अथ श्रीप्रद्युम्नस्यापि शिवनेत्रदग्धः स्मरो जातोऽयम् इति यच् छ्रूयते, तद् अप्य् एकदेशप्रस्तावमात्रम् । तस्य श्रीगोपालतापनीश्रुत्यादौ— यत्रासौ संस्थितः कृष्णस् त्रिभिः शक्त्या समाहितः । रामानिरुद्धप्रद्युम्नै रुक्मिण्या सहितो विभुः ॥ इत्यादिना न् इत्यश्रीकृष्णचतुर्व्यूहान्तःपातिततया प्रसिद्धेस् तथा सम्भवाभावात्, तस्य स्मरस्यापि साधारणदेवताविशेषमात्रत्वेन प्रसिद्धत्वे चतुर्व्यूहान्तःपातितायाम् अयोग्यतमत्वात् । तस्माद् वक्ष्यमाणाभिप्रायेणैवैतद् आह— कामस् तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग् रुद्रमन्युना । देहोपपत्तये भूयस् तम् एव प्रत्यपद्यत ॥ अवेदज्ञस्यापि ब्राह्मण्ये सत्य् एव ब्राह्मणस् तु वेदज्ञ इतिवत्, तुशब्दोऽत्र मुख्यतां सूचयति । ततः कामस् तु वासुदेवांश इत्य् अस्य वासुदेवांशो यः कामः, स एव मुख्य इत्य् अर्थः । तुशब्दोऽयं भिन्नोपक्रमे वा । ततो वासुदेवांशस्तु काम इत्य् अन्वयेऽपि पूर्ववद् एवार्थः । तद् एवं सति यः प्राग् रुद्रस्य मन्युना दग्धो देवताविशेषः कामः, स देहोपपत्तये तत्कोपदग्धतया न् इत्यम् एवानङ्गतां प्राप्तस्य स्वतो देहापत्त्यभावाद् देहप्राप्त्यर्थं तम् एव वासुदेवांशं प्रद्युम्नाख्यं कामम् एव प्रत्यपद्यत प्रविष्टवान् । भूयःशब्देन प्रद्युम्नाद् एव पूर्वम् अप्य् उद्भूतोऽसाव् इति बोध्यते । यद् वा, यस् तु प्राग् रुद्रकोपेनादग्धो न दग्धः, स भूयः प्रकटलीलायां देहोपपत्तये स्वमूर्तिप्रकाशनार्थं, तं वासुदेवम् एव प्रविष्टवान् । अदग्धत्वे हेतुर् वासुदेवांश इति ॥
atha śrī-pradyumnasyāpi śiva-netra-dagdhaḥ smaro jāto'yam iti yac chrūyate, tad apy eka-deśa-prastāva-mātram | tasya śrī-gopāla-tāpanī-śruty-ādau— yatrāsau saṁsthitaḥ kṛṣṇas tribhiḥ śaktyā samāhitaḥ | rāmāniruddha-pradyumnai rukmiṇyā sahito vibhuḥ || ity-ādinā n itya-śrī-kṛṣṇa-catur-vyūhāntaḥ-pātitatayā prasiddhes tathā sambhavābhāvāt, tasya smarasyāpi sādhāraṇa-devatā-viśeṣa-mātratvena prasiddhatve caturvyūhāntaḥ-pātitāyām ayogyatamatvāt | tasmād vakṣyamāṇābhiprāyeṇaivaitad āha— kāmas tu vāsudevāṁśo dagdhaḥ prāg rudra-manyunā | dehopapattaye bhūyas tam eva pratyapadyata || avedajñasyāpi brāhmaṇye saty eva brāhmaṇas tu vedajña itivat, tu-śabdo'tra mukhyatāṁ sūcayati | tataḥ kāmas tu vāsudevāṁśa ity asya vāsudevāṁśo yaḥ kāmaḥ, sa eva mukhya ity arthaḥ | tu-śabdo'yaṁ bhinnopakrame vā | tato vāsudevāṁśastu kāma ity anvaye'pi pūrvavad evārthaḥ | tad evaṁ sati yaḥ prāg rudrasya manyunā dagdho devatā-viśeṣaḥ kāmaḥ, sa dehopapattaye tat-kopa-dagdhatayā n ityam evānaṅgatāṁ prāptasya svato dehāpatty-abhāvād deha-prāpty-arthaṁ tam eva vāsudevāṁśaṁ pradyumnākhyaṁ kāmam eva pratyapadyata praviṣṭavān | bhūyaḥ-śabdena pradyumnād eva pūrvam apy udbhūto'sāv iti bodhyate | yad vā, yas tu prāg rudra-kopenādagdho na dagdhaḥ, sa bhūyaḥ prakaṭa-līlāyāṁ dehopapattaye sva-mūrti-prakāśanārthaṁ, taṁ vāsudevam eva praviṣṭavān | adagdhatve hetur vāsudevāṁśa iti ||
Теперь и о шри Прадьюмне: слышится, что это родился Смара, сожжённый глазом Шивы, — но и это лишь упоминание одной стороны дела. Ведь по шрути «Гопала-тапани» и прочим — «где пребывает этот Кришна, всеобъемлющий, соединённый с силою, с тремя: с Рамою, Анируддхой, Прадьюмной, и с Рукмини» и далее — известно, что он входит в вечное четверичное расположение шри Кришны, а иначе это невозможно; да и сам Смара, если он известен лишь как одно из обычных божеств, совершенно непригоден для того, чтобы входить в четверицу.
Потому, с тем самым намерением, о котором будет сказано, он говорит: «Кама же — доля Васудевы, — сожжённый прежде гневом Рудры, снова вошёл в него ради обретения тела».
Как в «и у не знающего Вед брахманство есть, но брахман — тот, кто знает Веды», слово «же» указывает здесь на главное. Значит, в «Кама же — доля Васудевы» смысл такой: тот Кама, что есть доля Васудевы, он и есть главный. Или это «же» стоит при ином зачине; тогда и при связывании «доля Васудевы же — Кама» смысл прежний.
А при этом так: то особое божество, Кама, что прежде было сожжено гневом Рудры и, сожжённое, навсегда стало бестелесным, — «ради обретения тела», раз само по себе тела уже не обретает, вошло в того самого Каму, что есть доля Васудевы и именуется Прадьюмною. Словом «снова» даётся понять, что он возник и прежде Прадьюмны. Или же так: тот, кто гневом Рудры не был сожжён, снова, в явленной игре, ради обретения тела, то есть ради явления своего образа, вошёл в того самого Васудеву; а причина несожжённости — «доля Васудевы».
fce5905b93be · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Одно имя, два носителя: сожжённый бог входит в того, кто носит то же имя по праву.