तस्य पुरुषरूपस्य विसर्गनिदानत्वम् अपि प्रतिपादयितुम् आह सार्धेन— यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः । नाभिह्रदाम्बुजाद् आसीद् ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः ॥ यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः ॥ यस्य पुरुषरूपस्य द्वितीयेन व्यूहेन ब्रह्माण्डं प्रविश्य अम्भसि गर्भोदके शयानस्य इत्यादि योज्यम् । यस्य च तादृशत्वेन तत्र शयानस्य अवयवसंस्थानैः साक्षाच्छ्रीचरणादिसन्निवेशैर् लोकस्य विस्तरो विस्तारो विराडाकारः प्रपञ्चः कल्पितः । यथा तदवयवसन्निवेशः, तथैव पातालम् एतस्य हि पादमूलम् इत्यादिना नवीनोपासकान् प्रति मनःस्थैर्याय प्रख्यापितः । न तु वस्तुतस् तद् एव यस्य रूपम् इत्य् अर्थः । यद् वा, चन्द्रमा मनसो जातः इत्य् आरभ्य, पद्भ्यां भूमिर् दिशः श्रोत्रात् तथा लोकान् अकल्पयत् इति श्रुतेस् तैर् हेतुभूतैर् लोकविस्तारो रचित इत्य् अर्थः । तथा च भारते मोक्षधर्मनारायणीये गर्भोदके शयानस्य रूपान्तरेण श्वेतद्वीपपतेर् वाक्यं— अस्मन्मूर्तिश् चतुर्थी या सासृजच् छेषम् अव्ययम् । स हि सङ्कर्षणः प्रोक्तः प्रद्युम्नं सोऽप्य् अजीजनत् ॥ प्रद्युम्नाद् अनिरुद्धोऽहं सर्गो मम पुनः पुनः । अनिरुद्धात् तथा ब्रह्मा तन्नाभिकमलोद्भवः ॥ ब्रह्मणः सर्वभूतानि चराणि स्थावराणि च ॥ तत्रैव वेदव्यासः— परमात्मेति यं प्राहुः सांख्ययोगविदो जनाः । महापुरुषसंज्ञां स लभते स्वेन कर्मणा ॥ तस्मात् प्रसूतम् अव्यक्तं प्रधानं तद् विदुर् बुधाः । अव्यक्ताद् व्यक्तम् उत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थम् ईश्वरात् ॥ अनिरुद्धो हि लोकेषु महान् आत्मेति कथ्यते । योऽसौ व्यक्तत्वम् आपन्नो निर्ममे च पितामहम् ॥ इति । तद् एवं सङ्कर्षणस्य वैब् हवम् उक्त्वानिरुद्धस्याप्य् आह—अनिरुद्धोहीति । लोकेषु प्रत्येकं ब्रह्माण्डेषु महान् आत्मा परमात्मा । व्यक्तत्वं प्राकट्यं प्रद्युम्नाद् इति शेषः । सूतेन त्व् अभेदविवक्षया प्रद्युम्नः पृथङ् नोक्तो विष्णोस् तु त्रीणि रूपाणिइतिवत् । सेयं प्रक्रिया द्वितीयस्य सष्ठे दृश्यते, यथा स एष आद्यः पुरुषः इत्यादिपद्ये टीका—स एष आद्यो भगवान् यः पुरुषावतारः सन् सृष्ट्यादिकं करोति इत्य् एषा । एवम् आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य इत्य् अत्र टीका, परस्य भूम्नः पुरुषः प्रकृतिप्रवर्तको यस्यसहस्रशीर्षा इत्याद्युक्तो लीलाविग्रहः स आद्योऽवतारः इत्य् एषा । तथा तृतीयस्य विंशे दैवेन इत्यादिकं सोऽनु इत्य् अन्तं सटीकम् एव प्रकरणम् अत्रानुसन्धेयम् । तस्माद् विराट्त्वेन तद्रूपं न व्याख्यातम् । तस्माच् च वासुदेवस्थानीयो भगवान् पुरुषाद् अन्य एवेत्य् आयातम् ॥
tasya puruṣa-rūpasya visarga-nidānatvam api pratipādayitum āha sārdhena— yasyāmbhasi śayānasya yoga-nidrāṁ vitanvataḥ | nābhi-hradāmbujād āsīd brahmā viśva-sṛjāṁ patiḥ || yasyāvayava-saṁsthānaiḥ kalpito loka-vistaraḥ || yasya puruṣa-rūpasya dvitīyena vyūhena brahmāṇḍaṁ praviśya ambhasi garbhodake śayānasya ity-ādi yojyam | yasya ca tādṛśatvena tatra śayānasya avayava-saṁsthānaiḥ sākṣāc-chrī-caraṇādi-sanniveśair lokasya vistaro vistāro virāḍ-ākāraḥ prapañcaḥ kalpitaḥ | yathā tad-avayava-sanniveśaḥ, tathaiva pātālam etasya hi pāda-mūlam ity-ādinā navīnopāsakān prati manaḥ-sthairyāya prakhyāpitaḥ | na tu vastutas tad eva yasya rūpam ity arthaḥ | yad vā, candramā manaso jātaḥ ity ārabhya, padbhyāṁ bhūmir diśaḥ śrotrāt tathā lokān akalpayat iti śrutes tair hetu-bhūtair loka-vistāro racita ity arthaḥ | tathā ca bhārate mokṣa-dharma-nārāyaṇīye garbhodake śayānasya rūpāntareṇa śvetadvīpa-pater vākyaṁ— asman-mūrtiś caturthī yā sāsṛjac cheṣam avyayam | sa hi saṅkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaṁ so'py ajījanat || pradyumnād aniruddho'haṁ sargo mama punaḥ punaḥ | aniruddhāt tathā brahmā tan-nābhi-kamalodbhavaḥ || brahmaṇaḥ sarva-bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca || tatraiva veda-vyāsaḥ— paramātmeti yaṁ prāhuḥ sāṁkhya-yoga-vido janāḥ | mahā-puruṣa-saṁjñāṁ sa labhate svena karmaṇā || tasmāt prasūtam avyaktaṁ pradhānaṁ tad vidur budhāḥ | avyaktād vyaktam utpannaṁ loka-sṛṣṭy-artham īśvarāt || aniruddho hi lokeṣu mahān ātmeti kathyate | yo'sau vyaktatvam āpanno nirmame ca pitāmaham || iti | tad evaṁ saṅkarṣaṇasya vaib havam uktvāniruddhasyāpy āha—aniruddhohīti | lokeṣu pratyekaṁ brahmāṇḍeṣu mahān ātmā paramātmā | vyaktatvaṁ prākaṭyaṁ pradyumnād iti śeṣaḥ | sūtena tv abheda-vivakṣayā pradyumnaḥ pṛthaṅ nokto viṣṇos tu trīṇi rūpāṇiitivat | seyaṁ prakriyā dvitīyasya saṣṭhe dṛśyate, yathā sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥ ity-ādi-padye ṭīkā—sa eṣa ādyo bhagavān yaḥ puruṣāvatāraḥ san sṛṣṭy-ādikaṁ karoti ity eṣā | evam ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya ity atra ṭīkā, parasya bhūmnaḥ puruṣaḥ prakṛti-pravartako yasyasahasra-śīrṣā ity-ādy-ukto līlā-vigrahaḥ sa ādyo'vatāraḥ ity eṣā | tathā tṛtīyasya viṁśe daivena ity-ādikaṁ so'nu ity antaṁ sa-ṭīkam eva prakaraṇam atrānusandheyam | tasmād virāṭtvena tad-rūpaṁ na vyākhyātam | tasmāc ca vāsudeva-sthānīyo bhagavān puruṣād anya evety āyātam ||
Чтобы утвердить, что Он же, имеющий облик Пуруши, есть и основа вторичного творения, он говорит полутора стихами: «У кого, возлежащего в водах и простирающего йога-сон, из лотоса озера пупка явился Брахма, владыка творцов вселенной; у кого расположениями частей измышлен простор миров».
«У кого» — имеющего облик Пуруши; вторым Своим расположением войдя во вселенную, «возлежащего» «в водах», то есть в Гарбходаке, — так и далее надо сопрягать. И «у кого», таким образом там возлежащего, «расположениями частей», то есть размещениями Его лотосных стоп и прочего воочию, «измышлен» «простор» миров — развёртывание, имеющее очертание вселенского образа.
Каково размещение Его частей, о том и объявлено в «патала — основание Его стоп» и далее: для устойчивости ума новых почитателей, а не потому, что таков Его облик на деле. Или же, по шрути, начиная с «луна родилась из ума» и до «из стоп — земля, стороны света — из уха; так Он устроил миры», — простирание миров составлено ими, ставшими причиною.
Так и в «Бхарате», в «Мокша-дхарме», в «Нараянии», речение владыки Шветадвипы, возлежащего в Гарбходаке в ином облике: «Наш четвёртый образ — он сотворил Шешу неизменного; он и назван Санкаршаной, он же породил Прадьюмну. От Прадьюмны — я, Анируддха; творение у меня снова и снова. От Анируддхи — Брахма, рождённый из лотоса его пупка; от Брахмы — все существа, движущиеся и стоящие». Там же и Ведавьяса: «Кого люди, знатоки санкхьи и йоги, зовут Параматмою, тот своим делом обретает имя Великого Пуруши. Рождённое от него непроявленное мудрые знают как прадхану; из непроявленного от Владыки возникло проявленное, ради творения миров. Ведь Анируддха в мирах зовётся великим Атманом; он, обретя проявленность, и сотворил прародителя».
Сказав так о величии Санкаршаны, он говорит и об Анируддхе: «Анируддха ведь». «В мирах» — в каждой из вселенных; «великий Атман» — Параматма; «проявленность» — явленность, и надо восполнить: «от Прадьюмны». Сута же не назвал Прадьюмну отдельно, желая сказать о неразличии, — как в «у Вишну три облика».
Эта же постановка видна в шестой главе второй песни, как в стихе «он, этот, первый Пуруша» и далее, где тика: «Он, этот, первый Бхагаван, который, будучи Пуруша-аватарой, совершает творение и прочее». И в «первое нисшествие — Пуруша у высшего» тика: «У высшего, у Полного, Пуруша, заводящий пракрити, чей игровой образ назван в „тысячеглавый“ и далее, — он и есть первое нисшествие». Так же надо связывать здесь и раздел в двадцатой главе третьей песни — от «судьбою» и далее до «он вслед», вместе с тикою.
Потому тот облик и не истолкован как вселенский образ. И потому вышло, что Бхагаван, занимающий место Васудевы, — иной, чем Пуруша.
0efea934da93 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Вселенский образ здесь не отвергнут, а поставлен на своё место: он дан для сосредоточения начинающих.
Цепочка расположений — Санкаршана, Прадьюмна, Анируддха, Брахма — читана как порядок работы, а не как родословная.
И вывод короток: Тот, кто принимает облик Пуруши, не совпадает с самим этим обликом.