षट्सन्दर्भ
Sandarbha Four — Kṛṣṇa: Who the Source Is4.131जीव गोस्वामी
528 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 4.131
॥
देवनागरी

पाद्मोत्तरखण्डे कार्त्तिकमाहात्म्ये च यादवानां तदृशत्वं— यथा सौमित्रिभरतौ यथा सङ्कर्षणादयः । तथा तेनैव जायन्ते निजलोकाद् यदृच्छया ॥ पुनस् तेनैव गच्छन्ति तत्पदं शाश्वतं परम् । न कर्मबन्धनं जन्म वैष्णवानां च विद्यते ॥ इति । अत्र निजलोकाद् इति तत्पदम् इति च रामकृष्णादिवैकुण्ठं पाद्मोत्तरखण्डमतम् । श्रीमत्स्याद्यवताराणां पृथक् पृथक् वैकुण्ठावस्थितेस् तत्र साक्षादुक्तत्वात् । तादृशानां भगवत इव भगवदिच्छयैव जन्मादिकारणं चोक्तं श्रीविदुरेण— अजस्य जन्मोत्पथनाशनाय कर्माण्य् अकर्तुर् ग्रहणाय पुंसाम् नन्व् अन्यथा कोऽर्हति देहयोगं परो गुणानाम् उत कर्मतन्त्रम् ॥ इति । को वान्योऽपि इति टीका च । तद् एवं तेषां श्रीकृष्णन् इत्यपरिकरत्वे सिद्धे साधिते श्रीवसुदेवादीनां प्राग्जन्मनि साधकत्वादिकथनं च भगवत इव भगवदिच्छयैव लोकसङ्ग्रहाद्यर्थम् अंशेनैवावतारात् क्वचिज्जीवान्तरावेशात् सम्भवति । पुनश् च स्वयम् अवतरत्सु तेषु तदंशप्रवेशकथारीत्या त्व् एकत्वेन कथनम् इति ज्ञेयम् । यथा प्रद्युम्नस्य व्याख्यातम् । एवं तृतीये वेदाहम् इत्यादि भगवद्वाक्ये उद्धवं प्रति वस्वंशत्वापेक्षयैव वसो इति सम्बोधनं तादृशांशपर्यवसानास्पदांशिरूपत्वेन चरमजन्मतोक्तिश् च ज्ञेया । अतएवाह— त्वम् एव पूर्वसर्गेऽभूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति । तदायं सुतपा नाम प्रजापतिर् अकल्मषः ॥ त्वं श्रीदेवकीदेव्य् एवपृश्निर् अभूः, न तु पृश्निस् त्वम् अभूद् इति । एवं तदायम् अपीति ॥ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

pādmottara-khaṇḍe kārttika-māhātmye ca yādavānāṁ tadṛśatvaṁ— yathā saumitri-bharatau yathā saṅkarṣaṇādayaḥ | tathā tenaiva jāyante nija-lokād yadṛcchayā || punas tenaiva gacchanti tat-padaṁ śāśvataṁ param | na karma-bandhanaṁ janma vaiṣṇavānāṁ ca vidyate || iti | atra nija-lokād iti tat-padam iti ca rāma-kṛṣṇādi-vaikuṇṭhaṁ pādmottara-khaṇḍa-matam | śrī-matsyādy-avatārāṇāṁ pṛthak pṛthak vaikuṇṭhāvasthites tatra sākṣād-uktatvāt | tādṛśānāṁ bhagavata iva bhagavad-icchayaiva janmādi-kāraṇaṁ coktaṁ śrī-vidureṇa— ajasya janmotpatha-nāśanāya karmāṇy akartur grahaṇāya puṁsām nanv anyathā ko'rhati deha-yogaṁ paro guṇānām uta karma-tantram || iti | ko vānyo'pi iti ṭīkā ca | tad evaṁ teṣāṁ śrī-kṛṣṇa-n itya-parikaratve siddhe sādhite śrī-vasudevādīnāṁ prāg-janmani sādhakatvādi-kathanaṁ ca bhagavata iva bhagavad-icchayaiva loka-saṅgrahādy-artham aṁśenaivāvatārāt kvacij-jīvāntarāveśāt sambhavati | punaś ca svayam avataratsu teṣu tad-aṁśa-praveśa-kathā-rītyā tv ekatvena kathanam iti jñeyam | yathā pradyumnasya vyākhyātam | evaṁ tṛtīye vedāham ity-ādi bhagavad-vākye uddhavaṁ prati vasv-aṁśatvāpekṣayaiva vaso iti sambodhanaṁ tādṛśāṁśa-paryavasānāspadāṁśi-rūpatvena carama-janmatoktiś ca jñeyā | ataevāha— tvam eva pūrva-sarge'bhūḥ pṛśniḥ svāyambhuve sati | tadāyaṁ sutapā nāma prajāpatir akalmaṣaḥ || tvaṁ śrī-devakī-devy evapṛśnir abhūḥ, na tu pṛśnis tvam abhūd iti | evaṁ tadāyam apīti || ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
पाद्मोत्तरpādmottara«Падмы» верхнем
खण्डेkhaṇḍeв разделе,
कार्त्तिकkārttikaкарттики
माहात्म्येmāhātmyeв величии,
चcaи
यादवानांyādavānāṁу Ядавов
तदृशत्वंtadṛśatvaṁтаковость:
यथाyathā«как
सौमित्रिsaumitriСаумитри
भरतौbharatauи Бхарата,
यथाyathāкак
सङ्कर्षणादयःsaṅkarṣaṇādayaḥСанкаршана и прочие, —
तथाtathāтак
तेनैवtenaivaим именно
जायन्तेjāyanteрождаются
निजnijaиз своего
लोकाद्lokādмира
यदृच्छयाyadṛcchayāпо своей воле;
पुनस्punasснова
तेनैवtenaivaим именно
गच्छन्तिgacchantiидут
तत्tatв ту
पदंpadaṁобитель,
शाश्वतंśāśvataṁвечную,
परम्paramвысшую;
नnaне
कर्मkarmaдеяниями
बन्धनंbandhanaṁсвязанное
जन्मjanmaрождение
वैष्णवानांvaiṣṇavānāṁу вишнуитов
चcaи
विद्यतेvidyateесть»
इतिitiтак
अत्रatraздесь
निजnija«из своего
लोकाद्lokādмира»
इतिitiтак,
तत्tat«в ту
पदम्padamобитель»
इतिitiтак
चcaи —
रामrāmaРамы,
कृष्णादिkṛṣṇādiКришны и прочих
वैकुण्ठंvaikuṇṭhaṁВайкунтха —
पाद्मोत्तरpādmottara«Падмы» верхнего
खण्डkhaṇḍaраздела
मतम्matamмнение,
श्रीśrīшри
मत्स्याद्य्matsyādyМатсьи и прочих
अवताराणांavatārāṇāṁнисшествий
पृथक्pṛthakотдельно,
पृथक्pṛthakотдельно,
वैकुण्ठावस्थितेस्vaikuṇṭhāvasthitesВайкунтхе пребывания
तत्रtatraтам
साक्षाद्sākṣādпрямо
उक्तत्वात्uktatvātсказанностью
तादृशानांtādṛśānāṁу таковых
भगवतbhagavataу Бхагавана
इवivaкак,
भगवद्bhagavadБхагавана
इच्छयैवicchayaivaволею именно
जन्मादिjanmādiрождения и прочего
कारणंkāraṇaṁпричина
चोक्तंcoktaṁи сказана
श्रीśrīшри
विदुरेणvidureṇaВидурою:
अजस्यajasya«у нерождённого
जन्मोत्पथjanmotpathaрождение — бездорожья
नाशनायnāśanāyaради уничтожения,
कर्माण्य्karmāṇyдеяния
अकर्तुर्akarturу недеятеля —
ग्रहणायgrahaṇāyaради взятия
पुंसाम्puṁsāmу людей;
नन्व्nanvведь
अन्यथाanyathāиначе
कोऽर्हतिko'rhatiкто заслуживает
देहdehaс телом
योगंyogaṁсоединения,
परोparoвысший
गुणानाम्guṇānāmгун,
उतutaа также
कर्मkarmaдеяний
तन्त्रम्tantramвласти?»
इतिitiтак
कोko«кто
वान्योऽपिvānyo'piже и иной»
इतिitiтак
टीकाṭīkāтика
चcaи
तद्tadто
एवंevaṁтак,
तेषांteṣāṁу них
श्रीśrīшри
कृष्णkṛṣṇaКришны
न्nвеч-
इत्यityaным
परिकरत्वेparikaratveспутничеством бытии
सिद्धेsiddheпри доказанном,
साधितेsādhiteпри обоснованном,
श्रीśrīу шри
वसुदेवादीनांvasudevādīnāṁВасудевы и прочих
प्राग्prāgпрежнем
जन्मनिjanmaniв рождении
साधकत्वादिsādhakatvādiподвижничества и прочего
कथनंkathanaṁсказание
चcaи,
भगवतbhagavataу Бхагавана
इवivaкак,
भगवद्bhagavadБхагавана
इच्छयैवicchayaivaволею именно,
लोकlokaмира
सङ्ग्रहाद्य्saṅgrahādyсобирания и прочего
अर्थम्arthamради,
अंशेनैवावतारात्aṁśenaivāvatārātдолею именно нисшествием,
क्वचिज्kvacijгде-то
जीवान्तरावेशात्jīvāntarāveśātиной дживы вхождением
सम्भवतिsambhavatiвозможно
पुनश्punaśснова
चcaи,
स्वयम्svayamсами
अवतरत्सुavataratsuпри нисходящих
तेषुteṣuв них,
तद्tadих
अंशaṁśaдоли
प्रवेशpraveśaвхождения
कथाkathāсказания
रीत्याrītyāпорядком
त्व्tvже
एकत्वेनekatvenaединством
कथनम्kathanamсказание —
इतिitiтак
ज्ञेयम्jñeyamпознаваемо
यथाyathāкак
प्रद्युम्नस्यpradyumnasyaу Прадьюмны
व्याख्यातम्vyākhyātamистолковано
एवंevaṁтак
तृतीयेtṛtīyeв третьей песни,
वेदाहम्vedāham«ведаю я»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее,
भगवद्bhagavadБхагавана
वाक्येvākyeв речении
उद्धवंuddhavaṁк Уддхаве
प्रतिpratiобращённом,
वस्व्vasvВасу
अंशत्वापेक्षयैवaṁśatvāpekṣayaivaдолею бытия в отношении именно
वसोvaso«Васу»
इतिitiтак
सम्बोधनंsambodhanaṁобращение,
तादृशांशtādṛśāṁśaтакой доли
पर्यवसानास्पदांशिparyavasānāspadāṁśiзавершения местом, источником долей
रूपत्वेनrūpatvenaбытием
चरमcaramaпоследним
जन्मतोक्तिश्janmatoktiśрождением сказанность
चcaи
ज्ञेयाjñeyāпознаваемы
अतएवाहataevāhaпотому именно говорит:
त्वम्tvam«ты
एवevaименно
पूर्वpūrvaв прежнем
सर्गेऽभूःsarge'bhūḥтворении была
पृश्निःpṛśniḥПришни,
स्वायम्भुवेsvāyambhuveпри Сваямбхуве,
सतिsatiблагая;
तदायंtadāyaṁтогда этот —
सुतपाsutapāСутапа
नामnāmaпо имени,
प्रजापतिर्prajāpatirПраджапати,
अकल्मषःakalmaṣaḥбезупречный»
त्वंtvaṁ«ты» —
श्रीśrīшри
देवकीdevakīДеваки-
देव्य्devyдеви —
एवevaименно
पृश्निर्pṛśnirПришни
अभूःabhūḥ«была»,
नnaне
तुtuже
पृश्निस्pṛśnisПришни
त्वम्tvamты
अभूद्abhūdбыла —
इतिitiтак
एवंevaṁтак
तदायम्tadāyam«тогда этот»
अपीतिapītiи — так
अनुवाद

И в верхнем разделе «Падмы», в величии карттики, о таковости Ядавов: «Как Саумитри и Бхарата, как Санкаршана и прочие, — так им же они рождаются из своего мира по своей воле; и им же снова идут в ту вечную, высшую обитель; и нет у вишнуитов рождения, связанного деяниями».

Здесь «из своего мира» и «в ту обитель» — это Вайкунтха Рамы, Кришны и прочих, по мнению верхнего раздела «Падмы»: там прямо сказано, что нисшествия шри Матсьи и прочих пребывают каждое в своей Вайкунтхе. И что у таковых причина рождения и прочего — как и у Бхагавана — лишь воля Бхагавана, сказал шри Видура: «У нерождённого рождение — ради уничтожения бездорожья, у недеятеля деяния — ради того, чтобы люди приняли их; ведь иначе кто заслуживает соединения с телом, будучи выше гун и власти деяний?» И тика: «кто же и иной».

Итак, раз доказано и обосновано, что они — вечные спутники шри Кришны, то сказание о подвижничестве шри Васудевы и прочих в прежнем рождении и прочее возможно — как и у Бхагавана, лишь волею Бхагавана, ради собирания мира и прочего, — через нисшествие лишь долею, а где-то и через вхождение иной дживы. А когда они нисходят сами, то по обычаю рассказа о вхождении их доли говорится о них как об одном; так и надо понимать — как истолковано у Прадьюмны.

Так и в третьей песни, в речении Бхагавана к Уддхаве «ведаю я» и далее, надо понимать, что обращение «Васу» — лишь в отношении того, что он доля Васу, а слова о последнем рождении — в том смысле, что он есть источник доли, в котором та доля и завершается. Потому и говорит: «Ты в прежнем творении, при Сваямбхуве, была Пришни, благая; а он тогда был Праджапати по имени Сутапа, безупречный». «Ты», то есть сама шри Деваки-деви, «была» Пришни, — а не так, что Пришни была тобою. Так же и «он тогда».

संस्करण

07bc99bbde58 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से