दृश्यते च संज्ञाछायादिवत् कल्पनाया व्यक्तत्वम् एव परिणामः सर्वत्र । तद् इत्थम् एव मातापित्रादीनाम् अभीष्टं सिध्यति, तस्मिन्न् एव तेषां वात्सल्यस्य विश्रान्तेः । न च दाम्पत्ये प्रकटे, बहु वार्यते यतः खलु यत्र प्रच्छन्नकामुकत्वं च । या च मिथो दुर्लभता सा परमा मन्मथस्य रतिः ॥ इति भरतानुसृतनिवारणाद्यभावाद्रसनिष्पत्तिर् न स्याद् इति वाच्यम् । तस्य निवारणं खलु न भयदानेन भवेत् सर्वातिशायिसामर्थ्यात्, किन्तु लज्जादानेनैव । लज्जा तु कुलीनकुमाराणां स्वस्त्रीगतरहस्यविहारविशेषस्य परेणानुमिताव् अपि जायते । किम् उत— यत्र ह्रीः श्रीः स्थिता तत्र यत्र श्रीस् तत्र सन्नतिः । सन्नतिर् ह्रीस् तथा श्रीश् च न् इत्यं कृष्णे महात्मनि ॥ इति हरिवंशाद्युक्तानुसारेण परमलज्जादिगुणनिधानस्य व्रजे नववयः श्रीलताम् एवाभिव्यञ्जतस् तस्य सिद्धे च लज्जालुत्वे स्वयम् एव निवारणादित्रयं सिध्यति । किन्तु लज्जा द्विविधा सङ्गोप्य न्याय्यकर्मणि सङ्कोचमात्रकरी, अन्याय्यकर्मणि न्यक्कारकरी च । अत्र पूर्वाव्याजान्तराच्छन्ना नातिविरोधिनी, उत्तरा यशःप्रियेण तेन कृतेऽपि व्याजे तस्यानुमितिश् चेद् द्विगुणीभूय विरोधिनी । तद् एवं सति गोपनारीभिर् अनिशं क्रीडयामास केशवः श्रुतानिशक्रीडा पारदार्ये सर्वथा न सम्भवति, स्वदारत्वे तु तासाम् असङ्ख्यानां स्वस्वरूपपत्यप्राप्ता जातपरमदुःखानां गुरुभिर् अपि सम्मतः सान्त्वनादिरूपो य आवश्यकधर्मस् तद्विधव्याजेन सम्भवति । यच् च, रम्यकेलिसुखेनैव गोपवेशधरः प्रभुः । बहुप्रेमरसेनात्र मासद्वयम् उवास ह ॥ इत्य् एतत्पद्यम् तदनन्तरं च सर्वेषां मनोरमत्वं बहुप्रेमरसप्रदत्वं च इत्थम् एव सङ्गच्छते इति । न च गोपनारीभिर् इति परदारत्वं शब्दलब्धम्, देवहुत्यां सा त्वं ब्रह्मन् नृपवधूर् इति कर्दमं प्रति भगवद्वाक्याज् जात्यपेक्षयापि सम्भवात् । न च निवारणादिभिर् औपपत्यम् एव भरतमतं, रत्नावलीनाटिकायां ययातिचरितादिवद् दाम्पत्येऽपि सम्भवात्, नेष्टा यद् अङ्गिनि रसे कविभिर् परोढा इति विरोधात् । तद् एवं गूढतया मायया प्रणीतानां रमणतया तस्य प्राप्तौ मत्कामा रमणम् इति पद्यं योजितम् । नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः इति कृतजपानां कुमारीत्वेन प्रसिद्धानां परासाम् अपि सङ्कल्पसिद्धिर् एव श्रीभगवता कृता । तत्रैव हि स्वयम् अङ्गीकृतम् याताबला व्रजं सिद्धाः इति । तद् एतत्पक्षेऽपि पूर्ववद् एव गुप्तपतित्वाज् जारम् इव जारम् इति सङ्गमनीयम् । तस्माच् च श्रीगोपालोत्तरतापन्यां ताः प्रति दुर्वाससा यद् उक्तं तद् एव निगमनीयम् जन्मजराभ्यां भिन्नं स्थाणुर् अयम् इत्यादौ, स वो हि स्वामी भवति इति । ॥
dṛśyate ca saṁjñā-chāyādivat kalpanāyā vyaktatvam eva pariṇāmaḥ sarvatra | tad ittham eva mātā-pitr-ādīnām abhīṣṭaṁ sidhyati, tasminn eva teṣāṁ vātsalyasya viśrānteḥ | na ca dāmpatye prakaṭe, bahu vāryate yataḥ khalu yatra pracchanna-kāmukatvaṁ ca | yā ca mitho durlabhatā sā paramā manmathasya ratiḥ || iti bharatānusṛta-nivāraṇādy-abhāvādrasa-niṣpattir na syād iti vācyam | tasya nivāraṇaṁ khalu na bhaya-dānena bhavet sarvātiśāyi-sāmarthyāt, kintu lajjā-dānenaiva | lajjā tu kulīna-kumārāṇāṁ sva-strī-gata-rahasya-vihāra-viśeṣasya pareṇānumitāv api jāyate | kim uta— yatra hrīḥ śrīḥ sthitā tatra yatra śrīs tatra sannatiḥ | sannatir hrīs tathā śrīś ca n ityaṁ kṛṣṇe mahātmani || iti harivaṁśādy-uktānusāreṇa parama-lajjādi-guṇa-nidhānasya vraje nava-vayaḥ śrīlatām evābhivyañjatas tasya siddhe ca lajjālutve svayam eva nivāraṇādi-trayaṁ sidhyati | kintu lajjā dvividhā saṅgopya nyāyya-karmaṇi saṅkoca-mātra-karī, anyāyya-karmaṇi nyakkāra-karī ca | atra pūrvāvyājāntarācchannā nātivirodhinī, uttarā yaśaḥ-priyeṇa tena kṛte'pi vyāje tasyānumitiś ced dviguṇībhūya virodhinī | tad evaṁ sati gopa-nārībhir aniśaṁ krīḍayāmāsa keśavaḥ śrutāniśa-krīḍā pāradārye sarvathā na sambhavati, sva-dāratve tu tāsām asaṅkhyānāṁ sva-svarūpa-paty-aprāptā jāta-parama-duḥkhānāṁ gurubhir api sammataḥ sāntvanādi-rūpo ya āvaśyaka-dharmas tad-vidha-vyājena sambhavati | yac ca, ramya-keli-sukhenaiva gopa-veśa-dharaḥ prabhuḥ | bahu-prema-rasenātra māsa-dvayam uvāsa ha || ity etat-padyam tad-anantaraṁ ca sarveṣāṁ manoramatvaṁ bahu-prema-rasa-pradatvaṁ ca ittham eva saṅgacchate iti | na ca gopa-nārībhir iti para-dāratvaṁ śabda-labdham, devahutyāṁ sā tvaṁ brahman nṛpa-vadhūr iti kardamaṁ prati bhagavad-vākyāj jāty-apekṣayāpi sambhavāt | na ca nivāraṇādibhir aupapatyam eva bharata-mataṁ, ratnāvalī-nāṭikāyāṁ yayāti-caritādivad dāmpatye'pi sambhavāt, neṣṭā yad aṅgini rase kavibhir paroḍhā iti virodhāt | tad evaṁ gūḍhatayā māyayā praṇītānāṁ ramaṇatayā tasya prāptau mat-kāmā ramaṇam iti padyaṁ yojitam | nanda-gopa-sutaṁ devi patiṁ me kuru te namaḥ iti kṛta-japānāṁ kumārītvena prasiddhānāṁ parāsām api saṅkalpa-siddhir eva śrī-bhagavatā kṛtā | tatraiva hi svayam aṅgīkṛtam yātābalā vrajaṁ siddhāḥ iti | tad etat-pakṣe'pi pūrvavad eva gupta-patitvāj jāram iva jāram iti saṅgamanīyam | tasmāc ca śrī-gopālottara-tāpanyāṁ tāḥ prati durvāsasā yad uktaṁ tad eva nigamanīyam janma-jarābhyāṁ bhinnaṁ sthāṇur ayam ity-ādau, sa vo hi svāmī bhavati iti | ||
И видно, что повсюду исход воображённого — как с Самджней, Чхаей и прочими — именно в том, что оно становится явным. Только так исполняется и желанное для матери, отца и прочих: ведь их родительская нежность упокоевается именно в нём.
И не надо говорить, будто при явном супружестве, за отсутствием удержания и прочего, чему следовал Бхарата, раса не возникнет, — по «Ибо много удерживается там, где влюблённость сокрыта; а взаимная труднодостижимость и есть высшая услада Манматхи». Ведь удержать его нельзя страхом, по его всепревосходящей мощи, а только стыдом. Стыд же у родовитых юношей рождается, даже если посторонний лишь догадается об особой тайной забаве с собственною женой. Что уж говорить о том, кто, по сказанному в «Хариванше» и прочих — «Где стыд, там пребывает Шри; где Шри, там смирение; и смирение, и стыд, и Шри вечно в Кришне, великом душою», — есть вместилище высшего стыда и прочих качеств и во Врадже выражает саму красу новой юности; при такой его стыдливости тройство удержания и прочего устанавливается само собою.
Но стыд двояк: при законном деянии, сокрываемом, он творит лишь стеснение, а при незаконном — унижение. Здесь первый, прикрытый иным предлогом, не слишком препятствует; а второй, если о нём догадаются даже при сделанном предлоге, — а славу он любит, — удвоившись, препятствует.
А раз так: слышимая непрестанная игра — «Непрестанно играл Кешава с жёнами пастухов» — при чужеженстве совершенно невозможна; при своём же жёнстве она возможна под предлогом того необходимого долга, одобряемого и старшими, что имеет облик утешения и прочего, — ведь их, бесчисленных, постигло высшее страдание оттого, что они не обрели мужа по своему своеобразию. И стих «Счастьем прекрасных забав, связанный многою расою любви, Владыка в облике пастуха прожил здесь два месяца», и то, что далее это было усладительно всем и дарило многую расу любви, согласуется только так.
И «с жёнами пастухов» не даёт словом чужеженства: ведь в речении Бхагавана к Кардаме о Девахути «Та ты, о брахман, — дочь царя» это возможно и по отношению к роду. И мнение Бхараты не в том, что при удержании и прочем непременно упапатиство: это возможно и при супружестве, как в пьесе «Ратнавали», в сказании о Яяти и прочем, — иначе вышло бы противоречие с «Чужая жена не желанна поэтам в главной расе».
Итак, стих «желающие меня, возлюбленного» приложен к обретению его как возлюбленного теми, кого майя сокровенно привела к нему. А тем иным, известным как девицы, что совершали шептание «Сына Нанды-пастуха, о деви, сделай мне мужем, тебе поклон», шри Бхагаван исполнил само их намерение: там же он и сам принял это — «Идите, слабые, во Врадж, вы совершены». И при этой стороне, как и прежде, «любовника» следует согласовать как «словно любовника», ибо мужество было сокрыто. Потому и следует вывести то, что сказал им Дурваса в шри «Гопала-уттара-тапани» — в «Отличный от рождения и старости, этот столп» и далее: «Ведь он бывает вашим господином».
eb77244b6618 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Довод от стыда переворачивает обычное рассуждение: не тайна делает любовь острее, а Его собственная стыдливость — и она же требует, чтобы тайна была законной.