Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Four — Kṛṣṇa: Who the Source Is4.29.5Jīva Gosvāmī
407 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 4.29.5
॥
Devanāgarī

भगवान् वासुदेवश् च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः । शाश्वतं ब्रह्म परमं योगिध्येयं निरञ्जनम् ॥ इति । तस्याकालकलितत्वं योऽयं कालस् तस्य तेऽव्यक्तबन्धो चेष्टाम् आहुः इत्यादौ श्रीदेवकीदेवीवाक्ये, नताः स्म ते नाथ सदाङ्घ्रिपङ्कजं विरिञ्चिवैरिञ्च्यसुरेन्द्रवन्दितम् । परायणं क्षेमम् इहेच्छतां परं न यत्र कालः प्रभवेत् परः प्रभुः ॥ इत्यादौ श्रीद्वारकावासिवाक्ये च प्रसिद्धम् । अतो यत् प्रभासखण्डे केशस्य बालत्वम् एव तत् सितिम्नः कालकृतपलितलक्षणत्वम् एव च दर्शितम्, तस्य शरीरिणां शुष्कवैराग्यप्रतिपादनप्रकरणपतितत्वेन सुरमात्रनिर्जरताप्रसिद्धत्वेन चामुख्यार्थत्वान् न स्वार्थप्रामाण्यम् । ब्रह्मा येन इत्य् आरभ्य, विष्णुर् येन दशावतारग्रहणे क्षिप्तो महासङ्कटे । रुद्रो येन कपालपाणिर् अभितो भिक्षाटनं कारितम् ॥ इत्यादौ तस्मै नमः कर्मणे इति गारुडवचनवत् । किन्तु तत्प्रतिपादनाय शब्दसाम्येन छलोक्तिर् एवेयम् । यथा— अहो कनकदौरात्म्यं निर्वक्तुं केन युज्यते । नामसाम्याद् असौ यस्य धूस्तुरोऽपि मदप्रदः ॥ इति । शिवशास्त्रीयत्वाच् च नात्र वैष्णवसिद्धान्तविरुद्धस्य तस्योपयोगः । यत उक्तं स्कान्द एव षण्मुखं प्रति श्रीशिवेन—शिवशास्त्रेऽपि तद् ग्राह्यं भगवच्छास्त्रयोगि यत् इति । अन्यतात्पर्यकत्वेन स्वतस् तत्राप्रामाण्याद् युक्तं चैतत् यथा पङ्केन पङ्काम्भः इत्य् आदिवत् । पाद्मोत्तरखण्डे च शिवप्रतिपादकानां पुराणानाम् अपि तामसत्वम् एव दर्शितम् । मात्स्येऽपि तामसकल्पकथामयत्वम् इति युक्तं च तस्य वृद्धसूतस्य श्रीभागवतम् अपठितवतः श्रीबलदेवावज्ञातुः श्रीभगवत्तत्त्वासम्यक्ज्ञानजं वचनं—एवं वदन्ति राजर्षे ऋषयः केचनान्विताः इतिवत्, एतादृशश्रीभागवतवाक्येन स्वविरुद्धपुराणान्तरवचनबाधनं च । यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत इत्य् आदि वाक्येन उपाम सोमम् अमृता अभूम इत्य् आदिवचनबाधनवज् ज्ञेयम् । अत्रापि यत् स्ववचो विरुद्धेत नूनं ते न स्मरन्त्य् अमुम् इति युक्तिसद्भावो दृश्यते । तत्रैवात्मनः सन्दिग्धत्वम् एव तेन सूतेन व्यञ्जितम्—अचिन्त्या खलु ये भावा न तांस् तर्केण योजयेद् इत्यादिना । किं च तत्रैवोत्तरग्रन्थे कलङ्कापत्तिकारणकथने श्रीकृष्णावतारप्रसङ्गे स्वयं विष्णुर् एवेत्य् उक्तत्वात् स्वेनैव विरोधश् च । तस्मान् न केशावतारत्वेऽपि तात्पर्यं केशशब्दस्य बालत्ववाचनं च । छलतो भगवत्तत्त्वाज्ञानतो वेति । अतो वैष्णवादिपद्यानां शब्दोत्थम् अर्थम् एवं पश्यामः— अंशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः । सर्वज्ञाः केशवं तस्मान् माम् आहुर् मुनिसत्तम ॥ इति सहस्रनामभाष्योत्थापितभारतवचनात् केशशब्देनांशुर् उच्यते । तत्र च सर्वत्र केशेतरशब्दाप्रयोगात् नानावर्णांशूनां श्रीनारददृष्टतया मोक्षधर्मप्रसिद्धेश् च । तथा चांशुत्वे लब्धे तौ चांशू वासुदेवसङ्कर्षणाव् अवतारसूचकतया निर्दिष्टाव् इति तयोर् एव स्याताम् इति गम्यते । तदीययोर् अपि तयोर् अनिरुद्धेऽभिव्यक्तिश् च युज्यत एव । अवतारितेजोऽन्तर्भूतत्वाद् अवतारस्य । एवम् एव सत्त्वं रजस् तमः इत्य् आदिप्रथमस्कन्धपद्यप्राप्तम् अनिरुद्धाख्यपुरुषावतारत्वं भवानीनाथैः इत्यादिपञ्चमस्कन्धगद्यप्राप्तं सङ्कर्षणावतारत्वं च भवस्य सङ्गच्छते ।

Transliteration (IAST)

bhagavān vāsudevaś ca kīrtyate'tra sanātanaḥ | śāśvataṁ brahma paramaṁ yogi-dhyeyaṁ nirañjanam || iti | tasyākāla-kalitatvaṁ yo'yaṁ kālas tasya te'vyakta-bandho ceṣṭām āhuḥ ity-ādau śrī-devakī-devī-vākye, natāḥ sma te nātha sadāṅghri-paṅkajaṁ viriñci-vairiñcya-surendra-vanditam | parāyaṇaṁ kṣemam ihecchatāṁ paraṁ na yatra kālaḥ prabhavet paraḥ prabhuḥ || ity-ādau śrī-dvārakā-vāsi-vākye ca prasiddham | ato yat prabhāsa-khaṇḍe keśasya bālatvam eva tat sitimnaḥ kāla-kṛta-palita-lakṣaṇatvam eva ca darśitam, tasya śarīriṇāṁ śuṣka-vairāgya-pratipādana-prakaraṇa-patitatvena sura-mātra-nirjaratā-prasiddhatvena cāmukhyārthatvān na svārtha-prāmāṇyam | brahmā yena ity ārabhya, viṣṇur yena daśāvatāra-grahaṇe kṣipto mahā-saṅkaṭe | rudro yena kapāla-pāṇir abhito bhikṣāṭanaṁ kāritam || ity-ādau tasmai namaḥ karmaṇe iti gāruḍa-vacanavat | kintu tat-pratipādanāya śabda-sāmyena chaloktir eveyam | yathā— aho kanaka-daurātmyaṁ nirvaktuṁ kena yujyate | nāma-sāmyād asau yasya dhūsturo'pi mada-pradaḥ || iti | śiva-śāstrīyatvāc ca nātra vaiṣṇava-siddhānta-viruddhasya tasyopayogaḥ | yata uktaṁ skānda eva ṣaṇmukhaṁ prati śrī-śivena—śiva-śāstre'pi tad grāhyaṁ bhagavac-chāstra-yogi yat iti | anya-tātparyakatvena svatas tatrāprāmāṇyād yuktaṁ caitat yathā paṅkena paṅkāmbhaḥ ity ādivat | pādmottara-khaṇḍe ca śiva-pratipādakānāṁ purāṇānām api tāmasatvam eva darśitam | mātsye'pi tāmasa-kalpa-kathāmayatvam iti yuktaṁ ca tasya vṛddha-sūtasya śrī-bhāgavatam apaṭhitavataḥ śrī-baladevāvajñātuḥ śrī-bhagavat-tattvāsamyak-jñāna-jaṁ vacanaṁ—evaṁ vadanti rājarṣe ṛṣayaḥ kecanānvitāḥ itivat, etādṛśa-śrī-bhāgavata-vākyena sva-viruddha-purāṇāntara-vacana-bādhanaṁ ca | yatheha karma-jito lokaḥ kṣīyata ity ādi vākyena upāma somam amṛtā abhūma ity ādi-vacana-bādhanavaj jñeyam | atrāpi yat sva-vaco viruddheta nūnaṁ te na smaranty amum iti yukti-sad-bhāvo dṛśyate | tatraivātmanaḥ sandigdhatvam eva tena sūtena vyañjitam—acintyā khalu ye bhāvā na tāṁs tarkeṇa yojayed ity-ādinā | kiṁ ca tatraivottara-granthe kalaṅkāpatti-kāraṇa-kathane śrī-kṛṣṇāvatāra-prasaṅge svayaṁ viṣṇur evety uktatvāt svenaiva virodhaś ca | tasmān na keśāvatāratve'pi tātparyaṁ keśa-śabdasya bālatva-vācanaṁ ca | chalato bhagavat-tattvājñānato veti | ato vaiṣṇavādi-padyānāṁ śabdottham artham evaṁ paśyāmaḥ— aṁśavo ye prakāśante mama te keśa-saṁjñitāḥ | sarvajñāḥ keśavaṁ tasmān mām āhur muni-sattama || iti sahasra-nāma-bhāṣyotthāpita-bhārata-vacanāt keśa-śabdenāṁśur ucyate | tatra ca sarvatra keśetara-śabdāprayogāt nānā-varṇāṁśūnāṁ śrī-nārada-dṛṣṭatayā mokṣa-dharma-prasiddheś ca | tathā cāṁśutve labdhe tau cāṁśū vāsudeva-saṅkarṣaṇāv avatāra-sūcakatayā nirdiṣṭāv iti tayor eva syātām iti gamyate | tadīyayor api tayor aniruddhe'bhivyaktiś ca yujyata eva | avatāri-tejo'ntarbhūtatvād avatārasya | evam eva sattvaṁ rajas tamaḥ ity ādi-prathama-skandha-padya-prāptam aniruddhākhya-puruṣāvatāratvaṁ bhavānī-nāthaiḥ ity-ādi-pañcama-skandha-gadya-prāptaṁ saṅkarṣaṇāvatāratvaṁ ca bhavasya saṅgacchate |

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
भगवान्bhagavān«Бхагаван
वासुदेवश्vāsudevaśВасудева
चcaи
कीर्त्यतेऽत्रkīrtyate'traвоспевается здесь,
सनातनःsanātanaḥвечный,
शाश्वतंśāśvataṁпостоянный
ब्रह्मbrahmaБрахман
परमंparamaṁвысший,
योगिyogiйогинов
ध्येयंdhyeyaṁсозерцаемое,
निरञ्जनम्nirañjanamнезапятнанное»
इतिitiтак
तस्याकालtasyākālaу Него безвременьем
कलितत्वंkalitatvaṁохваченность —
योऽयंyo'yaṁ«которое это
कालस्kālasвремя,
तस्यtasyaу него,
तेऽव्यक्तte'vyaktaу Тебя, непроявленного
बन्धोbandhoдруга,
चेष्टाम्ceṣṭāmдействованием
आहुःāhuḥзовут»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее —
श्रीśrīшри
देवकीdevakīДеваки-
देवीdevīдеви
वाक्येvākyeв речении,
नताःnatāḥ«склонены
स्मsmaведь
तेteу Тебя,
नाथnāthaвладыка,
सदाङ्घ्रिsadāṅghriвсегда стопам-
पङ्कजंpaṅkajaṁлотосам,
विरिञ्चिviriñciВиринчи,
वैरिञ्च्यvairiñcyaВиринчи сыновьями,
सुरेन्द्रsurendraбогов владыкою
वन्दितम्vanditamчтимым,
परायणंparāyaṇaṁвысшему прибежищу,
क्षेमम्kṣemamблага
इहेच्छतांihecchatāṁздесь желающих
परंparaṁвысшему, —
नnaне
यत्रyatraгде
कालःkālaḥвремя
प्रभवेत्prabhavetвластвовало бы,
परःparaḥвысший
प्रभुःprabhuḥвладыка»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее —
श्रीśrīшри
द्वारकाdvārakāДвараки
वासिvāsiжителей
वाक्येvākyeв речении
चcaи
प्रसिद्धम्prasiddhamизвестна
अतोatoпотому
यत्yatчто
प्रभासprabhāsaв «Прабхаса-
खण्डेkhaṇḍeкханде»
केशस्यkeśasyaу волоса
बालत्वम्bālatvamмолодостью бытие
एवevaименно,
तत्tatто
सितिम्नःsitimnaḥу белизны
कालkālaвременем
कृतkṛtaсделанной
पलितpalitaсединою
लक्षणत्वम्lakṣaṇatvamпризнаком бытие
एवevaименно
चcaи
दर्शितम्darśitamпоказано, —
तस्यtasyaу того,
शरीरिणांśarīriṇāṁу телесных
शुष्कśuṣkaсухого
वैराग्यvairāgyaбесстрастия
प्रतिपादनpratipādanaутверждения
प्रकरणprakaraṇaв раздел
पतितत्वेनpatitatvenaпопаданием,
सुरsuraу богов
मात्रmātraодних
निर्जरताnirjaratāнестарением
प्रसिद्धत्वेनprasiddhatvenaизвестностью
चामुख्यार्थत्वान्cāmukhyārthatvānи неглавным смыслом бытием, —
नnaне
स्वार्थsvārthaсвоего смысла
प्रामाण्यम्prāmāṇyamдоказательность
ब्रह्माbrahmā«Брахма,
येनyenaкоторым»
इत्य्ityтак
आरभ्यārabhyaначиная:
विष्णुर्viṣṇur«Вишну,
येनyenaкоторым,
दशावतारdaśāvatāraдесяти нисшествий
ग्रहणेgrahaṇeпри принятии,
क्षिप्तोkṣiptoброшен
महाmahāв великую
सङ्कटेsaṅkaṭeтеснину;
रुद्रोrudroРудра,
येनyenaкоторым,
कपालkapālaчереп
पाणिर्pāṇirв руке имеющий,
अभितोabhitoотовсюду
भिक्षाटनंbhikṣāṭanaṁза милостыней хождение
कारितम्kāritamзаставлен»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее —
तस्मैtasmai«тому
नमःnamaḥпоклон,
कर्मणेkarmaṇeделу»
इतिitiтак —
गारुडgāruḍa«Гаруды»
वचनवत्vacanavatречению подобно
किन्तुkintuно
तत्tatтого
प्रतिपादनायpratipādanāyaради утверждения
शब्दśabdaслов
साम्येनsāmyenaсходством
छलोक्तिर्chaloktirобманное речение
एवेयम्eveyamименно это
यथाyathāкак:
अहोaho«о,
कनकkanakaзолота
दौरात्म्यंdaurātmyaṁзлонравие
निर्वक्तुंnirvaktuṁвысказать
केनkenaкем
युज्यतेyujyateвозможно?
नामnāmaимени
साम्याद्sāmyādсходством
असौasauтот,
यस्यyasyaу кого
धूस्तुरोऽपिdhūsturo'piи дурман,
मदmadaопьянение
प्रदःpradaḥдающий»
इतिitiтак
शिवśivaШивы
शास्त्रीयत्वाच्śāstrīyatvācписанию принадлежностью
चcaи
नात्रnātraне здесь
वैष्णवvaiṣṇavaвайшнавскому
सिद्धान्तsiddhāntaвыводу
विरुद्धस्यviruddhasyaпротивного
तस्योपयोगःtasyopayogaḥу него применение
यतyataоттого что
उक्तंuktaṁсказано
स्कान्दskāndaв «Сканде»
एवevaименно
षण्मुखंṣaṇmukhaṁШанмукхе
प्रतिpratiк
श्रीśrīшри
शिवेनśivenaШивою:
शिवśiva«Шивы
शास्त्रेऽपिśāstre'piи в писании
तद्tadто
ग्राह्यंgrāhyaṁдолжно браться,
भगवच्bhagavacБхагавана
छास्त्रchāstraписанию
योगिyogiсообразное
यत्yatкоторое»
इतिitiтак
अन्यanyaиною
तात्पर्यकत्वेनtātparyakatvenaнаправленностью бытием
स्वतस्svatasсамо собою
तत्राप्रामाण्याद्tatrāprāmāṇyādтам недоказательностью
युक्तंyuktaṁуместно
चैतत्caitatи это,
यथाyathāкак
पङ्केनpaṅkena«грязью
पङ्काम्भःpaṅkāmbhaḥгрязная вода»
इत्य्ityтак
आदिवत्ādivatи далее подобно
पाद्मोत्तरpādmottaraв «Падмы» последнем
खण्डेkhaṇḍeразделе
चcaи
शिवśivaШиву
प्रतिपादकानांpratipādakānāṁутверждающих
पुराणानाम्purāṇānāmу пуран
अपिapiи
तामसत्वम्tāmasatvamтьмою бытие
एवevaименно
दर्शितम्darśitamпоказано
मात्स्येऽपिmātsye'piи в «Матсье» —
तामसtāmasaтьмы
कल्पkalpaкальп
कथामयत्वम्kathāmayatvamсказаниями полнота —
इतिitiтак
युक्तंyuktaṁуместно
चcaи
तस्यtasyaу того
वृद्धvṛddhaстарого
सूतस्यsūtasyaСуты,
श्रीśrīшри
भागवतम्bhāgavatam«Бхагаватам»
अपठितवतःapaṭhitavataḥне читавшего,
श्रीśrīшри
बलदेवावज्ञातुःbaladevāvajñātuḥБаладеву презревшего,
श्रीśrīшри
भगवत्bhagavatБхагавана
तत्त्वासम्यक्tattvāsamyakсущности не вполне
ज्ञानjñānaзнания
जंjaṁрождённое
वचनंvacanaṁречение —
एवंevaṁ«так
वदन्तिvadantiговорят,
राजर्षेrājarṣeцарь-риши,
ऋषयःṛṣayaḥриши
केचनान्विताःkecanānvitāḥнекоторые, привязанные»
इतिवत्itivatтак, подобно;
एतादृशetādṛśaтаковым
श्रीśrīшри
भागवतbhāgavata«Бхагаватам»
वाक्येनvākyenaречением
स्वsvaсебе
विरुद्धviruddhaпротивных
पुराणान्तरpurāṇāntaraиных пуран
वचनvacanaречений
बाधनंbādhanaṁотмена
चcaи
यथेहyatheha«как здесь
कर्मkarmaделом
जितोjitoзавоёванный
लोकःlokaḥмир
क्षीयतkṣīyataистощается»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
वाक्येनvākyenaречением
उपामupāma«испили
सोमम्somamсому,
अमृताamṛtāбессмертны
अभूमabhūmaстали»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
वचनvacanaречения
बाधनवज्bādhanavajотмене подобно
ज्ञेयम्jñeyamдолжно знать
अत्रापिatrāpiи здесь
यत्yatчто:
स्वsvaсвоему
वचोvacoслову
विरुद्धेतviruddhetaпротиворечило бы —
नूनंnūnaṁверно,
तेteони
नnaне
स्मरन्त्य्smarantyпомнят
अमुम्amumтого —
इतिitiтак
युक्तिyuktiдовода
सद्sadсущее
भावोbhāvoбытие
दृश्यतेdṛśyateвидится
तत्रैवात्मनःtatraivātmanaḥтам именно у себя
सन्दिग्धत्वम्sandigdhatvamсомнительность
एवevaименно
तेनtenaтем
सूतेनsūtenaСутою
व्यञ्जितम्vyañjitamвыражена:
अचिन्त्याacintyā«непостижимы
खलुkhaluведь
येyeкоторые
भावाbhāvāсостояния, —
नnaне
तांस्tāṁsих
तर्केणtarkeṇaрассуждением
योजयेद्yojayedда сопрягает»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее
किंkiṁчто
चcaи:
तत्रैवोत्तरtatraivottaraтам именно, в последующей
ग्रन्थेgrantheкниге,
कलङ्कापत्तिkalaṅkāpattiпятна выпадения
कारणkāraṇaпричины
कथनेkathaneпри рассказе,
श्रीśrīшри
कृष्णावतारkṛṣṇāvatāraКришны нисшествия
प्रसङ्गेprasaṅgeпри поводе,
स्वयंsvayaṁсам
विष्णुर्viṣṇurВишну
एवेत्य्evetyименно — так
उक्तत्वात्uktatvātсказанностью
स्वेनैवsvenaivaс собою именно
विरोधश्virodhaśпротиворечие
चcaи
तस्मान्tasmānпотому
नnaне
केशावतारत्वेऽपिkeśāvatāratve'piи при волос нисшествием бытии
तात्पर्यंtātparyaṁнаправленность,
केशkeśa«волос»
शब्दस्यśabdasyaу слова
बालत्वbālatvaмолодостью бытия
वाचनंvācanaṁназывание
चcaи —
छलतोchalatoобманом
भगवत्bhagavatБхагавана
तत्त्वाज्ञानतोtattvājñānatoсущности незнанием
वेतिvetiили — так
अतोatoпотому
वैष्णवादिvaiṣṇavādi«Вишну-пураны» и прочих
पद्यानांpadyānāṁу стихов
शब्दोत्थम्śabdotthamсловом поднявшийся
अर्थम्arthamсмысл
एवंevaṁтак
पश्यामःpaśyāmaḥвидим:
अंशवोaṁśavo«лучи,
येyeкоторые
प्रकाशन्तेprakāśanteсветят
ममmamaу меня, —
तेteте
केशkeśa«кеша»
संज्ञिताःsaṁjñitāḥименуемы;
सर्वज्ञाःsarvajñāḥвсезнающие
केशवंkeśavaṁКешавою
तस्मान्tasmānпотому
माम्māmменя
आहुर्āhurзовут,
मुनिmuniотшельников
सत्तमsattamaлучший»
इतिitiтак —
सहस्रsahasra«Тысячи
नामnāmaимён»
भाष्योत्थापितbhāṣyotthāpitaтолкованием поднятым
भारतbhārata«Бхараты»
वचनात्vacanātречением
केशkeśa«кеша»
शब्देनांशुर्śabdenāṁśurсловом луч
उच्यतेucyateзовётся
तत्रtatraтам
चcaи
सर्वत्रsarvatraвезде
केशेतरkeśetara«кеша» иных
शब्दाप्रयोगात्śabdāprayogātслов неупотреблением,
नानाnānāразных
वर्णांशूनांvarṇāṁśūnāṁцветов лучей
श्रीśrīшри
नारदnāradaНарадою
दृष्टतयाdṛṣṭatayāвиденностью
मोक्षmokṣaв «Мокша-
धर्मdharmaдхарме»
प्रसिद्धेश्prasiddheśизвестностью
चcaи
तथाtathāтак
चांशुत्वेcāṁśutveи, при лучом бытии
लब्धेlabdheполученном,
तौtauте
चांशूcāṁśūи два луча —
वासुदेवvāsudevaВасудева
सङ्कर्षणाव्saṅkarṣaṇāvи Санкаршана —
अवतारavatāraнисшествия
सूचकतयाsūcakatayāуказующими
निर्दिष्टाव्nirdiṣṭāvуказаны —
इतिitiтак;
तयोर्tayorу них двоих
एवevaименно
स्याताम्syātāmбыли бы —
इतिitiтак
गम्यतेgamyateпостигается
तदीययोर्tadīyayorу них, Его,
अपिapiи
तयोर्tayorу тех двоих
अनिरुद्धेऽभिव्यक्तिश्aniruddhe'bhivyaktiśв Анируддхе явленность
चcaи
युज्यतyujyataуместна
एवevaименно, —
अवतारिavatāriу источника нисхождения
तेजोऽन्तर्भूतत्वाद्tejo'ntarbhūtatvādсияния внутрь вошедшим бытием
अवतारस्यavatārasyaу нисшествия
एवम्evamтак
एवevaименно
सत्त्वंsattvaṁ«благость,
रजस्rajasстрасть,
तमःtamaḥтьма»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
प्रथमprathamaпервой
स्कन्धskandhaпесни
पद्यpadyaстихом
प्राप्तम्prāptamобретённое
अनिरुद्धाख्यaniruddhākhyaАнируддхою именуемого
पुरुषावतारत्वंpuruṣāvatāratvaṁПуруша-нисшествием бытие,
भवानीbhavānī«Бхавани
नाथैःnāthaiḥвладыкою»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
पञ्चमpañcamaпятой
स्कन्धskandhaпесни
गद्यgadyaпрозою
प्राप्तंprāptaṁобретённое
सङ्कर्षणावतारत्वंsaṅkarṣaṇāvatāratvaṁСанкаршаны нисшествием бытие
चcaи
भवस्यbhavasyaу Бхавы
सङ्गच्छतेsaṅgacchateсходится
Translation

«И Бхагаван Васудева воспевается здесь, вечный, постоянный высший Брахман, созерцаемое йогинами, незапятнанное».

А что Он объемлет самое безвременье, известно и из речения шри Деваки-деви «То, что зовут действованием Тебя, о друг непроявленного, — это время» и далее, и из речения жителей шри Двараки: «Склонились мы, владыка, пред Твоими вечными лотосными стопами, чтимыми Виринчи, сыновьями Виринчи и владыкою богов, высшим прибежищем и высшим для тех, кто здесь желает блага, — там, где не властно время, высший владыка» и далее.

Потому и то, что в «Прабхаса-кханде» показано, будто волос был молод, а белизна — признак седины, сделанной временем, не имеет доказательной силы в своём прямом смысле: место это попало в раздел, утверждающий сухое бесстрастие у телесных; известно, что и одни боги не стареют; и смысл там не главный. Как в «Гаруде», начиная с «Брахма, которым» и далее: «Вишну, которым брошен в великую теснину, принимая десять нисшествий; Рудра, которым, с черепом в руке, отовсюду заставлен ходить за милостынею» — и затем «тому поклон, делу». Нет, ради утверждения того это лишь обманная речь по созвучию слов, как: «О, кто сумеет высказать злонравие золота? По сходству имени даже дурман у него — дающий опьянение».

Да и, принадлежа писанию Шивы, здесь не применимо то, что противно вайшнавскому выводу: ведь в самой «Сканде» шри Шива сказал Шанмукхе: «И в писании Шивы надо брать то, что сообразно писанию Бхагавана». Оно само по себе там недоказательно, ибо направлено на иное, — и это уместно, как в «грязью — грязную воду» и подобном. И в последнем разделе «Падмы» показано, что и пураны, утверждающие Шиву, суть тьма; и в «Матсье» — что они полны сказаний тьмовых кальп.

Уместно и то, что речение это принадлежит тому старому Суте, который не читал шри «Бхагаватам», презрел шри Баладеву и знал сущность шри Бхагавана не вполне, — как «Так говорят, царь-риши, иные риши, привязанные». И отмена таким речением шри «Бхагаватам» противоречащих ему речений иных пуран — то же, что отмена «испили сому, стали бессмертны» и далее речением «как здесь истощается мир, завоёванный делом» и далее. И здесь виден довод: «Если бы это противоречило его же слову — верно, они того не помнят». Да и сам тот Сута выразил там собственную неуверенность: «Непостижимы те состояния; не надо сопрягать их рассуждением» и далее.

И ещё: там же, в дальнейшей книге, при рассказе о причине пятна, по поводу нисшествия шри Кришны, сказано «сам Вишну», — и выходит противоречие с самим собою.

Потому нет направленности ни на то, что нисшествие было нисшествием волос, ни на то, чтобы словом «волос» называть молодость, — то ли по обману, то ли по незнанию сущности Бхагавана.

Потому смысл, поднимающийся из самого слова в стихах «Вишну-пураны» и прочих, мы видим так. По речению «Бхараты», поднятому толкованием «Тысячи имён», — «Лучи, что светят у меня, именуются „кеша“; потому всезнающие зовут меня Кешавою, лучший из отшельников», — словом «кеша» называется луч. И там везде не употреблено других слов, кроме «кеша»; да и в «Мокша-дхарме» известно, что шри Нарада видел лучи разных цветов. А раз получено, что это лучи, — те два луча, Васудева и Санкаршана, указаны как указующие на нисшествие, и значит, речь именно о них. И явленность этих двух, Ему принадлежащих, в Анируддхе вполне уместна: нисшествие входит в сияние того, кто источник нисхождения. Так же сходится и то, что по стиху первой песни «благость, страсть, тьма» и далее Бхава есть нисшествие Пуруши, именуемого Анируддхою, а по прозе пятой песни «владыкою Бхавани» и далее — нисшествие Санкаршаны.

Version

14ed05a3a990 · published Sep 20, 2026, 7:59:50 PM UTC

Available inRU

Page between verses with