अथ सामान्यनिर्णयः—
नाटकेऽङ्का न कर्तव्या पञ्चन्यूना दशाधिकाः ॥222॥
विष्कम्भकाद्यैर् अपि नो वधो वाच्योऽधिकारिणः ।
अन्योन्येन तिरोधानं न कुर्याद् रसवस्तुनोः ॥223॥
यत् स्याद् अनुचितं वस्तु नायकस्य रसस्य वा ।
विरुद्धं तत् परित्याज्यम् अन्यथा वा प्रकल्पयेत् ॥224॥
अविरुद्धं च यद् वृत्तं रसाभिव्यक्तयेऽधिकम् ।
तद् अप्य् अन्यथयेद् धीम्âन् न वदेद् वा कदाचन ॥225॥
लास्याङ्गानि दश तथा वीथ्यङ्गानि त्रयोदश ।
अङ्केष्व् अपि निबध्यानि केचिद् एवं प्रचक्सते ॥226॥
प्रायस् तान्य् अपि सन्त्य् एव तस्मिन् ललितमाधवे ।
क्वचिद् अत्र विनिष्पाद्यं धीरैर् आकाशभाषितम् ॥227॥
अन्येनानुक्तम् अप्य् अन्यो वचः श्रुत्वैव यद् वदेत् ।
इति किं भणसीत्य् एतद् भवेद् आकाशभाषितम् ॥228॥
atha sāmānya-nirṇayaḥ—
nāṭake’ṅkā na kartavyā pañca-nyūnā daśādhikāḥ ||222||
viṣkambhakādyair api no vadho vācyo’dhikāriṇaḥ |
anyonyena tirodhānaṁ na kuryād rasa-vastunoḥ ||223||
yat syād anucitaṁ vastu nāyakasya rasasya vā |
viruddhaṁ tat parityājyam anyathā vā prakalpayet ||224||
aviruddhaṁ ca yad vṛttaṁ rasābhivyaktaye’dhikam |
tad apy anyathayed dhīmân na vaded vā kadācana ||225||
lāsyāṅgāni daśa tathā vīthy-aṅgāni trayodaśa |
aṅkeṣv api nibadhyāni kecid evaṁ pracaksate ||226||
prāyas tāny api santy eva tasmin lalita-mādhave |
kvacid atra viniṣpādyaṁ dhīrair ākāśa-bhāṣitam ||227||
anyenānuktam apy anyo vacaḥ śrutvaiva yad vadet |
iti kiṁ bhaṇasīty etad bhaved ākāśa-bhāṣitam ||228||
छन्द अज्ञात
Общие правила. В натаке не должно быть меньше пяти и больше десяти действий. О смерти героя нельзя сообщать даже вишкамбхой и прочими приёмами. Раса и сюжет не должны заслонять друг друга. То в сюжете, что не подобает герою или расе и противоречит им, следует отбросить или изобразить иначе. А событие, которое не противоречит, но излишне для проявления расы, мудрый тоже пусть изменит или вовсе о нём не говорит. Десять частей ласьи и тринадцать частей витхи тоже следует вплетать в действия, — так говорят некоторые; по большей части они есть и в «Лалита-мадхаве». Кое-где мудрые должны исполнять «речь в воздух» (акаша-бхашита): когда другой ничего не сказал, а персонаж, будто услышав его речь, говорит: «Что? Ты говоришь, что…?» — это речь в воздух.
49c51f2c1967 · प्रकाशित 24 सित॰ 2026, 5:55:54 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Ласья — нежная женская пляска, витхи — особый короткий вид драмы; их приёмы драматурги вплетают в натаку. «Речь в воздух» — персонаж беседует с невидимым собеседником и сам повторяет его мнимые слова.