अथ नटदृष्टान्तेऽपि, नटः श्रव्यकाव्यरूपकाभिनेता । व्याख्यातं च टीकाकृद्भिः प्रथमस्यैकादशे, नटा नवरसाभिनयचतुराः इति । ततो यथा श्रव्यरूपकाभिनेता नटः स्वरूपेण स्ववेशेन च स्थित एव पूर्ववृत्तम् अभिनयेन गायन् नायकनायिकादिभावं धत्ते जहाति च तथेति । अत एव तृतीये— प्रदर्श्यातप्ततपसाम् अवितृप्तदृशां नृणाम् । आदायान्तर् अधाद् यस् तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥ इत्य् अत्रापि लोकलोचनरूपं स्वबिम्बं निजमूर्तिं प्रदर्श्य पुनर् आदायैव च अन्तरधात्, न तु त्यक्त्वेत्य् उक्तं । श्रीसूतेन यथा मत्स्यादिरूपाणि इत्य् अनन्तरम् अपि तथोक्तं—यदा मुकुन्दो भगवान् इमां महीं जहौ स्वतन्वा इति । त्यागोऽत्र स्वतनुकरणक इति, न तु स्वतन्वा सहेति व्याख्येयम्, अध्याहार्यापेक्षागौरवात्, उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर् बलीयसीति न्यायाच् च । अथवा, नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः इति श्रीगीतवचनेन, योगिभिर् दृश्यते भक्त्या नाभक्त्या दृश्यते क्वचित् । द्रष्टुं न शक्यो रोषाच् च मत्सराच् च जनार्दनः ॥ इति पाद्मोत्तरखण्डनिर्णयेन, मल्लानाम् अशनिः इति श्रीभागवतदर्शनेन, आत्मविनाशाय भगवदस्तचक्रांशुमालोज्ज्वलम् अक्षयतेजःस्वरूपं परमब्रह्मभूतम् अपगतद्वेषादिदोषो भगवन्तम् अद्राक्षीत् इति शिशुपालम् उद्दिश्य विष्णुपुराणगद्येन चासुरेषु यद् रूपं स्फुरति, तत् तस्य स्वरूपं न भवति, किन्तु मायाकल्पितम् एव । स्वरूपे दृष्टे द्वेषश् चापयातीति । ततश् चासुरेषु स्फुरत्या यया तन्वा भुवो भाररूपम् असुरवृन्दम् अहरत्, तां तनुं विजहौ । पुनस् तत्प्रत्यायनं न चकारेत्य् अर्थः । भक्तिदृश्या तनुस् तु तस्य न् इत्यसिद्धैवेत्य् आह—अज इति, देवक्यां देवरूपिण्याम् इत्य् आदेः, कृष्णं च तत्र छन्दोभिः स्तूयमानम् इत्य् अत्र गोलोकाधिष्ठातृत्वनिर्देशाच् च । ततश् च यथा मत्स्यादिरूपाणि इत्य् अस्याप्य् अयम् एवार्थः । यथा, नट ऐन्द्रजालिकः कश्चित् स्वभक्षकानां बकादीनां निग्रहाय मत्स्याद्याकारान् धत्ते, स्वस्मिन् प्रत्याययति, तन्निग्रहे सति यथा च तानि जहाति, तथा सोऽयम् अजोऽपि येन मायित्वेन लक्ष्यतां प्रापितेन रूपेण भूभाररूपासुरवर्गः क्षपितः, तद्वर्गं क्षपितवान् इत्य् अर्थः, तच् च कलेवरम् अजो जहौ अन्तर्धापितवान् इत्य् अर्थः । किन्तु श्रीगीतापद्ये योगमायासमावृतः सर्पकञ्चुकवन् मायारचितवपुराभाससमावृत इत्य् अर्थः । विष्णुपुराणगद्ये आत्मविनाशाय इति आत्मनः स्वस्य शिशुपालस्येत्य् अर्थः । भगवता अस्तं क्षिप्तं यच् चक्रं, तस्य अंशुमालया उज्ज्वलं यथास्यात् तथा अद्राक्षीत् । यतः अपगतद्वेषादिदोष इति । तया तस्य दृष्टाव् उज्ज्वलायां सत्याम् अपगतद्वेषादिदोषः सन् दूरीकृतमायिकनिजावरणं भगवन्तम् अद्राक्षीद् इत्य् अर्थः । किं च, तन्मते कल्पान्तरगततत्कथायां शिशुपालादिद्वयमुक्तिविषयकमैत्रेयपराशरप्रश्नोत्तररीत्या जयविजययोः शापसङ्गतिर् नास्तीत्य् अन्याव् एव ताव् असुरौ ज्ञेयौ । युक्तं च तत्, प्रतिकल्पं तयोः शापकदर्थनाया अयुक्तत्वात् ॥
atha naṭa-dṛṣṭānte'pi, naṭaḥ śravya-kāvya-rūpakābhinetā | vyākhyātaṁ ca ṭīkā-kṛdbhiḥ prathamasyaikādaśe, naṭā nava-rasābhinaya-caturāḥ iti | tato yathā śravya-rūpakābhinetā naṭaḥ svarūpeṇa sva-veśena ca sthita eva pūrva-vṛttam abhinayena gāyan nāyaka-nāyikādi-bhāvaṁ dhatte jahāti ca tatheti | ata eva tṛtīye— pradarśyātapta-tapasām avitṛpta-dṛśāṁ nṛṇām | ādāyāntar adhād yas tu sva-bimbaṁ loka-locanam || ity atrāpi loka-locana-rūpaṁ sva-bimbaṁ nija-mūrtiṁ pradarśya punar ādāyaiva ca antaradhāt, na tu tyaktvety uktaṁ | śrī-sūtena yathā matsyādi-rūpāṇi ity anantaram api tathoktaṁ—yadā mukundo bhagavān imāṁ mahīṁ jahau sva-tanvā iti | tyāgo'tra sva-tanu-karaṇaka iti, na tu sva-tanvā saheti vyākhyeyam, adhyāhāryāpekṣā-gauravāt, upapada-vibhakteḥ kāraka-vibhaktir balīyasīti nyāyāc ca | athavā, nāhaṁ prakāśaḥ sarvasya yoga-māyā-samāvṛtaḥ iti śrī-gīta-vacanena, yogibhir dṛśyate bhaktyā nābhaktyā dṛśyate kvacit | draṣṭuṁ na śakyo roṣāc ca matsarāc ca janārdanaḥ || iti pādmottara-khaṇḍa-nirṇayena, mallānām aśaniḥ iti śrī-bhāgavata-darśanena, ātma-vināśāya bhagavad-asta-cakrāṁśu-mālojjvalam akṣaya-tejaḥ-svarūpaṁ parama-brahma-bhūtam apagata-dveṣādi-doṣo bhagavantam adrākṣīt iti śiśupālam uddiśya viṣṇu-purāṇa-gadyena cāsureṣu yad rūpaṁ sphurati, tat tasya svarūpaṁ na bhavati, kintu māyā-kalpitam eva | svarūpe dṛṣṭe dveṣaś cāpayātīti | tataś cāsureṣu sphuratyā yayā tanvā bhuvo bhāra-rūpam asura-vṛndam aharat, tāṁ tanuṁ vijahau | punas tat-pratyāyanaṁ na cakārety arthaḥ | bhakti-dṛśyā tanus tu tasya n itya-siddhaivety āha—aja iti, devakyāṁ deva-rūpiṇyām ity ādeḥ, kṛṣṇaṁ ca tatra chandobhiḥ stūyamānam ity atra golokādhiṣṭhātṛtva-nirdeśāc ca | tataś ca yathā matsyādi-rūpāṇi ity asyāpy ayam evārthaḥ | yathā, naṭa aindrajālikaḥ kaścit sva-bhakṣakānāṁ bakādīnāṁ nigrahāya matsyādy-ākārān dhatte, svasmin pratyāyayati, tan-nigrahe sati yathā ca tāni jahāti, tathā so'yam ajo'pi yena māyitvena lakṣyatāṁ prāpitena rūpeṇa bhū-bhāra-rūpāsura-vargaḥ kṣapitaḥ, tad-vargaṁ kṣapitavān ity arthaḥ, tac ca kalevaram ajo jahau antardhāpitavān ity arthaḥ | kintu śrī-gītā-padye yoga-māyā-samāvṛtaḥ sarpa-kañcukavan māyā-racita-vapur-ābhāsa-samāvṛta ity arthaḥ | viṣṇu-purāṇa-gadye ātma-vināśāya iti ātmanaḥ svasya śiśupālasyety arthaḥ | bhagavatā astaṁ kṣiptaṁ yac cakraṁ, tasya aṁśu-mālayā ujjvalaṁ yathāsyāt tathā adrākṣīt | yataḥ apagata-dveṣādi-doṣa iti | tayā tasya dṛṣṭāv ujjvalāyāṁ satyām apagata-dveṣādi-doṣaḥ san dūrīkṛta-māyika-nijāvaraṇaṁ bhagavantam adrākṣīd ity arthaḥ | kiṁ ca, tan-mate kalpāntara-gata-tat-kathāyāṁ śiśupālādi-dvaya-mukti-viṣayaka-maitreya-parāśara-praśnottara-rītyā jaya-vijayayoḥ śāpa-saṅgatir nāstīty anyāv eva tāv asurau jñeyau | yuktaṁ ca tat, pratikalpaṁ tayoḥ śāpa-kadarthanāyā ayuktatvāt ||
Теперь и о примере с лицедеем: лицедей — исполнитель слышимой поэмы и драмы. Творцы тики истолковали это в одиннадцатой главе первой песни: «лицедеи — искусные в изображении девяти рас». Стало быть, как исполнитель поэмы и драмы, лицедей, оставаясь своим образом и в своём обличье, воспевая представлением прежде бывшее, принимает и оставляет настроение героя, героини и прочих, — так и здесь.
Потому и в третьей песни: «Тот, кто, показав людям, не совершавшим подвига и не насытившим зрения, своё отражение, око мира, взял его и ушёл внутрь». И здесь сказано, что Он, «показав» своё «отражение», то есть свой образ, око мира, снова именно «взяв» его, «ушёл внутрь», — а не оставив. И шри Сута после «как облики Матсьи и прочих» сказал так же: «Когда Мукунда, Бхагаван, оставил эту землю своим телом». Оставление здесь — своим телом как орудием, а не «вместе со своим телом»: так толковать тяжелее, ибо пришлось бы подразумевать лишнее, да и по правилу деятельный падеж сильнее при-словного.
Или же так. По речению шри «Гиты» — «не всякому я явлен, укрытый йога-майей»; по решению верхнего раздела «Падмы» — «йогинами видим Он преданностью, а без преданности не видим никогда; нельзя увидеть Джанардану ни из гнева, ни из зависти»; по взгляду шри «Бхагаваты» — «борцам молния»; и по прозе «Вишну-пураны» о Шишупале — «на свою погибель увидел он Бхагавана, сиявшего венцом лучей брошенного Бхагаваном диска, чьё своеобразие — неиссякающий свет, ставшего высшим Брахманом, и сам уже лишённый порока ненависти и прочего», — из всего этого выходит: облик, что сверкает перед асурами, не есть Его собственный образ, а лишь созданный майей; а когда собственный образ увиден, уходит и ненависть.
Стало быть, то тело, что сверкало перед асурами и которым Он унёс сонм асуров — бремя земли, — Он и «оставил»: то есть больше не внушал его; таков смысл. А тело, видимое преданностью, у Него вечно есть; о том и говорит «нерождённый», и «в Деваки, чей облик божествен» и далее, и указание на владычество над Голокою в «Кришну, восхваляемого там размерами».
Потому и у «как облики Матсьи и прочих» смысл тот же. Как иной лицедей, фокусник, ради усмирения цапель и прочих, что хотят его съесть, принимает облики рыбы и прочих, внушает их в себе, а усмирив их, оставляет, — так и Он, нерождённый: тем обликом, который Он довёл до приметности своею обманностью, истреблён сонм асуров, бремя земли, то есть Он истребил тот сонм; и «тот остов нерождённый оставил» — то есть сокрыл.
А в стихе шри «Гиты» «укрытый йога-майей» значит: укрытый отблеском тела, созданного майей, словно змеиной кожей. В прозе «Вишну-пураны» «на свою погибель» — на погибель себя самого, Шишупалы. «Увидел» так, как было бы, если бы сиял венец лучей того диска, что метнул Бхагаван; ибо сказано «уже лишённый порока ненависти и прочего». То есть при таком сияющем взгляде он, лишившись порока ненависти и прочего, увидел Бхагавана, с которого отдалилось его собственное майическое покрывало.
И ещё: по их мнению, в том сказании, отнесённом к иной кальпе, по порядку вопроса и ответа Майтреи и Парашары об освобождении двоих, Шишупалы и другого, связи с проклятием Джаи и Виджаи нет, — значит, те двое асуров были иные. И это уместно: незачем истязать их проклятием в каждую кальпу.
554d53bd34fb · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Лицедей не перестаёт быть собою, играя царя, — на этом держится всё объяснение «оставил тело».
И враг видит не Его, а то, чем сам укрыт: когда покрывало спадает, уходит и вражда.