पुरा कृष्णो महातेजा यदा प्रभासम् आगतः । सहितो यादवैः सर्वैः षट्पञ्चाशत्प्रकोटिभिः ॥ षोडशैव सहस्राणि गोप्यस् तत्र समागताः । लक्षम् एकं तथा षष्ठिर् एते कृष्णसुताः प्रिये ॥ इत्य् उपक्रम्य, ततो गोप्यो महादेवि विद्या याः षोडश स्मृताः । तासां नामानि ते वक्ष्ये तानि ह्य् एकमनाः शृणु ॥ लम्बिनी चन्द्रिका कान्ता क्रूरा शान्ता महोदया । भीषणी नन्दिनी शोका सुपूर्वविमला क्षया ॥ शुभदा शोभना पुण्या हंसस्यैताः कला क्रमात् । हंस एव मतः कृष्णः परमात्मा जनार्दनः ॥ तस्यैताः शक्तयो देवि षोडशैव प्रकीर्तिताः । चन्द्ररूपी मतः कृष्णः कलारूपास् तु ताः स्मृताः ॥ सम्पूर्णमण्डला तासां मालिनी षोडशी कला । प्रतिपत्तिथिम् आरभ्य सञ्चरत्य् आसु चन्द्रमाः ॥ षोडशैव कला यास् तु गोपीरूपा वराणने । एकैकशस् ताः सम्भिन्नाः सहस्रेण पृथक् पृथक् ॥ एवं ते कथितं देवि रहस्यं ज्ञानसम्भवम् । य एवं वेद पुरुषः स ज्ञेयो वैष्णवो बुधैः ॥ इति । अत्र गोप्यो राज्ञ्यः इत्य् अर्थः, गोपो भूपेऽपि इति नामलिङ्गानुशासनात् । लम्बिनी अवतारशक्तिः । सुपूर्वविमला सुविमला । हंसस्येत्य् अत्र प्राप्तस्य हंसशब्दस्य वाच्यम् आह—हंस एवेति । स च चन्द्ररूपी चन्द्रदृष्टान्तेनोद्देश्य इत्य् अर्थः । कलारूपा इति ताश् च शक्तयश् च चन्द्रस्यामृतेत्य् आदिकलादृष्टान्तेनोद्देश्या इत्य् अर्थः । अनुक्ताम् अन्तिमां महाशक्तिम् आह—सम्पूर्णेति । सेयं तु कलासमष्टिरूपा ज्ञेया । दृष्टान्तोपपादनाय चन्द्रस्य तादृशत्वम् आह—प्रतिपद् इति । आसु एतत्तुल्यासु कलासु । विवक्षितम् आह—षोडशैवेति । षोडशानाम् एव विद्यारूपत्वात्, एतदुपदेशस्य ज्ञानसम्भवरहस्यत्वात्, तज्ज्ञानस्य वैष्णवतानुमापकलिङ्गत्वाच् च । क्रूराभीषणीशोकानाम् अपि भगवत्स्वरूपभूतानाम् एव सतीनां मल्लानाम् अशनिः इतिवत् श्रीकृष्णस्य कठिनत्वप्रत्यायकत्वात्, मृत्युर् भोजपतेर् इतिवद् दुर्जनवित्रासकत्वात्, असतां शास्ता इतिवत् तदीयशोकहेतुत्वाद् एव च तत्तन्निरुक्तिर् उपपद्यते, यथा प्रकाशैकरूपाया एव सूर्यकान्तेर् उलूकेषु तमआदिव्यञ्जकतेति । अतश् चन्द्ररूपी मतः कृष्णः, कलारूपास् तु ताः स्मृताः इति स्फुटम् एव स्वरूपभूतत्वं दर्शितम् । तद् एवं तासां स्वरूपशक्तिभूतत्वे लक्ष्मीत्वं सिध्यत्य् एव । तद् एवम् अभिप्रेत्य लक्ष्मीत्वम् आह— गृहेषु तासाम् अनपाय्य् अतर्ककृन् निरस्तसाम्यातिशयेष्व् अवस्थितः । रेमे रमाभिर् निजकामसम्प्लुतो यथेतरो गार्हकमेधिकांश् चरन् ॥ टीका च—रमाभिर् लक्ष्म्या अंशभूताभिर् इत्य् एषा । स्वरूपशक्तित्वाद् एव रेमे इत्य् उक्तम् । अत एव निजः स्वकीयः परमानन्दशक्तिवृत्तिविशेषोदयरूपप्रेमविशेषस्वरूपो यः कामस् तेन सम्प्लुतो व्याप्त इति ॥ ॥
purā kṛṣṇo mahā-tejā yadā prabhāsam āgataḥ | sahito yādavaiḥ sarvaiḥ ṣaṭ-pañcāśat-prakoṭibhiḥ || ṣoḍaśaiva sahasrāṇi gopyas tatra samāgatāḥ | lakṣam ekaṁ tathā ṣaṣṭhir ete kṛṣṇa-sutāḥ priye || ity upakramya, tato gopyo mahā-devi vidyā yāḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ | tāsāṁ nāmāni te vakṣye tāni hy eka-manāḥ śṛṇu || lambinī candrikā kāntā krūrā śāntā mahodayā | bhīṣaṇī nandinī śokā supūrva-vimalā kṣayā || śubhadā śobhanā puṇyā haṁsasyaitāḥ kalā kramāt | haṁsa eva mataḥ kṛṣṇaḥ paramātmā janārdanaḥ || tasyaitāḥ śaktayo devi ṣoḍaśaiva prakīrtitāḥ | candra-rūpī mataḥ kṛṣṇaḥ kalā-rūpās tu tāḥ smṛtāḥ || sampūrṇa-maṇḍalā tāsāṁ mālinī ṣoḍaśī kalā | pratipat-tithim ārabhya sañcaraty āsu candramāḥ || ṣoḍaśaiva kalā yās tu gopī-rūpā varāṇane | ekaikaśas tāḥ sambhinnāḥ sahasreṇa pṛthak pṛthak || evaṁ te kathitaṁ devi rahasyaṁ jñāna-sambhavam | ya evaṁ veda puruṣaḥ sa jñeyo vaiṣṇavo budhaiḥ || iti | atra gopyo rājñyaḥ ity arthaḥ, gopo bhūpe'pi iti nāma-liṅgānuśāsanāt | lambinī avatāra-śaktiḥ | supūrva-vimalā suvimalā | haṁsasyety atra prāptasya haṁsa-śabdasya vācyam āha—haṁsa eveti | sa ca candra-rūpī candra-dṛṣṭāntenoddeśya ity arthaḥ | kalā-rūpā iti tāś ca śaktayaś ca candrasyāmṛtety -ādi-kalā-dṛṣṭāntenoddeśyā ity arthaḥ | anuktām antimāṁ mahā-śaktim āha—sampūrṇeti | seyaṁ tu kalā-samaṣṭi-rūpā jñeyā | dṛṣṭāntopapādanāya candrasya tādṛśatvam āha—pratipad iti | āsu etat-tulyāsu kalāsu | vivakṣitam āha—ṣoḍaśaiveti | ṣoḍaśānām eva vidyā-rūpatvāt, etad-upadeśasya jñāna-sambhava-rahasyatvāt, taj-jñānasya vaiṣṇavatānumāpaka-liṅgatvāc ca | krūrā-bhīṣaṇī-śokānām api bhagavat-svarūpa-bhūtānām eva satīnāṁ mallānām aśaniḥ itivat śrī-kṛṣṇasya kaṭhinatva-pratyāyakatvāt, mṛtyur bhoja-pater itivad durjana-vitrāsakatvāt, asatāṁ śāstā itivat tadīya-śoka-hetutvād eva ca tat-tan-niruktir upapadyate, yathā prakāśaika-rūpāyā eva sūrya-kānter ulūkeṣu tama-ādi-vyañjakateti | ataś candra-rūpī mataḥ kṛṣṇaḥ, kalā-rūpās tu tāḥ smṛtāḥ iti sphuṭam eva svarūpa-bhūtatvaṁ darśitam | tad evaṁ tāsāṁ svarūpa-śakti-bhūtatve lakṣmītvaṁ sidhyaty eva | tad evam abhipretya lakṣmītvam āha— gṛheṣu tāsām anapāyy atarka-kṛn nirasta-sāmyātiśayeṣv avasthitaḥ | reme ramābhir nija-kāma-sampluto yathetaro gārhaka-medhikāṁś caran || ṭīkā ca—ramābhir lakṣmyā aṁśa-bhūtābhir ity eṣā | svarūpa-śaktitvād eva reme ity uktam | ata eva nijaḥ svakīyaḥ paramānanda-śakti-vṛtti-viśeṣodaya-rūpa-prema-viśeṣa-svarūpo yaḥ kāmas tena sampluto vyāpta iti || ||
«Прежде, когда Кришна великой мощи пришёл в Прабхасу со всеми Ядавами, числом в пятьдесят шесть пракоти, — шестнадцать тысяч пастушек сошлись там; а сыновей Кришны — сто шестьдесят тысяч, о милая», — так начав: «Затем, о великая деви, поведаю тебе имена тех пастушек, которые памятуются как шестнадцать знаний; слушай их единым умом: Ламбини, Чандрика, Канта, Крура, Шанта, Маходая, Бхишани, Нандини, Шока, Супурва-вимала, Кшая, Шубхада, Шобхана, Пунья — таковы по порядку части лебедя. Лебедем мыслится сам Кришна, Параматма, Джанардана; это его силы, о деви, числом шестнадцать. Кришна мыслится в облике луны, а они памятуются в облике её частей. Малини из них — шестнадцатая часть, имеющая полный круг; начиная с первого лунного дня, луна проходит по ним. А те шестнадцать частей, что имеют облик пастушек, о прекрасноликая, каждая порознь разделена на тысячу. Так поведана тебе, о деви, тайна, рождение знания; кто знает это, того мудрые да знают вайшнавом».
Здесь «гопи» значит царицы, по наставлению об именах и родах: «„Гопа“ — и о царе». Ламбини — сила нисхождения. Супурва-вимала — Сувимала. «Лебедя» — здесь он говорит, что обозначает встретившееся слово «лебедь»: «Лебедь — именно он». И он в облике луны, то есть указуем примером луны. «В облике частей» — то есть и те силы указуемы примером частей луны — «амрита» и прочих. Неназванную последнюю, великую силу он называет в «Полного»; её следует знать как совокупность всех частей. Ради обоснования примера он говорит, что и луна такова: «с первого лунного дня». «По ним» — по частям, равным этим. А что он хотел сказать, выражено в «шестнадцать именно»: ибо облик знания имеют именно шестнадцать, ибо это наставление есть тайна рождения знания и ибо это знание — признак, доказывающий вайшнавство.
И этимология Круры, Бхишани и Шоки объясняется тем, что они, будучи именно своеобразием Бхагавана, сообщают суровость шри Кришны — как «молния для борцов»; устрашают злых — как «смерть для владыки Бходжей»; и бывают причиной их скорби — как «каратель неблагих». Так и сияние солнца, чей единственный облик — свет, для сов выражает тьму и прочее.
Оттого в «Кришна мыслится в облике луны, а они памятуются в облике её частей» ясно показано, что они суть его своеобразие. А раз они — сила его своеобразия, их Лакшмиевость установлена. Её-то имея в виду, он и говорит: «Пребывая неотлучно в их домах, творящий немыслимое, в тех, где отвергнуты и равенство и превосходство, он наслаждался с Рамами, залитый собственной любовью, — как иной, совершающий обряды домохозяина». И тика: «„С Рамами“ — то есть ставшими частями Лакшми». Именно потому, что они — сила его своеобразия, сказано «наслаждался». И «своею» — то есть собственной: тем желанием, чьё своеобразие — особая любовь, имеющая облик особого восхода состояния силы высшего блаженства, — им он и залит, им охвачен.
d62a1a9b0e47 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Образ луны и её фаз выбран точно: фазы не прибавляются к луне снаружи и не убавляют её — они и есть она, видимая по-разному.