यस् त्वां वेत्ति स मां वेत्ति यस् त्वाम् अनु स माम् अनु । अभेदेनात्मनो वेद्मि त्वाम् अहं पाण्डुनन्दन ॥ इति । तं प्रति श्रीभगवद्वाक्याच् चार्जुनस्यापि श्रीकृष्णसखत्वेन नारायणसखान् नरात् पूर्णत्वात् तत्र प्रवेशः समुचित एव । कुत्रचिच् चांशादिशब्दप्रयोगः—नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः इति श्रीगीतोपनिषद्दिशा पूर्णस्यापि साधारणजने खण्डांशप्रकाशात् तत्प्रतीताव् एवांश इवांश इति ज्ञेयम् । नारायणसमो गुणैः इत्य् अत्रापि नारायणः परव्योमाधिप एव गुणैः समो यस्येत्य् एव गर्गाभिप्रायः । तद् एवं महाकालपुराख्यानेऽपि प्रतिज्ञावाक्यम् इदम् अधिकुर्यात् । किं च, शास्त्रं हि शासनात्मकम् । शासनं चोपदेशः । स च द्विधा साक्षाद् अर्थान्तरद्वारा च । साक्षादुपदेशस् तु श्रुतिर् इति परिभाष्यते । साक्षात्त्वं चात्र निरपेक्षत्वम् उच्यते । तद् उक्तं निरपेक्षरवा श्रुतिर् इति । तथा च सति, श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यम् अर्थविप्रकर्षात् इत्युक्तानुसारेण चरमस्य पूर्वापेक्षया दूरप्रतीत्यर्थत्वे, कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इति श्रीशौनकं प्रति श्रीसूतस्य साक्षादुपदेशेन इतिहासद्वारोपदेशो बाध्यते । न च मे कलावतीर्णौ इति च महाकालपुराधिप एव श्रीकृष्णं साक्षाद् एवोपदिष्टवान् इति वाच्यम् । श्रीकृष्णस्य सार्वज्ञ्याव्यभिचारेण वक्तृश्रोतृभावपूर्वकसङ्गमाप्रस्तावेन, द्विजात्मजा मे युवयोर् दिदृक्षुणा इति कार्यान्तरतात्पर्यदर्शनेन च । तस्यैतन् महापुराणस्य च तत्त्वोपदेष्टृसूतादिवत् तदुपदेशे तात्पर्याभावाद् वक्ष्यमाणार्थान्तर एव नैकट्येन पदसम्बन्धाच् च । किं च, भवतु वा तुष्यतु न्यायेन श्रीकृष्णस्य तम् अपेक्ष्यापूर्णत्वम्, तथापि सर्वेषाम् अप्य् अवताराणां न् इत्यम् एव स्वस्थत्वेन दर्शयिष्यमाणत्वात् केषांचिन् मते तु स्वयं पुरुषत्वेऽपि स्वतन्त्रस्थितित्वात् । युवां नरनारायणाव् ऋषी इति, त्वरयेताम् अन्ति मे इति च तत्तदर्थत्वे विरुध्येत । अस्तु तावद् अस्माकम् अन्या वार्ता, न च कुत्रापि महाकालोऽयम् अंशेन तत्तद्रूपेणावतीर्ण इत्य् उपख्यायते वा । ततश् चाप्रसिद्धकल्पना प्रसज्जते । तत्रैव च त्वरयेतम् अन्ति मे इति युवां नरनारायणाव् ऋषी धर्मम् आचरताम् इत्य् आदेशद्वयस्य पारस्परिकविरोधः स्फुट एव । किं च, यदि तस्य ताव् अंशाव् अभविष्यतां, तर्हि करतलमणिवत् सदा सर्वम् एव पश्यन्न् असौ ताव् अपि दूरतोऽपि पश्यन्न् एवाभविष्यत् । तच् च युवयोर् दिदृक्षुणेति तद्वाक्येन व्यभिचारितम् । यदि स्वयम् एव श्रीकृष्णस् तत्तद्रूपाव् आत्मानौ दर्शयति, तदैव तेन तौ दृश्येयाताम् इत्य् आनीतं च । तथा च सति, तयोर् दृश्यत्वाभावाद् अंशत्वं नोपपद्यते । तस्माद् अप्य् अधिकशक्तित्वेन प्रत्युत पूर्णत्वम् एवोपपद्यते । एवम् अपि यत् त्व् अर्जुनस्य तज्ज्योतिःप्रताडिताक्षत्वं तद्दर्शनजातसाध्वसत्वं च जातं तत्र स्वयम् एव भगवता तत्तल्लीलारसौपयिकमात्रशक्तेः प्रकाशनाद् अन्यस्याः स्थिताया अपि कुण्ठनान् न विरुद्धम् । दृश्यते च स्वस्यापि क्वचिद् युद्धे प्राकृताद् अपि पराभवादिकम् । यथात्रैव तावत् स्वयम् एव वैकुण्ठाद् आगतानाम् अप्य् अश्वानां प्राकृततमसा भ्रष्टगतित्वम् । तद् एवम् एव श्रीकृष्णस्य तस्मिन् भक्तिभरदर्शनेनाप्य् अन्यथा न मन्तव्यम् । श्रीरुद्रादौ श्रीनारदादौ च तथा दर्शनात् । एवम् अत्र परत्र वा तदीयलीलायां तु पूर्वपक्षो नास्ति तस्य स्वैराचरणत्वात् ।
yas tvāṁ vetti sa māṁ vetti yas tvām anu sa mām anu | abhedenātmano vedmi tvām ahaṁ pāṇḍu-nandana || iti | taṁ prati śrī-bhagavad-vākyāc cārjunasyāpi śrī-kṛṣṇa-sakhatvena nārāyaṇa-sakhān narāt pūrṇatvāt tatra praveśaḥ samucita eva | kutracic cāṁśādi-śabda-prayogaḥ—nāhaṁ prakāśaḥ sarvasya yoga-māyā-samāvṛtaḥ iti śrī-gītopaniṣad-diśā pūrṇasyāpi sādhāraṇa-jane khaṇḍāṁśa-prakāśāt tat-pratītāv evāṁśa ivāṁśa iti jñeyam | nārāyaṇa-samo guṇaiḥ ity atrāpi nārāyaṇaḥ para-vyomādhipa eva guṇaiḥ samo yasyety eva gargābhiprāyaḥ | tad evaṁ mahā-kāla-purākhyāne'pi pratijñā-vākyam idam adhikuryāt | kiṁ ca, śāstraṁ hi śāsanātmakam | śāsanaṁ copadeśaḥ | sa ca dvidhā sākṣād arthāntara-dvārā ca | sākṣād-upadeśas tu śrutir iti paribhāṣyate | sākṣāttvaṁ cātra nirapekṣatvam ucyate | tad uktaṁ nirapekṣa-ravā śrutir iti | tathā ca sati, śruti-liṅga-vākya-prakaraṇa-sthāna-samākhyānāṁ samavāye pāradaurbalyam artha-viprakarṣāt ity-uktānusāreṇa caramasya pūrvāpekṣayā dūra-pratīty-arthatve, kṛṣṇas tu bhagavān svayam iti śrī-śaunakaṁ prati śrī-sūtasya sākṣād-upadeśena itihāsa-dvāropadeśo bādhyate | na ca me kalāvatīrṇau iti ca mahākāla-purādhipa eva śrī-kṛṣṇaṁ sākṣād evopadiṣṭavān iti vācyam | śrī-kṛṣṇasya sārvajñyāvyabhicāreṇa vaktṛ-śrotṛ-bhāva-pūrvaka-saṅgamāprastāvena, dvijātmajā me yuvayor didṛkṣuṇā iti kāryāntara-tātparya-darśanena ca | tasyaitan mahā-purāṇasya ca tattvopadeṣṭṛ-sūtādivat tad-upadeśe tātparyābhāvād vakṣyamāṇārthāntara eva naikaṭyena pada-sambandhāc ca | kiṁ ca, bhavatu vā tuṣyatu nyāyena śrī-kṛṣṇasya tam apekṣyāpūrṇatvam, tathāpi sarveṣām apy avatārāṇāṁ n ityam eva svasthatvena darśayiṣyamāṇatvāt keṣāṁcin mate tu svayaṁ puruṣatve'pi svatantra-sthititvāt | yuvāṁ nara-nārāyaṇāv ṛṣī iti, tvarayetām anti me iti ca tat-tad-arthatve virudhyeta | astu tāvad asmākam anyā vārtā, na ca kutrāpi mahākālo'yam aṁśena tat-tad-rūpeṇāvatīrṇa ity upakhyāyate vā | tataś cāprasiddha-kalpanā prasajjate | tatraiva ca tvarayetam anti me iti yuvāṁ nara-nārāyaṇāv ṛṣī dharmam ācaratām ity ādeśa-dvayasya pārasparika-virodhaḥ sphuṭa eva | kiṁ ca, yadi tasya tāv aṁśāv abhaviṣyatāṁ, tarhi kara-tala-maṇivat sadā sarvam eva paśyann asau tāv api dūrato'pi paśyann evābhaviṣyat | tac ca yuvayor didṛkṣuṇeti tad-vākyena vyabhicāritam | yadi svayam eva śrī-kṛṣṇas tat-tad-rūpāv ātmānau darśayati, tadaiva tena tau dṛśyeyātām ity ānītaṁ ca | tathā ca sati, tayor dṛśyatvābhāvād aṁśatvaṁ nopapadyate | tasmād apy adhika-śaktitvena pratyuta pūrṇatvam evopapadyate | evam api yat tv arjunasya taj-jyotiḥ-pratāḍitākṣatvaṁ tad-darśana-jāta-sādhvasatvaṁ ca jātaṁ tatra svayam eva bhagavatā tat-tal-līlā-rasaupayika-mātra-śakteḥ prakāśanād anyasyāḥ sthitāyā api kuṇṭhanān na viruddham | dṛśyate ca svasyāpi kvacid yuddhe prākṛtād api parābhavādikam | yathātraiva tāvat svayam eva vaikuṇṭhād āgatānām apy aśvānāṁ prākṛta-tamasā bhraṣṭa-gatitvam | tad evam eva śrī-kṛṣṇasya tasmin bhakti-bhara-darśanenāpy anyathā na mantavyam | śrī-rudrādau śrī-nāradādau ca tathā darśanāt | evam atra paratra vā tadīya-līlāyāṁ tu pūrva-pakṣo nāsti tasya svairācaraṇatvāt |
«Кто знает тебя, тот знает Меня; кто идёт за тобою, тот идёт за Мною; я знаю тебя как неотличного от себя, сын Панду». По этому речению шри Бхагавана к нему и Арджуна, как друг шри Кришны, вполне подобающе принял в себя вхождение Нары, друга Нараяны, — полностью.
А где-то употреблены слова «доля» и подобные — по пути шри «Гита-упанишады»: «Не всякому я явен, покрытый йога-майей». То есть и полный являет обычному человеку лишь частичную долю, и в его постижении оказывается как бы долею. И в «равный Нараяне качествами» намерение Гарги именно таково: тот, кому качествами равен Нараяна, владыка высшего неба.
Итак, и в повести о граде маха-Калы должно господствовать это речение-обещание. И ещё: писание по природе есть повеление, а повеление — наставление; наставление же двояко: воочию и вратами иного смысла. Наставление воочию и определяется как «шрути»; а «воочию» здесь значит «независимо»: сказано «шрути — то, чей звук независим». А раз так, по сказанному «при совмещении шрути, признака, речения, раздела, места и наименования последующее слабее — по отдалённости смысла», то есть раз последнее по сравнению с прежним даёт постижение более дальнее, — наставление вратами повествования отменяется наставлением воочию, каким шри Сута говорит шри Шаунаке: «Кришна же — Бхагаван сам».
И нельзя сказать, что словами «мои части нисшедшие» сам владыка града маха-Калы наставил шри Кришну воочию: ведь всезнание у шри Кришны неотлучно, встреча их не представлена как отношение говорящего и слушающего, и в «сыновья дваждырождённых у меня, ибо я желал видеть вас двоих» видна направленность на другое дело. Да и у него, в отличие от Суты и прочих наставников сущности этой великой пураны, нет направленности на такое наставление, а по близости слова связаны именно с иным смыслом, который будет сказан далее.
И ещё: пусть даже, по правилу «пусть будет, лишь бы довольствовался», у шри Кришны по сравнению с ним окажется неполнота, — всё же будет показано, что все нисшествия вечно стоят в себе, а по мнению некоторых, даже при бытии самим Пурушей, пребывают самостоятельно; и тогда «вы двое — Нара и Нараяна, два риши» и «поторопитесь ко мне» вступили бы в противоречие с таким смыслом.
Да и, оставив прочее: нигде не рассказывается, будто этот маха-Кала нисшёл долею в тех или иных обликах, — значит, пришлось бы измышлять неизвестное. И там же явно взаимное противоречие двух повелений: «поторопитесь ко мне» и «вы двое — Нара и Нараяна, два риши, да вершите дхарму».
И ещё: будь те двое его долями, он, всегда видящий всё, как драгоценность на ладони, видел бы их и издали, — а это опровергнуто его же словами «желая видеть вас двоих». А если шри Кришна сам показывает себя же в тех обликах, то лишь тогда тот их и видел бы, — как и приведено; и при этом, раз они не были видимы, бытие долями не выходит, а напротив, по большей силе выходит полнота.
А что у Арджуны глаза были поражены тем сиянием и что от того видения родилась робость, — это не противоречит: сам Бхагаван явил тогда лишь ту силу, что подходила вкусу тех игр, а иную, хотя она и есть, притупил. Видно ведь, что и у Него самого где-то в битве бывает поражение и прочее даже от того, что от пракрити: вот и здесь у коней, пришедших с самой Вайкунтхи, поступь была сбита тьмою от пракрити.
Так же и то, что шри Кришна выказал ему обилие преданности, не надо мыслить иначе: то же видно и в шри Рудре с прочими, и в шри Нараде с прочими. Впрочем, здесь ли, в ином ли месте, о Его игре прежней стороны вовсе нет: Он действует вольно.
dd3951049009 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Разбор идёт по правилам, а не по благочестию: прямое слово сильнее рассказа, а рассказ проверяется на связность.
Решающая улика простая: тот, кто хотел их видеть, не видел, — значит, они не его доли.
И кони, сбитые с ходу земной тьмою, приведены не в укор: сила является по мерке игры, а не по полному счёту.