Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Four — Kṛṣṇa: Who the Source Is4.158Jīva Gosvāmī
555 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 4.158
॥
Devanāgarī

ननु प्रकटम् एव मथुरायां विक्रीडसि, तर्ह्य् अत्राप्य् अधुना विर्कीडसीत्य् अत्रास्माकं सम्भावना कथं जायताम्? इत्य् आशङ्क्य तासाम् एवानुभवं प्रमाणयति— आत्मा ज्ञानमयः शुद्धो व्यतिरिक्तोऽगुणान्वयः । सुषुप्तिस्वप्नजाग्रद्भिर् मनोवृत्तिभिर् ईयते ॥ यद् वा, आस्तां तावद् अप्रकटलीलायां मद्वियोगाभाववार्ता । प्रकटलीलायाम् अपि तयानुसन्धीयताम् इत्य् आह—आत्मा ज्ञानमय इत्यादि । अर्थश् चायम्—आत्मशब्दोऽस्मिन्न् अस्मच्छब्दपरः । ततश् च आत्मा अहं श्रीकृष्णलक्षणो भवतीनां सुषुप्त्यादिलक्षणाभिर् मनोवृत्तिभिरीयते अनुभूयत एव । कीदृशः? ज्ञानमयो नानाविद्याविदग्धः । शुद्धो दोषरहितः । विगतोऽतिरिक्तो यस्माद् इति वा, विशेषेणातिरिक्त इति वा व्यतिरिक्तः सर्वोत्तमः। गुणान्वयः सर्वगुणशाली । अत एव स च स्फूर्तिरूपोऽयम् अनुभवः कदाचित् साक्षात्कारद्वारापि कल्प्यते इति चिरकालविरहेऽपि तासां सन्धुक्षणकारणं ज्ञेयम् । अत्र सुषुप्तेऽपि तत्स्फूर्तिनिर्देशः सर्वदैव स्फुरामीतिमात्रतात्पर्यकः । यद् वा, तत्र तासां स्वप्नजाग्रतोर् अनन्यवृत्तित्वं सिद्धम् एव । वृत्त्यन्तरासम्भवात् तु श्रीकृष्णसमाधिलक्षणे सुषुप्तेऽपि तस्मिन्न् एव स्वप्नजाग्रद्गतानां वृत्तिवैचित्रीणां तदनुभावितामात्रावशेषतया प्रवेशो भवति । तद् उत्तरकाले प्राकृतैः “सुखम् अहम् अस्वाप्सम्” इतिवत् ताभिः स इति एवानुसन्धीयते इति तथोक्तम् । तथा हि गारुडे— जाग्रत्स्वप्नसुसुप्तिषु योगस्थस्य च योगिनः । या काचिन् मनसो वृत्तिः स भवत्य् अच्युताश्रयः ॥ इति ।

Transliteration (IAST)

nanu prakaṭam eva mathurāyāṁ vikrīḍasi, tarhy atrāpy adhunā virkīḍasīty atrāsmākaṁ sambhāvanā kathaṁ jāyatām? ity āśaṅkya tāsām evānubhavaṁ pramāṇayati— ātmā jñāna-mayaḥ śuddho vyatirikto'guṇānvayaḥ | suṣupti-svapna-jāgradbhir mano-vṛttibhir īyate || yad vā, āstāṁ tāvad aprakaṭa-līlāyāṁ mad-viyogābhāva-vārtā | prakaṭa-līlāyām api tayānusandhīyatām ity āha—ātmā jñāna-maya ity-ādi | arthaś cāyam—ātma-śabdo'sminn asmac-chabda-paraḥ | tataś ca ātmā ahaṁ śrī-kṛṣṇa-lakṣaṇo bhavatīnāṁ suṣupty-ādi-lakṣaṇābhir mano-vṛttibhirīyate anubhūyata eva | kīdṛśaḥ? jñāna-mayo nānā-vidyā-vidagdhaḥ | śuddho doṣa-rahitaḥ | vigato'tirikto yasmād iti vā, viśeṣeṇātirikta iti vā vyatiriktaḥ sarvottamaḥ| guṇānvayaḥ sarva-guṇa-śālī | ata eva sa ca sphūrti-rūpo'yam anubhavaḥ kadācit sākṣātkāra-dvārāpi kalpyate iti cira-kāla-virahe'pi tāsāṁ sandhukṣaṇa-kāraṇaṁ jñeyam | atra suṣupte'pi tat-sphūrti-nirdeśaḥ sarvadaiva sphurāmīti-mātra-tātparyakaḥ | yad vā, tatra tāsāṁ svapna-jāgrator ananya-vṛttitvaṁ siddham eva | vṛtty-antarāsambhavāt tu śrī-kṛṣṇa-samādhi-lakṣaṇe suṣupte'pi tasminn eva svapna-jāgrad-gatānāṁ vṛtti-vaicitrīṇāṁ tad-anubhāvitā-mātrāvaśeṣatayā praveśo bhavati | tad uttara-kāle prākṛtaiḥ “sukham aham asvāpsam” itivat tābhiḥ sa iti evānusandhīyate iti tathoktam | tathā hi gāruḍe— jāgrat-svapna-susuptiṣu yogasthasya ca yoginaḥ | yā kācin manaso vṛttiḥ sa bhavaty acyutāśrayaḥ || iti |

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
ननुnanu«Но
प्रकटम्prakaṭamявно
एवevaименно
मथुरायांmathurāyāṁв Матхуре
विक्रीडसिvikrīḍasiиграешь;
तर्ह्य्tarhyтогда
अत्राप्य्atrāpyздесь также
अधुनाadhunāныне
विर्कीडसीत्य्virkīḍasītyиграешь — так
अत्रास्माकंatrāsmākaṁздесь у нас
सम्भावनाsambhāvanāдопущение
कथंkathaṁкак
जायताम्jāyatāmда родится?» —
इत्य्ityтак
आशङ्क्यāśaṅkyaусомнившись,
तासाम्tāsāmих
एवानुभवंevānubhavaṁже переживание
प्रमाणयतिpramāṇayatiсвидетельством делает:
आत्माātmā«атман —
ज्ञानjñānaзнания
मयःmayaḥполный,
शुद्धोśuddhoчистый,
व्यतिरिक्तोऽगुणान्वयःvyatirikto'guṇānvayaḥотличный, качествами не сопряжённый;
सुषुप्तिsuṣuptiглубоким сном,
स्वप्नsvapnaсном,
जाग्रद्भिर्jāgradbhirбодрствованием —
मनोmanoума
वृत्तिभिर्vṛttibhirсостояниями
ईयतेīyateпостигается».
यद्yadИли
वाvāже:
आस्तांāstāṁпусть будет
तावद्tāvadпокамест
अप्रकटaprakaṭaв неявленной
लीलायांlīlāyāṁигре
मद्madсо мною
वियोगाभावviyogābhāvaразлуки отсутствия
वार्ताvārtāвесть;
प्रकटprakaṭaв явленной
लीलायाम्līlāyāmигре
अपिapiтакже
तयानुसन्धीयताम्tayānusandhīyatāmтем да будет связано —
इत्य्ityтак
आहāhaговорит:
आत्माātmā«атман
ज्ञानjñānaзнания
मयmayaполный»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
अर्थश्arthaśСмысл
चायम्cāyamже этот:
आत्मātma«атман»-
शब्दोऽस्मिन्न्śabdo'sminnслово в этом месте
अस्मच्asmac«я»-
छब्दchabdaслову
परःparaḥнаправлено.
ततश्tataśОттого
चcaже:
आत्माātmāатман —
अहंahaṁя,
श्रीśrīшри
कृष्णkṛṣṇaКришной
लक्षणोlakṣaṇoотличаемый,
भवतीनांbhavatīnāṁвашими,
सुषुप्त्य्suṣuptyглубоким сном
आदिādiи прочим
लक्षणाभिर्lakṣaṇābhirотличаемыми,
मनोmanoума
वृत्तिभिरीयतेvṛttibhirīyateсостояниями постигаюсь,
अनुभूयतanubhūyataпереживаюсь
एवevaименно.
कीदृशःkīdṛśaḥКаков?
ज्ञानjñāna«Знания
मयोmayoполный» —
नानाnānāразными
विद्याvidyāзнаниями
विदग्धःvidagdhaḥискушённый.
शुद्धोśuddho«Чистый» —
दोषdoṣaпорока
रहितःrahitaḥлишённый.
विगतोऽतिरिक्तोvigato'tirikto«Ушло излишнее
यस्माद्yasmādот кого»
इतिitiтак
वाvāили
विशेषेणातिरिक्तviśeṣeṇātirikta«особо отличный»
इतिitiтак
वाvāили —
व्यतिरिक्तःvyatiriktaḥ«вьятирикта»:
सर्वोत्तमःsarvottamaḥвсех превосходящий.
गुणान्वयःguṇānvayaḥ«Качествами сопряжённый» —
सर्वsarvaвсеми
गुणguṇaкачествами
शालीśālīобладающий.
अतataОттого
एवevaименно
सsaон
चcaже;
स्फूर्तिsphūrtiвспыхивания
रूपोऽयम्rūpo'yamоблик имеющее это
अनुभवःanubhavaḥпереживание
कदाचित्kadācitиногда
साक्षात्कारsākṣātkāraнепосредственного видения
द्वारापिdvārāpiвратами также
कल्प्यतेkalpyateмыслится —
इतिitiтак;
चिरciraдолгого
कालkālaвремени
विरहेऽपिvirahe'piпри разлуке даже
तासांtāsāṁу них
सन्धुक्षणsandhukṣaṇaраздувания
कारणंkāraṇaṁпричина
ज्ञेयम्jñeyamда будет знаема.
अत्रatraЗдесь
सुषुप्तेऽपिsuṣupte'piв глубоком сне даже
तत्tatего
स्फूर्तिsphūrtiвспыхивания
निर्देशःnirdeśaḥуказание
सर्वदैवsarvadaiva«всегда именно
स्फुरामीतिsphurāmītiвспыхиваю» — так
मात्रmātraлишь
तात्पर्यकःtātparyakaḥразумеет.
यद्yadИли
वाvāже,
तत्रtatraтам
तासांtāsāṁу них
स्वप्नsvapnaсна,
जाग्रतोर्jāgratorбодрствования
अनन्यananyaне иная
वृत्तित्वंvṛttitvaṁсостоянность
सिद्धम्siddhamустановлена
एवevaименно;
वृत्त्य्vṛttyсостояния
अन्तरासम्भवात्antarāsambhavātиного невозможностью
तुtuже
श्रीśrīшри
कृष्णkṛṣṇaКришны
समाधिsamādhiсамадхи
लक्षणेlakṣaṇeотличаемом
सुषुप्तेऽपिsuṣupte'piв глубоком сне даже
तस्मिन्न्tasminnв том
एवevaименно
स्वप्नsvapnaсну,
जाग्रद्jāgradбодрствованию
गतानांgatānāṁпринадлежащих
वृत्तिvṛttiсостояний
वैचित्रीणांvaicitrīṇāṁмногообразий
तद्tadего
अनुभाविताanubhāvitāпереживаемостью
मात्रावशेषतयाmātrāvaśeṣatayāлишь остающихся
प्रवेशोpraveśoвхождение
भवतिbhavatiбывает.
तद्tadТого
उत्तरuttaraпосле
कालेkāleвремени
प्राकृतैःprākṛtaiḥобычными людьми
सुखम्sukham«счастливо
अहम्ahamя
अस्वाप्सम्asvāpsamспал»
इतिवत्itivatподобно
ताभिःtābhiḥими
सsaон
इतिitiтак
एवानुसन्धीयतेevānusandhīyateименно связывается —
इतिitiтак
तथोक्तम्tathoktamпотому сказано.
तथाtathāТак
हिhiведь
गारुडेgāruḍeв «Гаруде»:
जाग्रत्jāgrat«в бодрствовании,
स्वप्नsvapnaсне,
सुसुप्तिषुsusuptiṣuглубоком сне
योगस्थस्यyogasthasyaв йоге стоящего
चcaи
योगिनःyoginaḥйогина
याyāкакое
काचिन्kācinкакое-либо
मनसोmanasoума
वृत्तिःvṛttiḥсостояние, —
सsaоно
भवत्य्bhavatyбывает
अच्युताश्रयःacyutāśrayaḥАчьюту прибежищем имеющим»
इतिitiтак.
Translation

«Но в Матхуре ты играешь явно; откуда же взяться у нас допущению, что ты и здесь играешь сейчас?» — на это сомнение он делает свидетельством само их переживание: «Атман — полный знания, чистый, отличный, качествами не сопряжённый; постигается состояниями ума — глубоким сном, сном, бодрствованием».

Или так: пусть покамест речь об отсутствии разлуки со мною в неявленной игре; свяжите с этим и явленную, — вот что он говорит словами «Атман, полный знания» и далее. Смысл же таков: слово «атман» здесь направлено на слово «я». И значит: атман — это я, отличаемый как шри Кришна, — постигаюсь, то есть именно переживаюсь, вашими состояниями ума, отличаемыми как глубокий сон и прочее. Каков? «Полный знания» — искушён разными знаниями. «Чистый» — лишён порока. «Тот, от кого ушло излишнее» или «особо отличный» — «вьятирикта», всех превосходящий. «Сопряжённый качествами» — обладающий всеми качествами.

Оттого и это переживание, имеющее облик вспыхивания, иногда мыслится как приходящее даже вратами непосредственного видения; в нём и следует видеть причину того, чем они раздували его в себе при долгой разлуке. Указание, что он вспыхивает и в глубоком сне, разумеет здесь лишь одно: «вспыхиваю всегда».

Или же так: в сновидении и бодрствовании у них всё равно нет никакого иного состояния — это установлено. А поскольку иного состояния и быть не может, то и в глубоком сне, который здесь есть самадхи на шри Кришне, в него же входят и все многообразия состояний, принадлежащих сну и бодрствованию, — входят, оставаясь лишь его переживанием. И после того, как обычные люди говорят «я счастливо спал», они связывают с этим именно его; потому так и сказано. Так и в «Гаруде»: «В бодрствовании, во сне, в глубоком сне какое бы ни было состояние ума у йогина, стоящего в йоге, — оно имеет прибежищем Ачьюту».

Version

80a8bf7603a8 · published Sep 20, 2026, 7:59:50 PM UTC

Available inRU

Page between verses with