तद् एवं श्रीकृष्णस्य स्वयं भगवत्त्वं दर्शितम् । तत् तु गतिसामान्येनापि लभ्यते । यथा महाभारते— सर्वे वेदाः सर्वविद्याः सशास्त्राः सर्वे यज्ञाः सर्व ईड्यश् च कृष्णः । विदुः कृष्णं ब्राह्मणास् तत्त्वतो ये तेषां राजन् सर्वाज्ञाः समाप्ताः ॥ इति । अत्र सर्वसमन्वयसिद्धेः पूर्णत्वम् एव लभ्यते । एवं श्रीभगवदुपनिषत्सु च—वेदैश् च सर्वैर् अहम् एव वेद्यो वेदान्तकृद् वेदविद् एव चाहम् इति, ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् इत्य् आदि च । ब्रह्मसंहितायाम् —चिन्तामणिप्रकरसद्मसु कल्पवृक्षलक्षावृतेषु सुरभीर् अभिपालयन्तम् इत्य् आदिकम् उपक्रम्य— यस्यैकनिश्वसितकालम् अथावलम्ब्य जीवन्ति लोमविलजा जगदण्डनाथाः । विष्णुर् महान् स इह यस्य कलाविशेषो गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इति । ननु पाद्मोत्तरखण्डादौ सर्वावतारी परव्योमाधिपतिर् नारायण एवेति श्रूयते, पञ्चरात्रादौ तु वासुदेवः । न च सस कृष्ण एवेति वक्तव्यम्, तत्तत्स्थानपरिकरनामरूपाणां भेदात् । तर्हि कथं श्रीकृष्णस्यैव सर्वावतारित्वं स्वयंभगवत्त्वं वा? तत्रोच्यते श्रीभागवतस्य सर्वशास्त्रचक्रवर्तित्वं प्रथमसन्दर्भे प्रघट्टकेनैव दर्शितम् । पूर्णज्ञानप्रादुर्भावानन्तरम् एव श्रीवेदव्यासेन तत् प्रकाशितम् इति च तत्रैव प्रसिद्धम् । स्फुटम् एव दृश्यते चास्मिन्न् अपरशास्त्रोपमर्दकत्वम् । इत्य् अङ्गोपदिशन्त्य् एके विस्मृत्य प्राग् उदाहृतम् । मुनिवासनिवासे किं घटेतारिष्टदर्शनम् ॥ इत्यादौ । एवं वदन्ति राजर्षे इत्यादौ च । अत एव नवमेऽप्य् उक्तम् हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन् भगवान् बादरायणः । मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यम् इदं जगौ ॥ इति । तद् एवं सर्वशास्त्रोपचरितत्वं सिद्धम् । तत्र श्रीकृष्णस्यैव स्वयं भगवत्त्वं निरूपितम् । दृश्यते च प्रशंसितुर् वैशिष्ट्येन प्रशंस्यस्यापि वैशिष्ट्यम् । यथा ग्रामाध्यक्ष्यराजसभयोः सर्वोत्तमत्वेन प्रशस्यमानौ वस्तुविशेषौ तारतम्यम् आपद्येते । तद् एवं सत्स्व् अप्य् अन्येषु तेष्व् अन्यत्र प्रशस्तेषु श्रीभागवतप्रशंस्यमानस्य श्रीकृष्णस्यैव परमाधिक्यं सिध्यति । अत एव कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इति सावधाराणा श्रुतिर् अन्यश्रुतिबाधिकेति युक्तम् एव व्याख्यातं पूर्वम् अपि । ततश् च ते तु परव्योमाधिपनारायणवासुदेवादयः श्रीकृष्णस्यैव मूर्तिविशेषा भवेयुः । स्वयं श्रीकृष्णस् तु नारायणस् त्वम् इत्याद्य् उक्तो महानारायणो द्वारकादिप्रसिद्धो महावासुदेवश् च भवेत् । अत एवनारायणवासुदेवोपनिषदोः स एव व्यक्तः, ब्रह्मण्यो देवकीपुत्र इति, देवकीनन्दनो निखिलम् आनन्दयाद् इति च । तद् इत्थम् एव तं वासुदेवम् अपि विभूतिनिर्विशेषतया स्वयम् एव स्पष्टम् आह—वासुदेवो भगवताम् इति स्पष्टम् ।
tad evaṁ śrī-kṛṣṇasya svayaṁ bhagavattvaṁ darśitam | tat tu gati-sāmānyenāpi labhyate | yathā mahābhārate— sarve vedāḥ sarva-vidyāḥ sa-śāstrāḥ sarve yajñāḥ sarva īḍyaś ca kṛṣṇaḥ | viduḥ kṛṣṇaṁ brāhmaṇās tattvato ye teṣāṁ rājan sarvājñāḥ samāptāḥ || iti | atra sarva-samanvaya-siddheḥ pūrṇatvam eva labhyate | evaṁ śrī-bhagavad-upaniṣatsu ca—vedaiś ca sarvair aham eva vedyo vedānta-kṛd veda-vid eva cāham iti, brahmaṇo hi pratiṣṭhāham ity ādi ca | brahma-saṁhitāyām —cintāmaṇi-prakara-sadmasu kalpa-vṛkṣa-lakṣāvṛteṣu surabhīr abhipālayantam ity ādikam upakramya— yasyaika-niśvasita-kālam athāvalambya jīvanti loma-vilajā jagad-aṇḍa-nāthāḥ | viṣṇur mahān sa iha yasya kalā-viśeṣo govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || iti | nanu pādmottara-khaṇḍādau sarvāvatārī para-vyomādhipatir nārāyaṇa eveti śrūyate, pañcarātrādau tu vāsudevaḥ | na ca sasa kṛṣṇa eveti vaktavyam, tat-tat-sthāna-parikara-nāma-rūpāṇāṁ bhedāt | tarhi kathaṁ śrī-kṛṣṇasyaiva sarvāvatāritvaṁ svayaṁ-bhagavattvaṁ vā? tatrocyate śrī-bhāgavatasya sarva-śāstra-cakravartitvaṁ prathama-sandarbhe praghaṭṭakenaiva darśitam | pūrṇa-jñāna-prādurbhāvānantaram eva śrī-veda-vyāsena tat prakāśitam iti ca tatraiva prasiddham | sphuṭam eva dṛśyate cāsminn apara-śāstropamardakatvam | ity aṅgopadiśanty eke vismṛtya prāg udāhṛtam | muni-vāsa-nivāse kiṁ ghaṭetāriṣṭa-darśanam || ity-ādau | evaṁ vadanti rājarṣe ity-ādau ca | ata eva navame'py uktam hitvā sva-śiṣyān pailādīn bhagavān bādarāyaṇaḥ | mahyaṁ putrāya śāntāya paraṁ guhyam idaṁ jagau || iti | tad evaṁ sarva-śāstropacaritatvaṁ siddham | tatra śrī-kṛṣṇasyaiva svayaṁ bhagavattvaṁ nirūpitam | dṛśyate ca praśaṁsitur vaiśiṣṭyena praśaṁsyasyāpi vaiśiṣṭyam | yathā grāmādhyakṣya-rāja-sabhayoḥ sarvottamatvena praśasyamānau vastu-viśeṣau tāratamyam āpadyete | tad evaṁ satsv apy anyeṣu teṣv anyatra praśasteṣu śrī-bhāgavata-praśaṁsyamānasya śrī-kṛṣṇasyaiva paramādhikyaṁ sidhyati | ata eva kṛṣṇas tu bhagavān svayam iti sāvadhārāṇā śrutir anya-śruti-bādhiketi yuktam eva vyākhyātaṁ pūrvam api | tataś ca te tu para-vyomādhipa-nārāyaṇa-vāsudevādayaḥ śrī-kṛṣṇasyaiva mūrti-viśeṣā bhaveyuḥ | svayaṁ śrī-kṛṣṇas tu nārāyaṇas tvam ity-ādy ukto mahā-nārāyaṇo dvārakādi-prasiddho mahā-vāsudevaś ca bhavet | ata evanārāyaṇa-vāsudevopaniṣadoḥ sa eva vyaktaḥ, brahmaṇyo devakī-putra iti, devakī-nandano nikhilam ānandayād iti ca | tad ittham eva taṁ vāsudevam api vibhūti-nirviśeṣatayā svayam eva spaṣṭam āha—vāsudevo bhagavatām iti spaṣṭam |
Итак, показано, что шри Кришна — Сам Бхагаван. Это же получается и от общности хода. Как в «Махабхарате»: «Все Веды, все знания с шастрами, все жертвы, и всеми восхваляемый — Кришна; а у тех брахманов, что знают Кришну по истине, царь, все повеления исполнены». Здесь, из того, что всё сводится к Нему, и получается полнота.
Так же и в упанишадах шри Бхагавана: «Всеми Ведами познаваем именно я; я же и творец веданты, и знаток Вед», и «Ведь я — основа Брахмана» и далее. И в «Брахма-самхите», начав с «пасущего сурабхи в чертогах из груд чинтамани, окружённых сотнями тысяч деревьев желаний» и далее: «Тот, чьего одного выдоха время взяв опорой, живут владыки мировых яиц, рождённые из пор; великий Вишну здесь — особая Его доля; того Говинду, изначального Человека, я почитаю».
Но ведь в верхнем разделе «Падмы» и прочих слышно, что источник всех нисшествий и владыка высшего неба — именно Нараяна, а в «Панчаратре» и прочих — Васудева. И нельзя сказать, что он и есть Кришна: ведь места, свита, имена и облики у них разные. Тогда как же именно шри Кришна — источник всех нисшествий, и как Он Сам Бхагаван?
На то говорится: в первой сандарбхе отдельным разделом показано, что шри «Бхагавата» — самодержец всех писаний; там же известно, что шри Веда-Вьяса явил её лишь после того, как ему явилось полное знание. И ясно видно, что она превосходит иные писания: «Так, милый, учат некоторые, забыв прежде сказанное; при жилище, где обитает отшельник, как сбудется виденье дурного знамения?» и далее; и «так говорят, царь-риши» и далее. Потому и в девятой сказано: «Оставив своих учеников, Пайлу и прочих, Бхагаван Бадараяна пропел мне, сыну, умиротворённому, эту высшую тайну».
Итак, доказано, что она превосходит все писания. И именно в ней описано, что шри Кришна — Сам Бхагаван. А видно и то, что особенность хвалящего даёт особенность и хвалимому: как вещи, превозносимые старостой села и царским собранием, оказываются несоразмерны. Стало быть, хотя и есть иные, восхваляемые в иных местах, высшее превосходство доказывается именно за шри Кришною, которого восхваляет шри «Бхагавата».
Потому и прежде уместно истолковано, что «Кришна же — сам Бхагаван» есть шрути с ограничением, отменяющее иные шрути. Стало быть, те — владыка высшего неба Нараяна, Васудева и прочие — суть особые образы именно шри Кришны. Сам же шри Кришна и есть Маха-Нараяна, названный в «Нараяна — ты» и далее, и Маха-Васудева, известный в Двараке и прочих местах. Потому в «Нараяна-» и «Васудева-упанишадах» явлен именно Он: «брахманам преданный сын Деваки» и «сын Деваки да обрадует всё». Так и того Васудеву Он Сам явно называет, не отличая от Своих проявлений: «Васудева — среди бхагаванов». Здесь всё явно.
9f9631b0269e · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Разные имена разведены по местам, свите и облику — и именно поэтому довод идёт не от сходства, а от того, кто о ком говорит.
Похвала весит столько, сколько весит хвалящий: это и есть весь ход рассуждения.