अथ पदोच्चयः—
बहूनां तु प्रयुक्तानां पदानां बहुभिः पदैः ।
उच्चयः सदृशार्थो यः स विज्ञेयः पदोच्चयः ॥167॥
यथा चतुर्थे, कृष्णः—
मतिर् अघूर्णत सार्धम् अलिव्रजैः
धृतिर् अभून् मधुभिः सह विच्युता ।
व्यकसद् उत्कलिका कलिकालिभिः
समम् इह प्रियया वियुतस्य मे ॥
अत्र मत्यादीनां घूर्णादिक्रियासु अलिव्रजादिभिः समावेशाद् अयं पदोच्चयः । कश्चित् तु उच्चयोऽर्थानुरूपो यः पदानां स पदोच्चयः इत्य् आह । यथा दशमे—
सुतनु किञ्चिद् उदञ्चय लोचने
चलचकोरचमत्कृतिचुम्बिनी ।
स्मितसुधां च सुधाकरमाधवी
विधुरतो विधयेऽत्र धुरन्धराम् ॥
atha padoccayaḥ—
bahūnāṁ tu prayuktānāṁ padānāṁ bahubhiḥ padaiḥ |
uccayaḥ sadṛśārtho yaḥ sa vijñeyaḥ padoccayaḥ ||167||
yathā caturthe, kṛṣṇaḥ—
matir aghūrṇata sārdham ali-vrajaiḥ
dhṛtir abhūn madhubhiḥ saha vicyutā |
vyakasad utkalikā kalikālibhiḥ
samam iha priyayā viyutasya me ||
atra matyādīnāṁ ghūrṇādi-kriyāsu alivrajādibhiḥ samāveśād ayaṁ padoccayaḥ | kaścit tu uccayo’rthānurūpo yaḥ padānāṁ sa padoccayaḥ ity āha | yathā daśame—
sutanu kiñcid udañcaya locane
cala-cakora-camatkṛti-cumbinī |
smita-sudhāṁ ca sudhākara-mādhavī
vidhurato vidhaye’tra dhurandharām ||
छन्द अज्ञात
Падоччая. Нагромождение многих слов, сходных по смыслу с многими другими словами, следует называть падоччаей («грудой слов»). Как в четвёртом действии, Кришна: «Разлучённому с любимой, мне здесь закружилась мысль — вместе с роями пчёл, спала стойкость — вместе с цветочным мёдом, распустилась тоска — вместе с бутонами». Здесь мысль и прочее соединены в действиях — кружении и прочем — с роями пчёл и прочим: это падоччая. А некто говорит: «Падоччая — это нагромождение слов, созвучное смыслу». Как в десятом действии: «О прекрасная, подними немного глаза, целующие изумление быстрых чакор, и улыбку-нектар, о мадхави лунная, чтобы здесь возглавить ношу утешения разлучённого».
324b67fac10f · प्रकाशित 24 सित॰ 2026, 5:55:54 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Второй стих — игра созвучий, смысл его передан приблизительно.