अथ पूर्ववद् इहापि श्रीव्रजेश्वरादीनां प्राचीनजन्मादिकं व्याख्येयम् । तथा हि— त्रय्या चोपनिषद्भिश् च साङ्ख्ययोगैश् च सात्वतैः । उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम् ॥ इत्य् एतत्, नेमं विरिञ्चो न भवः इति वक्ष्यमाणानुसारिमहामाहात्म्यं श्रुत्वा विस्मितमनाः श्रीराजोवाच— नन्दः किम् अकरोद् ब्रह्मन् श्रेय एवं महोदयम् । यशोदा च महाभागा पपौ यस्याः स्तनं हरिः ॥ पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितम् । गायन्त्य् अद्यापि कवयो यल् लोकशमलापहम् ॥ ययोः प्रसन्नोऽवतीर्णस् तौ पितराव् अपि । तद् एवं प्रश्नम् अवधार्य श्रीशुक उवाच— द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया भार्यया सह । करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस् तम् उवाच ह ॥ आदेशान् गोपालनादिलक्षणान् । किम् उवाच? तद् आह— जातयोर् नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ । भक्तिः स्यात् परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत् ॥ स्पष्टम् । ततश् च— अस्त्व् इत्य् उक्तः स एवेह व्रजे द्रोणो महायशाः । जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत् ॥ ततो भक्तिर् भगवति पुत्रीभूते जनार्दने । दम्पत्योर् नितराम् आसीद् गोपगोपीषु भारत ॥ अन्येषां यः पुत्रो नासीत्, तस्मिंस् तु तयोः पुत्रतां प्राप्त इति च्विप्रत्ययार्थः, भक्तिविशेषमात्रेणैवोदयविशेषनियमात् । वात्सल्याभिधप्रेमविशेषेणैव श्रीकृष्णः पुत्रतयोदेति, न तु स्वदेहादाव् आविर्भावेन, हिरण्यकशिपुसभास्तम्भे श्रीनृसिंहस्य ब्रह्मणि श्रीवराहस्य च पितृत्वाप्रयोगात्, न च गर्भप्रवेशेन परीक्षिद्रक्षणार्थं तत्प्रविष्टस्यापि तस्योत्तरामातृत्वाश्रवणात् । तादृशप्रेमा तु शुद्धः समुद्रिक्तश् च श्रीव्रजेश्वरयोर् एव । अत एव गर्भप्रवेशादिकं विनापि तयोः पुत्रतया तस्य प्रसिद्धिः । यथा नन्दस् त्व् आत्मज उत्पन्न इत्यादौ, तथोपासना च यथा—सकललोकमङ्गलो नन्दगोपतनयः इत्यादौ, न त्व् एवं स्तम्भादेः । किं च—श्रीमद् आनकदुन्दुभिप्रभृतिष्व् आविर्भावोऽपि न प्राकृतवत् तदीयचरमधात्वादौ प्रवेशः । किं तर्हि, सच्चिदानन्दविग्रहस्य तस्य तन्मनस्य् आवेश एव । तद् उक्तम्— ततो जगन्मङ्गलम् अच्युतांशं समाहितं शूरसुतेन देवी । दधार सर्वात्मकम् आत्मभूतं काष्ठा यथानन्दकरं मनस्तः ॥ इति । ततः श्रीनारदप्रह्लादध्रुवादिषु दर्शनात् सर्वसम्मतत्वात् तादृशप्रेमविषयत्वेन साक्षात् श्रीभगवदाविर्भावाव्यवहितपूर्वप्रचुरकालं व्याप्य सन्ततस् तदावेशः श्रीव्रजेश्वरयोर् अप्य् अवश्यम् एव कल्प्यते । ब्रह्मवरप्रार्थनयापि तद् एव लभ्यत इति समान एव पन्थाः । वात्सल्यं त्व् अत्राधिकं, येन विना तस्य पुत्रभावो न सम्भवतीत्य् अत्रैव पुत्रतां मन्यामह इति पुत्रीभूत इत्य् अस्य भावः । इदं प्रकटायाम् एव लीलायां समाहितम्, अप्रकटायां तु तयोर् न् इत्यसिद्धत्वे एव पुरतोऽवधारयिष्यमाणे लक्ष्मीविष्णोर् अनादितया आदिरससिद्धदाम्पत्यवत् श्रीव्रजेश्वरयोस् तस्य चानादितो वत्सलरससिद्धपितृपुत्रभावो विद्यत एव । अतः पुत्रभूत इति च क्वचित् पाठः ।
atha pūrvavad ihāpi śrī-vrajeśvarādīnāṁ prācīna-janmādikaṁ vyākhyeyam | tathā hi— trayyā copaniṣadbhiś ca sāṅkhya-yogaiś ca sātvataiḥ | upagīyamāna-māhātmyaṁ hariṁ sāmanyatātmajam || ity etat, nemaṁ viriñco na bhavaḥ iti vakṣyamāṇānusāri-mahā-māhātmyaṁ śrutvā vismita-manāḥ śrī-rājovāca— nandaḥ kim akarod brahman śreya evaṁ mahodayam | yaśodā ca mahā-bhāgā papau yasyāḥ stanaṁ hariḥ || pitarau nānvavindetāṁ kṛṣṇodārārbhakehitam | gāyanty adyāpi kavayo yal loka-śamalāpaham || yayoḥ prasanno'vatīrṇas tau pitarāv api | tad evaṁ praśnam avadhārya śrī-śuka uvāca— droṇo vasūnāṁ pravaro dharayā bhāryayā saha | kariṣyamāṇa ādeśān brahmaṇas tam uvāca ha || ādeśān go-pālanādi-lakṣaṇān | kim uvāca? tad āha— jātayor nau mahādeve bhuvi viśveśvare harau | bhaktiḥ syāt paramā loke yayāñjo durgatiṁ taret || spaṣṭam | tataś ca— astv ity uktaḥ sa eveha vraje droṇo mahā-yaśāḥ | jajñe nanda iti khyāto yaśodā sā dharābhavat || tato bhaktir bhagavati putrī-bhūte janārdane | dampatyor nitarām āsīd gopa-gopīṣu bhārata || anyeṣāṁ yaḥ putro nāsīt, tasmiṁs tu tayoḥ putratāṁ prāpta iti cvi-pratyayārthaḥ, bhakti-viśeṣa-mātreṇaivodaya-viśeṣa-niyamāt | vātsalyābhidha-prema-viśeṣeṇaiva śrī-kṛṣṇaḥ putratayodeti, na tu sva-dehādāv āvirbhāvena, hiraṇyakaśipu-sabhā-stambhe śrī-nṛsiṁhasya brahmaṇi śrī-varāhasya ca pitṛtvāprayogāt, na ca garbha-praveśena parīkṣid-rakṣaṇārthaṁ tat-praviṣṭasyāpi tasyottarā-mātṛtvāśravaṇāt | tādṛśa-premā tu śuddhaḥ samudriktaś ca śrī-vrajeśvarayor eva | ata eva garbha-praveśādikaṁ vināpi tayoḥ putratayā tasya prasiddhiḥ | yathā nandas tv ātmaja utpanna ity-ādau, tathopāsanā ca yathā—sakala-loka-maṅgalo nanda-gopa-tanayaḥ ity-ādau, na tv evaṁ stambhādeḥ | kiṁ ca—śrīmad ānakadundubhi-prabhṛtiṣv āvirbhāvo'pi na prākṛtavat tadīya-carama-dhātv-ādau praveśaḥ | kiṁ tarhi, sac-cid-ānanda-vigrahasya tasya tan-manasy āveśa eva | tad uktam— tato jagan-maṅgalam acyutāṁśaṁ samāhitaṁ śūra-sutena devī | dadhāra sarvātmakam ātma-bhūtaṁ kāṣṭhā yathānanda-karaṁ manastaḥ || iti | tataḥ śrī-nārada-prahlāda-dhruvādiṣu darśanāt sarva-sammatatvāt tādṛśa-prema-viṣayatvena sākṣāt śrī-bhagavad-āvirbhāvāvyavahita-pūrva-pracura-kālaṁ vyāpya santatas tad-āveśaḥ śrī-vrajeśvarayor apy avaśyam eva kalpyate | brahma-vara-prārthanayāpi tad eva labhyata iti samāna eva panthāḥ | vātsalyaṁ tv atrādhikaṁ, yena vinā tasya putra-bhāvo na sambhavatīty atraiva putratāṁ manyāmaha iti putrībhūta ity asya bhāvaḥ | idaṁ prakaṭāyām eva līlāyāṁ samāhitam, aprakaṭāyāṁ tu tayor n itya-siddhatve eva purato'vadhārayiṣyamāṇe lakṣmī-viṣṇor anāditayā ādi-rasa-siddha-dāmpatyavat śrī-vrajeśvarayos tasya cānādito vatsala-rasa-siddha-pitṛ-putra-bhāvo vidyata eva | ataḥ putra-bhūta iti ca kvacit pāṭhaḥ |
Теперь, как и прежде, надо истолковать прежнее рождение и прочее у шри владыки Враджа и прочих. Ведь так: услышав «Она сочла своим сыном Хари, чьё величие воспевают троица Вед и упанишады, санкхьи и сатватские йоги», и великое величие, сообразное тому, что будет сказано в «Не его Виринча, не Бхава», изумлённый царь сказал: «Что за благое, столь великого восхода, совершил Нанда, брахман, и многосчастливая Яшода, у которой Хари пил грудь? Родители не обрели щедрых ребяческих дел Кришны, а поэты поют их и поныне, — дел, уносящих скверну мира». Те, у кого нисшёл Милостивый, — они и родители.
Уразумев так вопрос, шри Шука сказал: «Дрона, первейший из Васу, вместе с женою Дхарою, собираясь исполнить повеления Брахмы, сказал ему». «Повеления» — отличаемые пастьбою коров и прочим. Что сказал? Об этом говорит: «Да будет у нас двоих, рождённых на земле, высшая преданность к великому богу, владыке вселенной, Хари, — та, которою легко превозмочь злую участь». Здесь всё явно. И затем: «Тот самый Дрона, кому сказано „да будет“, родился здесь, во Врадже, многославный, прославленный как Нанда, а она, Дхара, стала Яшодою. И у этих супругов, Бхарата, была весьма великая преданность к Бхагавану Джанардане, ставшему им сыном, — и у пастухов, и у пастушек».
Смысл суффикса «стал» тут: тот, кто иным сыном не был, в нём обрёл сыновство у этих двоих, — ибо особый восход бывает лишь по особой преданности. Именно особостью любви, именуемой ватсальей, шри Кришна восходит как сын, а не явлением в их собственном теле и прочем: ведь в собрании Хираньякашипу столб не зовётся отцом шри Нрисимхи, ни Брахма — отцом шри Варахи; и не вхождением в чрево: ведь Он вошёл в чрево ради защиты Парикшита, а матерью Его Уттару не называют. А такая любовь — чистая и преизобильная — есть именно у двоих владык шри Враджа. Потому и без вхождения в чрево и прочего Он известен как их сын: «И у Нанды родился сын» и далее; и почитание такое же: «Благо всему миру, сын Нанды-пастуха» и далее, — а о столбе и прочем так не говорят.
И ещё: явление у шримад Анакадундубхи и прочих — не как у обычных, не вхождение в их последнюю стихию и прочее. Что же тогда? Вхождение Его, чей образ — бытие, сознание и блаженство, именно в их ум. О том и сказано: «Затем богиня понесла благо миру, долю Ачьюты, сосредоточенную сыном Шуры, — имеющую природу всего, ставшую его самим собою, — как сторона неба несёт от ума творящее радость».
Потому — по виденью у шри Нарады, Прахлады, Дхрувы и прочих, по общему признанию и по тому, что они предмет такой любви, — непременно мыслится, что и у двоих владык шри Враджа было Его непрерывное вхождение, объявшее обильное время непосредственно перед явлением шри Бхагавана воочию. То же получается и из их прошения о даре у Брахмы: путь тут один. А ватсалья здесь больше: без неё у Него не было бы настроения сына; и мы мыслим сыновство именно здесь — таково разумение слов «ставший сыном».
Это сведено к явленной игре. А в неявленной — при вечной их утверждённости, которая будет установлена впереди, — как у Лакшми и Вишну супружество, утверждённое изначальным вкусом, безначально, так и у двоих владык шри Враджа с Ним безначально есть настроение отца и сына, утверждённое вкусом ватсальи. Потому где-то и читается «сущий сыном».
e2aa018b183a · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Сыновство объяснено не зачатием, а любовью: столб и чрево приведены как случаи, где родства не возникло.