जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिषत् स्वैर् दोर्भिर् अस्यन्न् अधर्मम् । स्थिरचरवृजिनघ्नः सुस्मितश्रीमुखेन व्रजपुरवनितानां वर्धयन् कामदेवम् ॥ कोऽपि सोऽयम् अस्माकं जीवनकोटिप्रियतमो विष्वक्प्रचारेण श्रीवृन्दावनस्यैव विशेषतः स्थावराणां जङ्गमानां च तद्विरहाद् यद् दुःखं तन्निहन्ता जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते, अर्थाच् छ्रीवृन्दावन एव । श्रीवृन्दावनस्य स्थावराणाम् अपि भावो वर्णित एव, केवलेनैव भावेन इत्यादिना । केन विशिष्टः? सुस्मितेन श्रीमुखेन । एतेन सदातनम् आनन्दैकरसत्वं स्वेषु सदैव सुप्रसन्नत्वं च तस्य प्रकाशितम् । किं कुर्वन्? व्रजरूपं यत् पुरं, तत्सम्बन्धिन्यो या वनिता जनितानुरागाः कुलवध्वः, तासां कामदेवं सर्वप्रेमानन्दोपरिविराजमानत्वात् तासां कामस् तु देवः परमदिव्यरूपः, तं वर्धयन् । ननु श्रीदेवक्याः पुत्रोऽयम् इत्य् एवं वदन्ति, तत् कथं युस्माकम् अत्रास्मदीयत्वेनाभिमानः? तत्राह—देवक्यां जन्मेति वादो मिथ्यैव लोकख्यातिर् यस्य सः । तर्हि कथं वासुदेव इति नाम? इत्य् आशङ्क्याह—जननिवासो जनानां स्वजनानाम् अस्माकं निवासत्वाद् आश्रयत्वाद् एव तथाभिधीयत इत्य् अर्थः । स्वजनेष्व् अस्मासु कृतवासत्वाद् एव वा । ततश् चाधिकरणे कर्तरि वौणादिको वासुः । स च दीव्यति क्रीडतीति देवश् च स इति विग्रहः । प्राग् अयं वासुदेवस्य इत्यादिका श्रीगर्गोक्तिर् अपि नास्मभ्यं भातीति भावः । किमर्थम् असौ देवकीजन्मवादोऽभूत्? इत्य् आशङ्कायाम् आह—यदुवराः परिषत् सहायरूपा यत्र तादृशं यथा स्यात् तथा, स्वैर् दोर्भिर् भुजप्रायैर् अर्जुनादिभिर् अधर्मं तत् प्रचुरं दुष्टकुलम् अस्यन् निहन्तुं, लक्षणहेत्वोः, क्रियायाः शतृप्रत्ययस्मरणात् । तस्याम् आत्मजन्मनि ख्यापिते ते ते सहाया भविष्यन्तीत्य् एवम् अनुसन्धायेत्य् अर्थः । तथोक्तं कंसवधानन्तरं श्रीकृष्णेन श्रीव्रजेश्वरं प्रति, ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् इति । अत्र विशेषणेनैव श्रीकृष्णरूपविशेष्यपदम् उपस्थाप्यते—अयम् उदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीनाम् इतिवत् ॥ ॥
jayati jana-nivāso devakī-janma-vādo yadu-vara-pariṣat svair dorbhir asyann adharmam | sthira-cara-vṛjina-ghnaḥ susmita-śrī-mukhena vraja-pura-vanitānāṁ vardhayan kāma-devam || ko'pi so'yam asmākaṁ jīvana-koṭi-priyatamo viṣvak-pracāreṇa śrī-vṛndāvanasyaiva viśeṣataḥ sthāvarāṇāṁ jaṅgamānāṁ ca tad-virahād yad duḥkhaṁ tan-nihantā jayati sarvotkarṣeṇa vartate, arthāc chrī-vṛndāvana eva | śrī-vṛndāvanasya sthāvarāṇām api bhāvo varṇita eva, kevalenaiva bhāvena ity-ādinā | kena viśiṣṭaḥ? susmitena śrī-mukhena | etena sadātanam ānandaika-rasatvaṁ sveṣu sadaiva suprasannatvaṁ ca tasya prakāśitam | kiṁ kurvan? vraja-rūpaṁ yat puraṁ, tat-sambandhinyo yā vanitā janitānurāgāḥ kula-vadhvaḥ, tāsāṁ kāma-devaṁ sarva-premānandopari-virājamānatvāt tāsāṁ kāmas tu devaḥ parama-divya-rūpaḥ, taṁ vardhayan | nanu śrī-devakyāḥ putro'yam ity evaṁ vadanti, tat kathaṁ yusmākam atrāsmadīyatvenābhi-mānaḥ? tatrāha—devakyāṁ janmeti vādo mithyaiva loka-khyātir yasya saḥ | tarhi kathaṁ vāsudeva iti nāma? ity āśaṅkyāha—jananivāso janānāṁ svajanānām asmākaṁ nivāsatvād āśrayatvād eva tathābhidhīyata ity arthaḥ | svajaneṣv asmāsu kṛta-vāsatvād eva vā | tataś cādhikaraṇe kartari vauṇādiko vāsuḥ | sa ca dīvyati krīḍatīti devaś ca sa iti vigrahaḥ | prāg ayaṁ vāsudevasya ity-ādikā śrī-gargoktir api nāsmabhyaṁ bhātīti bhāvaḥ | kim-artham asau devakī-janma-vādo'bhūt? ity āśaṅkāyām āha—yadu-varāḥ pariṣat sahāya-rūpā yatra tādṛśaṁ yathā syāt tathā, svair dorbhir bhuja-prāyair arjunādibhir adharmaṁ tat pracuraṁ duṣṭa-kulam asyan nihantuṁ, lakṣaṇa-hetvoḥ, kriyāyāḥ śatṛ-pratyaya-smaraṇāt | tasyām ātma-janmani khyāpite te te sahāyā bhaviṣyantīty evam anusandhāyety arthaḥ | tathoktaṁ kaṁsa-vadhānantaraṁ śrī-kṛṣṇena śrī-vrajeśvaraṁ prati, jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṁ sukham iti | atra viśeṣaṇenaiva śrī-kṛṣṇa-rūpa-viśeṣya-padam upasthāpyate—ayam udayati mudrā-bhañjanaḥ padminīnām itivat || ||
«Побеждает обитель людей, тот, о ком молва, что он рождён у Деваки, чьё собрание — лучшие из Яду, своими руками отбрасывающий беззаконие; губитель бед подвижных и неподвижных, светлою улыбкою прекрасного лика умножающий бога любви у женщин града Враджа».
Некий, вот этот, наш, милейший мириадов жизней, губитель того страдания, какое от разлуки с ним было у шри Вриндавана — особенно у неподвижных и подвижных его существ, — «побеждает», то есть пребывает во всяком превосходстве, а по смыслу — именно в шри Вриндаване. Чувство даже неподвижных шри Вриндавана описано в «Одним лишь чувством» и далее. Чем отличён? «Светлою улыбкою прекрасного лика»: этим явлены его вечная расовость единого блаженства и всегдашняя благосклонность к своим.
Что делающий? Умножающий бога любви у женщин: у тех жён рода, связанных с градом, который есть Врадж, у которых родилась привязанность; и любовь их — бог, высший, имеющий божественный облик, ибо сияет выше всех блаженств любви.
«Но ведь говорят, что он сын шри Деваки; как же у вас здесь самосознание, что он ваш?» — на это он говорит: тот, о ком молва «рождён у Деваки» есть лишь ложная мирская известность. «Тогда почему имя „Васудева“?» — на это он говорит: «джананиваса» — потому так и называется, что он обиталище и прибежище людей, своих людей, нас; или потому, что он поселился в своих, в нас. И «васу» здесь — унадика, в местном либо в деятельном значении; а «дева» — оттого, что он сияет и играет; таков разбор. Смысл тот, что и прежнее речение шри Гарги «Этот — Васудевы» и далее нам не видится так.
«Для чего же была та молва о рождении у Деваки?» — на это сомнение он говорит: чтобы собранием его были лучшие из Яду, то есть помощники; «своими руками» — подобными рукам Арджуною и прочими; «отбрасывающий беззаконие» — то есть чтобы сразить обильное племя злых (суффикс причастия упомянут и для признака, и для причины). То есть с тем помыслом, что, когда его рождение будет объявлено, те и другие станут помощниками. Так и сказал шри Кришна после убиения Кансы шри владыке Враджа: «Придём увидеть ваших родичей, устроив счастье друзей». Здесь самим определением подставляется определяемое слово в облике шри Кришны — как в «Вот восходит сокрушитель печати лотосов».
2e221b623fa4 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Толкование ставит на место вопрос о происхождении: имя объясняется не отцом, а тем, в ком Он поселился, — и тогда «сын Деваки» остаётся молвой, а не именем.