तद् एवं तत्र श्रीकृष्णलीला द्विविधा अप्रकटरूपा प्रकटरूपा च, प्रापञ्चिकलोकाप्रकटत्वात् तत्प्रकटत्वाच् च । तत्र अप्रकटा— यत्रासौ संस्थितः कृष्णस् त्रिभिः शक्त्या समाहितः । रामानिरुद्धप्रद्युम्नै रुक्मिण्या सहितो विभुः ॥ इति । मथुरातत्त्वप्रतिपादकश्रीगोपालतापन्यादौ, चिन्तामणिप्रकरसद्मसुकल्पवृक्ष इत्यादि वृन्दावनतत्त्वप्रतिपादकब्रह्मसंहितादौ च, प्रकटलीलातः किञ्चिद् विलक्षणत्वेन दृष्टा, प्रापञ्चिकलोकैस् तद्वस्तुभिश् चामिश्रा, कालवदादिमध्यावसानपरिच्छेदरहितस्वप्रवाहा, यादवेन्द्रत्वव्रजयुवराजत्वाद्युचिताहरहर्महासभोपवेशगोचारणविनोदादिलक्षणा । प्रकटरूपा तु श्रीविग्रहवत् कालादिभिर् अपरिच्छेद्यैव सती भगवदिच्छात्मकस्वरूपशक्त्यैव लब्धारम्भसमापना प्रापञ्चिकाप्रापञ्चिकलोकवस्तुसंवलिता तदीयजन्मादिलक्षणा । तत्राप्रकटा द्विविधा—मन्त्रोपासनामयी स्वारसिकी च । प्रथमा यथा तत्तदेकतरस्थानादिनियतस्थितिका तत्तन्मन्त्रध्यानमयी । यथा बृहद्ध्यानरत्नाभिषेकादिप्रस्तावः क्रमदीपिकायाम् । यथा वा— अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् । पीताम्बरधरं कृष्णं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ॥ इत्यादि गौतमीयतन्त्रे । यथा वा— वेणुं क्वणन्तम् अरविन्ददलायताक्षं बर्हावतंसम् असिताम्बुदसुन्दराङ्गम् । कन्दर्पकोटिकमनीयविशेषशोभं गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ आलोलचन्द्रकलसद्वनमाल्यवंशी रत्नाङ्गदं प्रणयकेलिकलाविलासम् । श्यामं त्रिभङ्गललितं नियतप्रकाशं गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इति ब्रह्मसंहितायाम् । होमस् तु पूर्ववत् कार्यो गोविन्दप्रीतये ततः इत्याद्यनन्तरं— गोविन्दं मनसा ध्यायेत् गवां मध्ये स्थितं शुभम् । बर्हापीडकसंयुक्तं वेणुवादनतत्परम् ॥ गोपीजनैः परिवृतं वन्यपुष्पावतंसकम् ॥ इति बोधायनकर्मविपाकप्रायश्चित्तस्मृतौ । तद् उ होवाच हैरण्यो गोपवेशम् अभ्राभं तरुणं कल्पद्रुमाश्रितम् । तदिह श्लोका भवन्ति— सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभं वैद्युताम्बरम् । द्विभुजं मौनमुद्राढ्यं वनमालिनमीश्वरम् ॥ गोपगोपीगवावीतं सुरद्रुमतलाश्रितम् । दिव्यालङ्करणोपेतं रक्तपङ्कजमध्यगम् ॥ कालिन्दीजलकल्लोलसङ्गिमारुतसेवितम् । चिन्तयंश् चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति संसृतेः ॥ इति श्रीगोपालतापन्याम् ; गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहम् इत्यादि च ।
tad evaṁ tatra śrī-kṛṣṇa-līlā dvividhā aprakaṭa-rūpā prakaṭa-rūpā ca, prāpañcika-lokāprakaṭatvāt tat-prakaṭatvāc ca | tatra aprakaṭā— yatrāsau saṁsthitaḥ kṛṣṇas tribhiḥ śaktyā samāhitaḥ | rāmāniruddha-pradyumnai rukmiṇyā sahito vibhuḥ || iti | mathurā-tattva-pratipādaka-śrī-gopāla-tāpany-ādau, cintāmaṇi-prakara-sadmasu-kalpa-vṛkṣa ity-ādi vṛndāvana-tattva-pratipādaka-brahma-saṁhitādau ca, prakaṭa-līlātaḥ kiñcid vilakṣaṇatvena dṛṣṭā, prāpañcika-lokais tad-vastubhiś cāmiśrā, kālavadādi-madhyāvasāna-pariccheda-rahita-sva-pravāhā, yādavendratva-vraja-yuvarājatvādy-ucitāharahar-mahā-sabhopaveśa-gocāraṇa-vinodādi-lakṣaṇā | prakaṭa-rūpā tu śrī-vigrahavat kālādibhir aparicchedyaiva satī bhagavad-icchātmaka-svarūpa-śaktyaiva labdhārambha-samāpanā prāpañcikāprāpañcika-loka-vastu-saṁvalitā tadīya-janmādi-lakṣaṇā | tatrāprakaṭā dvividhā—mantropāsanāmayī svārasikī ca | prathamā yathā tat-tad-ekatara-sthānādi-niyata-sthitikā tat-tan-mantra-dhyāna-mayī | yathā bṛhad-dhyāna-ratnābhiṣekādi-prastāvaḥ krama-dīpikāyām | yathā vā— atha dhyānaṁ pravakṣyāmi sarva-pāpa-praṇāśanam | pītāmbara-dharaṁ kṛṣṇaṁ puṇḍarīka-nibhekṣaṇam || ity-ādi gautamīya-tantre | yathā vā— veṇuṁ kvaṇantam aravinda-dalāyatākṣaṁ barhāvataṁsam asitāmbuda-sundarāṅgam | kandarpa-koṭi-kamanīya-viśeṣa-śobhaṁ govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || ālola-candraka-lasad-vanamālya-vaṁśī- ratnāṅgadaṁ praṇaya-keli-kalā-vilāsam | śyāmaṁ tri-bhaṅga-lalitaṁ niyata-prakāśaṁ govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || iti brahma-saṁhitāyām | homas tu pūrvavat kāryo govinda-prītaye tataḥ ity-ādy-anantaraṁ— govindaṁ manasā dhyāyet gavāṁ madhye sthitaṁ śubham | barhāpīḍaka-saṁyuktaṁ veṇu-vādana-tat-param || gopī-janaiḥ parivṛtaṁ vanya-puṣpāvataṁsakam || iti bodhāyana-karma-vipāka-prāyaścitta-smṛtau | tad u hovāca hairaṇyo gopa-veśam abhrābhaṁ taruṇaṁ kalpa-drumāśritam | tadiha ślokā bhavanti— sat-puṇḍarīka-nayanaṁ meghābhaṁ vaidyutāmbaram | dvi-bhujaṁ mauna-mudrāḍhyaṁ vanamālinamīśvaram || gopa-gopī-gavāvītaṁ sura-druma-talāśritam | divyālaṅkaraṇopetaṁ rakta-paṅkaja-madhyagam || kālindī-jala-kallola-saṅgi-māruta-sevitam | cintayaṁś cetasā kṛṣṇaṁ mukto bhavati saṁsṛteḥ || iti śrī-gopāla-tāpanyām ; govindaṁ sac-cid-ānanda-vigraham ity-ādi ca |
Итак, игра шри Кришны там двояка — неявленная и явленная: та не явлена мирским мирам, а эта им явлена.
Неявленная видна в «Где пребывает этот Кришна, всеобъемлющий, соединённый с силою, с тремя: с Рамою, Анируддхой, Прадьюмной, и с Рукмини» — в шри «Гопала-тапани» и прочих, доносящих суть Матхуры; и в «В чертогах из груд чинтамани, деревьев желаний» и далее — в «Брахма-самхите» и прочих, доносящих суть Вриндавана. Она несколько отлична от явленной игры, не смешана с мирскими мирами и их вещами, её собственное течение не ограничено ни временем, ни серединой, ни концом; отличают её владычество над Ядавами, положение наследника Враджа и подобающие тому ежедневные восседания в великом собрании, пастьба коров, забавы и прочее.
А явленная, будучи, как и шри образ, неограничиваема временем и прочим, обретает начало и завершение только силою своеобразия, чья природа — воля Бхагавана; она соединена с мирскими и немирскими мирами и вещами и отличаема Его рождением и прочим.
Неявленная же двояка: полная мантренного почитания и самотечная. Первая — та, что стоит на одном определённом месте и прочем и полна созерцанием тех и этих мантр; как упоминание великого созерцания, самоцветного омовения и прочего в «Крама-дипике»; или как в «Гаутамия-тантре»: «Теперь поведаю созерцание, уничтожающее все грехи: Кришну в жёлтых одеждах, с глазами, подобными лотосу» и далее; или как в «Брахма-самхите»: «Звучащего флейтою, с глазами, длинными, как лепесток лотоса, с пером в венце, с прекрасным телом тёмной тучи, чья особая краса желаннее мириадов Камы, — того Говинду, изначального Человека, я почитаю. Того, у кого лесной венок, сияющий колышущимся павлиньим глазком, флейта и самоцветные запястья, кто играет искусством любовных забав, тёмный, трояко изогнутый, прелестный, чьё явление постоянно, — того Говинду, изначального Человека, я почитаю».
И в смрити Бодхаяны об искуплении созревающих деяний, после «Хома же должна быть совершена, как прежде, ради радости Говинды» и далее: «Да созерцает умом Говинду, стоящего посреди коров, благого, с павлиньим убором, поглощённого игрою на флейте, окружённого пастушками, с венцом из лесных цветов». И в шри «Гопала-тапани»: «Так сказал Хиранья о том, кто в обличье пастуха, подобен туче, юн, чьё прибежище — древо желаний; и тогда бывают здесь стихи: помышляющий сердцем Кришну — с глазами благого лотоса, подобного туче, в одеждах-молниях, двурукого, богатого печатью молчания, украшенного лесным венком, Владыку; окружённого пастухами, пастушками и коровами, нашедшего прибежище у подножия божественного древа, снабжённого божественными украшениями, идущего посреди красного лотоса, обвеваемого ветром, что касается волн воды Калинди, — становится свободен от круговорота». И «Говинду, чей образ — бытие, сознание и блаженство» и далее.
9e426bc48385 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Различение проведено не по величию, а по видимости: одна и та же игра — то на виду, то нет.