भगवान् वासुदेवश् च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः । शाश्वतं ब्रह्म परमं योगिध्येयं निरञ्जनम् ॥ इति । तस्याकालकलितत्वं योऽयं कालस् तस्य तेऽव्यक्तबन्धो चेष्टाम् आहुः इत्यादौ श्रीदेवकीदेवीवाक्ये, नताः स्म ते नाथ सदाङ्घ्रिपङ्कजं विरिञ्चिवैरिञ्च्यसुरेन्द्रवन्दितम् । परायणं क्षेमम् इहेच्छतां परं न यत्र कालः प्रभवेत् परः प्रभुः ॥ इत्यादौ श्रीद्वारकावासिवाक्ये च प्रसिद्धम् । अतो यत् प्रभासखण्डे केशस्य बालत्वम् एव तत् सितिम्नः कालकृतपलितलक्षणत्वम् एव च दर्शितम्, तस्य शरीरिणां शुष्कवैराग्यप्रतिपादनप्रकरणपतितत्वेन सुरमात्रनिर्जरताप्रसिद्धत्वेन चामुख्यार्थत्वान् न स्वार्थप्रामाण्यम् । ब्रह्मा येन इत्य् आरभ्य, विष्णुर् येन दशावतारग्रहणे क्षिप्तो महासङ्कटे । रुद्रो येन कपालपाणिर् अभितो भिक्षाटनं कारितम् ॥ इत्यादौ तस्मै नमः कर्मणे इति गारुडवचनवत् । किन्तु तत्प्रतिपादनाय शब्दसाम्येन छलोक्तिर् एवेयम् । यथा— अहो कनकदौरात्म्यं निर्वक्तुं केन युज्यते । नामसाम्याद् असौ यस्य धूस्तुरोऽपि मदप्रदः ॥ इति । शिवशास्त्रीयत्वाच् च नात्र वैष्णवसिद्धान्तविरुद्धस्य तस्योपयोगः । यत उक्तं स्कान्द एव षण्मुखं प्रति श्रीशिवेन—शिवशास्त्रेऽपि तद् ग्राह्यं भगवच्छास्त्रयोगि यत् इति । अन्यतात्पर्यकत्वेन स्वतस् तत्राप्रामाण्याद् युक्तं चैतत् यथा पङ्केन पङ्काम्भः इत्य् आदिवत् । पाद्मोत्तरखण्डे च शिवप्रतिपादकानां पुराणानाम् अपि तामसत्वम् एव दर्शितम् । मात्स्येऽपि तामसकल्पकथामयत्वम् इति युक्तं च तस्य वृद्धसूतस्य श्रीभागवतम् अपठितवतः श्रीबलदेवावज्ञातुः श्रीभगवत्तत्त्वासम्यक्ज्ञानजं वचनं—एवं वदन्ति राजर्षे ऋषयः केचनान्विताः इतिवत्, एतादृशश्रीभागवतवाक्येन स्वविरुद्धपुराणान्तरवचनबाधनं च । यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत इत्य् आदि वाक्येन उपाम सोमम् अमृता अभूम इत्य् आदिवचनबाधनवज् ज्ञेयम् । अत्रापि यत् स्ववचो विरुद्धेत नूनं ते न स्मरन्त्य् अमुम् इति युक्तिसद्भावो दृश्यते । तत्रैवात्मनः सन्दिग्धत्वम् एव तेन सूतेन व्यञ्जितम्—अचिन्त्या खलु ये भावा न तांस् तर्केण योजयेद् इत्यादिना । किं च तत्रैवोत्तरग्रन्थे कलङ्कापत्तिकारणकथने श्रीकृष्णावतारप्रसङ्गे स्वयं विष्णुर् एवेत्य् उक्तत्वात् स्वेनैव विरोधश् च । तस्मान् न केशावतारत्वेऽपि तात्पर्यं केशशब्दस्य बालत्ववाचनं च । छलतो भगवत्तत्त्वाज्ञानतो वेति । अतो वैष्णवादिपद्यानां शब्दोत्थम् अर्थम् एवं पश्यामः— अंशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः । सर्वज्ञाः केशवं तस्मान् माम् आहुर् मुनिसत्तम ॥ इति सहस्रनामभाष्योत्थापितभारतवचनात् केशशब्देनांशुर् उच्यते । तत्र च सर्वत्र केशेतरशब्दाप्रयोगात् नानावर्णांशूनां श्रीनारददृष्टतया मोक्षधर्मप्रसिद्धेश् च । तथा चांशुत्वे लब्धे तौ चांशू वासुदेवसङ्कर्षणाव् अवतारसूचकतया निर्दिष्टाव् इति तयोर् एव स्याताम् इति गम्यते । तदीययोर् अपि तयोर् अनिरुद्धेऽभिव्यक्तिश् च युज्यत एव । अवतारितेजोऽन्तर्भूतत्वाद् अवतारस्य । एवम् एव सत्त्वं रजस् तमः इत्य् आदिप्रथमस्कन्धपद्यप्राप्तम् अनिरुद्धाख्यपुरुषावतारत्वं भवानीनाथैः इत्यादिपञ्चमस्कन्धगद्यप्राप्तं सङ्कर्षणावतारत्वं च भवस्य सङ्गच्छते ।
bhagavān vāsudevaś ca kīrtyate'tra sanātanaḥ | śāśvataṁ brahma paramaṁ yogi-dhyeyaṁ nirañjanam || iti | tasyākāla-kalitatvaṁ yo'yaṁ kālas tasya te'vyakta-bandho ceṣṭām āhuḥ ity-ādau śrī-devakī-devī-vākye, natāḥ sma te nātha sadāṅghri-paṅkajaṁ viriñci-vairiñcya-surendra-vanditam | parāyaṇaṁ kṣemam ihecchatāṁ paraṁ na yatra kālaḥ prabhavet paraḥ prabhuḥ || ity-ādau śrī-dvārakā-vāsi-vākye ca prasiddham | ato yat prabhāsa-khaṇḍe keśasya bālatvam eva tat sitimnaḥ kāla-kṛta-palita-lakṣaṇatvam eva ca darśitam, tasya śarīriṇāṁ śuṣka-vairāgya-pratipādana-prakaraṇa-patitatvena sura-mātra-nirjaratā-prasiddhatvena cāmukhyārthatvān na svārtha-prāmāṇyam | brahmā yena ity ārabhya, viṣṇur yena daśāvatāra-grahaṇe kṣipto mahā-saṅkaṭe | rudro yena kapāla-pāṇir abhito bhikṣāṭanaṁ kāritam || ity-ādau tasmai namaḥ karmaṇe iti gāruḍa-vacanavat | kintu tat-pratipādanāya śabda-sāmyena chaloktir eveyam | yathā— aho kanaka-daurātmyaṁ nirvaktuṁ kena yujyate | nāma-sāmyād asau yasya dhūsturo'pi mada-pradaḥ || iti | śiva-śāstrīyatvāc ca nātra vaiṣṇava-siddhānta-viruddhasya tasyopayogaḥ | yata uktaṁ skānda eva ṣaṇmukhaṁ prati śrī-śivena—śiva-śāstre'pi tad grāhyaṁ bhagavac-chāstra-yogi yat iti | anya-tātparyakatvena svatas tatrāprāmāṇyād yuktaṁ caitat yathā paṅkena paṅkāmbhaḥ ity ādivat | pādmottara-khaṇḍe ca śiva-pratipādakānāṁ purāṇānām api tāmasatvam eva darśitam | mātsye'pi tāmasa-kalpa-kathāmayatvam iti yuktaṁ ca tasya vṛddha-sūtasya śrī-bhāgavatam apaṭhitavataḥ śrī-baladevāvajñātuḥ śrī-bhagavat-tattvāsamyak-jñāna-jaṁ vacanaṁ—evaṁ vadanti rājarṣe ṛṣayaḥ kecanānvitāḥ itivat, etādṛśa-śrī-bhāgavata-vākyena sva-viruddha-purāṇāntara-vacana-bādhanaṁ ca | yatheha karma-jito lokaḥ kṣīyata ity ādi vākyena upāma somam amṛtā abhūma ity ādi-vacana-bādhanavaj jñeyam | atrāpi yat sva-vaco viruddheta nūnaṁ te na smaranty amum iti yukti-sad-bhāvo dṛśyate | tatraivātmanaḥ sandigdhatvam eva tena sūtena vyañjitam—acintyā khalu ye bhāvā na tāṁs tarkeṇa yojayed ity-ādinā | kiṁ ca tatraivottara-granthe kalaṅkāpatti-kāraṇa-kathane śrī-kṛṣṇāvatāra-prasaṅge svayaṁ viṣṇur evety uktatvāt svenaiva virodhaś ca | tasmān na keśāvatāratve'pi tātparyaṁ keśa-śabdasya bālatva-vācanaṁ ca | chalato bhagavat-tattvājñānato veti | ato vaiṣṇavādi-padyānāṁ śabdottham artham evaṁ paśyāmaḥ— aṁśavo ye prakāśante mama te keśa-saṁjñitāḥ | sarvajñāḥ keśavaṁ tasmān mām āhur muni-sattama || iti sahasra-nāma-bhāṣyotthāpita-bhārata-vacanāt keśa-śabdenāṁśur ucyate | tatra ca sarvatra keśetara-śabdāprayogāt nānā-varṇāṁśūnāṁ śrī-nārada-dṛṣṭatayā mokṣa-dharma-prasiddheś ca | tathā cāṁśutve labdhe tau cāṁśū vāsudeva-saṅkarṣaṇāv avatāra-sūcakatayā nirdiṣṭāv iti tayor eva syātām iti gamyate | tadīyayor api tayor aniruddhe'bhivyaktiś ca yujyata eva | avatāri-tejo'ntarbhūtatvād avatārasya | evam eva sattvaṁ rajas tamaḥ ity ādi-prathama-skandha-padya-prāptam aniruddhākhya-puruṣāvatāratvaṁ bhavānī-nāthaiḥ ity-ādi-pañcama-skandha-gadya-prāptaṁ saṅkarṣaṇāvatāratvaṁ ca bhavasya saṅgacchate |
«И Бхагаван Васудева воспевается здесь, вечный, постоянный высший Брахман, созерцаемое йогинами, незапятнанное».
А что Он объемлет самое безвременье, известно и из речения шри Деваки-деви «То, что зовут действованием Тебя, о друг непроявленного, — это время» и далее, и из речения жителей шри Двараки: «Склонились мы, владыка, пред Твоими вечными лотосными стопами, чтимыми Виринчи, сыновьями Виринчи и владыкою богов, высшим прибежищем и высшим для тех, кто здесь желает блага, — там, где не властно время, высший владыка» и далее.
Потому и то, что в «Прабхаса-кханде» показано, будто волос был молод, а белизна — признак седины, сделанной временем, не имеет доказательной силы в своём прямом смысле: место это попало в раздел, утверждающий сухое бесстрастие у телесных; известно, что и одни боги не стареют; и смысл там не главный. Как в «Гаруде», начиная с «Брахма, которым» и далее: «Вишну, которым брошен в великую теснину, принимая десять нисшествий; Рудра, которым, с черепом в руке, отовсюду заставлен ходить за милостынею» — и затем «тому поклон, делу». Нет, ради утверждения того это лишь обманная речь по созвучию слов, как: «О, кто сумеет высказать злонравие золота? По сходству имени даже дурман у него — дающий опьянение».
Да и, принадлежа писанию Шивы, здесь не применимо то, что противно вайшнавскому выводу: ведь в самой «Сканде» шри Шива сказал Шанмукхе: «И в писании Шивы надо брать то, что сообразно писанию Бхагавана». Оно само по себе там недоказательно, ибо направлено на иное, — и это уместно, как в «грязью — грязную воду» и подобном. И в последнем разделе «Падмы» показано, что и пураны, утверждающие Шиву, суть тьма; и в «Матсье» — что они полны сказаний тьмовых кальп.
Уместно и то, что речение это принадлежит тому старому Суте, который не читал шри «Бхагаватам», презрел шри Баладеву и знал сущность шри Бхагавана не вполне, — как «Так говорят, царь-риши, иные риши, привязанные». И отмена таким речением шри «Бхагаватам» противоречащих ему речений иных пуран — то же, что отмена «испили сому, стали бессмертны» и далее речением «как здесь истощается мир, завоёванный делом» и далее. И здесь виден довод: «Если бы это противоречило его же слову — верно, они того не помнят». Да и сам тот Сута выразил там собственную неуверенность: «Непостижимы те состояния; не надо сопрягать их рассуждением» и далее.
И ещё: там же, в дальнейшей книге, при рассказе о причине пятна, по поводу нисшествия шри Кришны, сказано «сам Вишну», — и выходит противоречие с самим собою.
Потому нет направленности ни на то, что нисшествие было нисшествием волос, ни на то, чтобы словом «волос» называть молодость, — то ли по обману, то ли по незнанию сущности Бхагавана.
Потому смысл, поднимающийся из самого слова в стихах «Вишну-пураны» и прочих, мы видим так. По речению «Бхараты», поднятому толкованием «Тысячи имён», — «Лучи, что светят у меня, именуются „кеша“; потому всезнающие зовут меня Кешавою, лучший из отшельников», — словом «кеша» называется луч. И там везде не употреблено других слов, кроме «кеша»; да и в «Мокша-дхарме» известно, что шри Нарада видел лучи разных цветов. А раз получено, что это лучи, — те два луча, Васудева и Санкаршана, указаны как указующие на нисшествие, и значит, речь именно о них. И явленность этих двух, Ему принадлежащих, в Анируддхе вполне уместна: нисшествие входит в сияние того, кто источник нисхождения. Так же сходится и то, что по стиху первой песни «благость, страсть, тьма» и далее Бхава есть нисшествие Пуруши, именуемого Анируддхою, а по прозе пятой песни «владыкою Бхавани» и далее — нисшествие Санкаршаны.
14ed05a3a990 · published Sep 20, 2026, 7:59:50 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Неудобное свидетельство разобрано по всем статьям: чей рассказ, в каком разделе, с какой целью, и не спорит ли с самим собою.
Шутка про дурман приведена как образец приёма: созвучие имён — не довод, а игра.
И решающий поворот прост: «кеша» значит и «луч»; тогда всё место читается без натяжек.