अथ तेषां तेन परमानन्देन समयाननुसन्धानम् अप्य् उक्तम्, व्रजति न हि यत्रापि समयः इति । अतस् तेषां श्रीकृष्णागमनपरमानन्दमत्तानाम् अद्यैवायम् आगत इतीव सदा हृदि वर्तते । स एष यद्वद् अप्रकटस्वारसिक्यां प्रकटलीलागतभावप्रवेशः, तथा तद्वैभवरूपासु मन्त्रोपासनामयीष्व् अपि स्वस्वप्राक्तनतत्तद्भावप्रवेशो ज्ञेयः । गङ्गाया भावस् तदीयह्रदश्रेणीष्व् एव । उभयत्राप्य् असौ समान एव दर्शितः । पाद्मपातालखण्डे—गोगोपगोपिकासङ्गे यत्र क्रीडति कंसहा इति, गोविन्द गोपीजनवल्लभेश कंसासुरघ्न इत्य् आभ्याम् । एवं यथा स्वारसिक्याम् इव मन्त्रमय्याम् अपि नन्दनन्दनत्वम् अनुगच्छेत्, एवं श्रूयते—सकललोकमङ्गलो नन्दगोपतनयो देवता इत्य् अत्र गौतमीयतन्त्रे द्वितीयाध्याये, नन्दनन्दन इत्य् उक्तः इत्य् अत्र च । तद् एवं प्रकटलीलागतभावविशेषस्याप्रकटलीलायां प्रवेशाद् बहिरन्तर्धानलीलाद्वितयस्यैक्यं वर्णितम् । तत्र यद्यपि पूर्वपूर्वम् अपि तादृशभावस् तेषाम् अनादित एवानुवर्तते, तथापि तम् एव नवनवीकृत्य समुद्दीपयितुं पुनः पुनर् अवतार इति ज्ञेयम् । तद् एवं श्रीकृष्णस्य स्वयं भगवत्त्वं दर्शितम् । तत्रापि श्रीगोकुले तत्प्रकाशातिशयो दृश्यते । स चैश्वर्यगतस् तावत् सत्यज्ञानानन्तानन्दरसमात्रैकमूर्तिब्रह्माण्डकोटीश्वरदर्शनादौ । कारुण्यगतश् च पूतनाया अपि साक्षान् मातृगतिदाने । माधुर्यगतश् च, व्रजस्त्रियो यद् वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस् तृणवीरुधः । गावश् चारयतो गोपाः पादस्पर्शं महात्मनः ॥ इति श्रीपट्टमहिषीप्रार्थनादौ । अत्र स्थितेऽपि सर्वतोऽपि प्रेमवरीयसीनां तासां तत्पादस्पर्शसौभाग्ये तन्माधुर्यप्रकाशातिशयवैशिष्ट्याभिप्रायेणैव तथोक्तिः सङ्गच्छते । तथैव चोक्तं— त्रैलोक्यसौभगम् इदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गोद्विजद्रुममृगान् पुलकान्य् अबिभ्रत् ॥ इत्यादिषु । अतो लीलागतश् चासौ श्लाघ्यते पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भके हितम् इत्यादिषु । अतस् तदीयानाम् अप्य् उत्कर्ष उक्तः, वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च वीक्ष्यामि इत्यादौ । ततः परिकराणां तु अहो भाग्यम् अहो भाग्यम् इत्यादौ, इत्थं सताम् इत्यादौ, नन्दः किम् अकरोत् इत्यादौ, एताः परम् इत्यादौ, गोप्यस् तपः किम् अचरन् इत्यादौ । तत्रापि तत्रातिशुशुभे ताभिः इत्यादौ च तासु प्रकाशातिशयसीमा दर्शिता । ततः सर्वास्व् अपि तासु अनयाराधितो नूनंभगवान् हरिर् ईश्वरः इत्यादिभिः प्रेमवरीयस्त्वेन प्रसिद्धायां श्रीराधिकायां तु किम् उतेति ज्ञेयम् । अत्र चेदं तत्त्वम्—द्वितीये सन्दर्भे खलु परमत्वेन श्रीभगवन्तं निरूप्य तस्य शक्तिद्वयी निरूपिता । तत्र प्रथमा श्रीवैष्णवानां श्रीभगवद्वद् उपास्या तदीयस्वरूपभूता, यन्मय्य् एव खलु तस्य सा भगवत्ता । द्वितीया चाथ तेषां जगद्वद् उपेक्षणीया मायालक्षणा, यन्मय्य् एव खलु तस्य जगत्ता । तत्र पूर्वस्यां शक्तौ शक्तिमति भगवच्छब्दवल् लक्ष्मीशब्दः प्रयुज्यत इत्य् अपि द्वितीय एव दर्शितम् । ततोऽस्मिन् सन्दर्भे तु स च भगवान् श्रीकृष्णाख्य एवेति निर्धारिते, तदीया स्वरूपशक्तिस् तु किमाख्येति निर्धार्यम् । तत्र द्वयोर् अपि पुर्योः श्रीमहिसाख्या ज्ञेया । मथुरायाम् अप्य् अप्रकटलीलायां श्रुतौ रुक्मिण्याः प्रसिद्धेर् अन्यासाम् उपलक्षणात् । श्रीमहिषीणां तदीयस्वरूपशक्तित्वं स्कान्दप्रभासखण्डे श्रीशिवगौरीसंवादे गोप्याद् इत्यमाहात्म्ये दृष्टम्—
atha teṣāṁ tena paramānandena samayānanusandhānam apy uktam, vrajati na hi yatrāpi samayaḥ iti | atas teṣāṁ śrī-kṛṣṇāgamana-paramānanda-mattānām adyaivāyam āgata itīva sadā hṛdi vartate | sa eṣa yadvad aprakaṭa-svārasikyāṁ prakaṭa-līlā-gata-bhāva-praveśaḥ, tathā tad-vaibhava-rūpāsu mantropāsanāmayīṣv api sva-sva-prāktana-tat-tad-bhāva-praveśo jñeyaḥ | gaṅgāyā bhāvas tadīya-hrada-śreṇīṣv eva | ubhayatrāpy asau samāna eva darśitaḥ | pādma-pātāla-khaṇḍe—go-gopa-gopikā-saṅge yatra krīḍati kaṁsahā iti, govinda gopījana-vallabheśa kaṁsāsuraghna ity ābhyām | evaṁ yathā svārasikyām iva mantra-mayyām api nandanandanatvam anugacchet, evaṁ śrūyate—sakala-loka-maṅgalo nanda-gopa-tanayo devatā ity atra gautamīya-tantre dvitīyādhyāye, nandanandana ity uktaḥ ity atra ca | tad evaṁ prakaṭa-līlā-gata-bhāva-viśeṣasyāprakaṭa-līlāyāṁ praveśād bahir-antardhāna-līlā-dvitayasyaikyaṁ varṇitam | tatra yadyapi pūrva-pūrvam api tādṛśa-bhāvas teṣām anādita evānuvartate, tathāpi tam eva navanavīkṛtya samuddīpayituṁ punaḥ punar avatāra iti jñeyam | tad evaṁ śrī-kṛṣṇasya svayaṁ bhagavattvaṁ darśitam | tatrāpi śrī-gokule tat-prakāśātiśayo dṛśyate | sa caiśvarya-gatas tāvat satya-jñānānantānanda-rasa-mātraika-mūrti-brahmāṇḍa-koṭīśvara-darśanādau | kāruṇya-gataś ca pūtanāyā api sākṣān mātṛ-gati-dāne | mādhurya-gataś ca, vraja-striyo yad vāñchanti pulindyas tṛṇa-vīrudhaḥ | gāvaś cārayato gopāḥ pāda-sparśaṁ mahātmanaḥ || iti śrī-paṭṭa-mahiṣī-prārthanādau | atra sthite'pi sarvato'pi prema-varīyasīnāṁ tāsāṁ tat-pāda-sparśa-saubhāgye tan-mādhurya-prakāśātiśaya-vaiśiṣṭyābhiprāyeṇaiva tathoktiḥ saṅgacchate | tathaiva coktaṁ— trailokya-saubhagam idaṁ ca nirīkṣya rūpaṁ yad go-dvija-druma-mṛgān pulakāny abibhrat || ity-ādiṣu | ato līlā-gataś cāsau ślāghyate pitarau nānvavindetāṁ kṛṣṇodārārbhake hitam ity-ādiṣu | atas tadīyānām apy utkarṣa uktaḥ, vṛndāvanaṁ govardhanaṁ yamunā-pulināni ca vīkṣyāmi ity-ādau | tataḥ parikarāṇāṁ tu aho bhāgyam aho bhāgyam ity-ādau, itthaṁ satām ity-ādau, nandaḥ kim akarot ity-ādau, etāḥ param ity-ādau, gopyas tapaḥ kim acaran ity-ādau | tatrāpi tatrātiśuśubhe tābhiḥ ity-ādau ca tāsu prakāśātiśaya-sīmā darśitā | tataḥ sarvāsv api tāsu anayārādhito nūnaṁbhagavān harir īśvaraḥ ity-ādibhiḥ prema-varīyastvena prasiddhāyāṁ śrī-rādhikāyāṁ tu kim uteti jñeyam | atra cedaṁ tattvam—dvitīye sandarbhe khalu paramatvena śrī-bhagavantaṁ nirūpya tasya śakti-dvayī nirūpitā | tatra prathamā śrī-vaiṣṇavānāṁ śrī-bhagavadvad upāsyā tadīya-svarūpa-bhūtā, yan-mayy eva khalu tasya sā bhagavattā | dvitīyā cātha teṣāṁ jagadvad upekṣaṇīyā māyā-lakṣaṇā, yan-mayy eva khalu tasya jagattā | tatra pūrvasyāṁ śaktau śaktimati bhagavac-chabdaval lakṣmī-śabdaḥ prayujyata ity api dvitīya eva darśitam | tato'smin sandarbhe tu sa ca bhagavān śrī-kṛṣṇākhya eveti nirdhārite, tadīyā svarūpa-śaktis tu kim-ākhyeti nirdhāryam | tatra dvayor api puryoḥ śrī-mahisākhyā jñeyā | mathurāyām apy aprakaṭa-līlāyāṁ śrutau rukmiṇyāḥ prasiddher anyāsām upalakṣaṇāt | śrī-mahiṣīṇāṁ tadīya-svarūpa-śaktitvaṁ skānda-prabhāsa-khaṇḍe śrī-śiva-gaurī-saṁvāde gopyād itya-māhātmye dṛṣṭam—
Затем сказано и о том, что при том высшем блаженстве они не замечают времени: «Где не проходит время». Оттого у них, опьянённых высшим блаженством прихода шри Кришны, всегда в сердце как бы «он пришёл вот сейчас».
И как в неявленную самотечную игру входит чувство, принадлежащее явленной, так же, следует знать, и в те, что суть облик её величия, полные мантренного почитания, входит у каждого его прежнее чувство. Состояние Ганги — в веренице её же заводей; в обоих случаях оно показано одинаковым. В разделе Патала «Падмы»: «Где играет убийца Кансы в общении с коровами, пастухами и пастушками», и «Говинда, милый владыка пастушек, убийца асура Кансы». И так же, как в самотечной, сыновство Нанды следует и в мантренной; о том слышится: «Всех миров благо, сын Нанды-пастуха — вот божество» — в «Гаутамия-тантре», во второй главе, и «назван сыном Нанды».
Итак, описано единство двух игр — внешней и сокровенной — через вхождение особого чувства явленной игры в неявленную. И хотя такое чувство и прежде безначально у них длится, следует знать, что нисхождение бывает снова и снова именно затем, чтобы, вновь и вновь обновляя, разжечь его.
Итак, показано, что шри Кришна есть сам Бхагаван; а в шри Гокуле видится преизбыток этого его проявления. В величии — при показе образа, чья единственная суть есть раса истины, знания, бесконечности и блаженства, владыки мириадов вселенных, и в прочем. В сострадании — в том, что он воочию дал участь матери даже Путане. В сладости — в молитве шри главных цариц и далее: «Чего желают женщины Враджа, пулинди, травы и лианы, пастухи — касания стоп того великого душою, что пасёт коров». И хотя счастье касания его стоп есть у них, превосходящих всех любовью, такое речение согласуется именно с намерением указать на особый преизбыток проявления его сладости. Так же сказано и в «Узрев этот облик, счастье трёх миров, коровы, птицы, деревья и звери покрылись мурашками» и далее.
Оттого он восхваляем и в игре — «Не обрели родители блага в Кришне, щедром дитяти» и далее. Оттого сказано и о превосходстве его людей — «Увижу Вриндаван, Говардхан и берега Ямуны» и далее. Затем о спутниках — «О счастье, о счастье» и далее, «Так у благих» и далее, «Что совершил Нанда» и далее, «Эти — высшее» и далее, «Какой подвиг совершили пастушки» и далее. И предел преизбытка проявления показан в них — «Там он весьма воссиял ими» и далее. А затем, среди всех них, — что уж говорить о шри Радхике, известной как превосходящая любовью по «Этою, несомненно, почитаем Бхагаван Хари, Владыка» и прочим.
И вот здесь истина. Во второй сандарбхе, установив шри Бхагавана как высшее, установили двоицу его сил. Первая — почитаемая шри вайшнавами наравне со шри Бхагаваном, ставшая его своеобразием: ею-то он и полон в своей Бхагаванности. Вторая — оставляемая ими без внимания, как и мир, имеющая признак майи: ею он полон в своей мирности. И там же, во второй, показано, что к первой силе слово «Лакшми» прилагается так же, как к обладателю силы — слово «Бхагават». А раз в этой сандарбхе установлено, что тот Бхагаван — именно зовомый шри Кришною, надлежит установить, как зовётся сила его своеобразия. И следует знать: в обоих градах она зовётся «махиши». И в Матхуре, в неявленной игре, — по известности Рукмини в шрути, которая указывает и на прочих. А что шри царицы суть сила его своеобразия, видно в разделе Прабхаса «Сканды», в беседе шри Шивы и Гаури, в величии «гопи-адитьи»:
0555586e63eb · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Порядок рассуждения важен: сперва установлено, кто есть Бхагаван, и только потом спрашивается, как зовётся Его собственная сила — не наоборот.