गोविन्द गोपीजनवल्लभेश कंसासुरघ्न त्रिदशेन्द्रवन्द्य । गोदानतृप्त कुरु मे दयालो अर्षोविनाशं क्षपितारिवर्ग ॥ इति । अन्यत्र च यथा— गोविन्द गोपीजनवल्लभेश विध्वस्तकंस त्रिदशेन्द्रवन्द्य । गोवर्धनादिप्रवरैकहस्त संरक्षिताशेषगवप्रवीण ॥ गोनेत्रवेणुक्षपण प्रभूतम् आन्ध्यं तथोग्रं तिमिरं क्षिपांशु ॥ इति । स्पष्टं च तथात्वं श्रीगोपालतापन्यां—गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहं वृन्दावनसुरभूरुहतलासीनं सततं समरुद्गणोऽहं तोषयामि इति । अत एव पुरस्कृतोऽस्मि त्वद्भक्त्या इत्य् एवोक्तम् इति । अलं चैवांविधप्रमाणसङ्ग्रहप्रपञ्चेन, यतश् चिच्छक्त्येकव्यञ्जितानां तत्परिच्छदादीनां अपि तथा न् इत्यावस्थितित्वेनाविर्भावतिरोभावाव् एव द्वितीयसन्दर्भे साधितौ स्तः । सर्वथोत्पत्तिनाशौ तु निषिद्धौ । ततस् तदवताराणां किम् उत, स्वयं भगवतो वा तस्य किम् उततराम् इति । यथा च व्याख्यातं जगृहे पौरुषं रूपम् इत्य् अत्र तत्त्ववादगुरुभिः—व्यक्त्यपेक्षया जगृहे । तथा च तन्त्रभागवते— अहेयम् अनुपादेयं यद् रूपं न् इत्यम् अव्ययम् । स एवापेक्ष्यरूपाणां व्यक्तिम् एव जनार्दनः ॥ अगृह्णाद् व्यसृजच् चेति रामकृष्णादिकां तनुम् । पठ्यते भगवान् ईशो मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥ तमसा ह्य् उपगूढस्य यत् तमःपानम् ईशितुः । एतत् पुरुषरूपस्य ग्रहणं समुदीर्यते ॥ कृष्णरामादिरूपाणां लोके व्यक्तिव्यपेक्षया ॥ इति । एवम् एव प्रथमे द्वादशाध्याये विधूय इत्यादिपद्ये स्वामिभिर् अपि व्याख्यातम्—यत्र दृष्टस् तत्रैवान्तर्हितः न त्व् अन्यत्र गतः । यतो विभुः सर्वगतैति । तथा माध्वभाष्यप्रमाणिता श्रुतिश् च— वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धोऽहं मत्स्यः कूर्मो वराहो नरसिंहो वामनो रामो रामो रामः कृष्णो बुद्धः कल्किर् अहं शतधाहं सहस्रधाहम् इतोऽहम् अनन्तोऽहं नैवैते जायन्ते नैते म्रियन्ते । नैषाम् अज्ञानबन्धो न मुक्तिः सर्व एव ह्य् एते पूर्णा अजरा अमृताः परमा परमानन्दा इति चतुर्वेदशिखायाम् । तथा च श्रीनृसिंहपुराणे—युगे युगे विष्णुर् अनादिमूर्तिम् आस्थाय विश्वं परिपाति दुष्टहाइति । तथा च नृसिंहतापन्यां तद्भाष्यकृद्भिर् व्याख्यातम्— एतन् नृसिंहविग्रहं न् इत्यम् इति । श्रुतिश् च—सेयं ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं, नृकेशरिविग्रहम् इति । एवं च ब्राह्मपाद्मोत्तरखण्डादाव् अपि श्रीमत्स्यदेवादीनां च पृथक् पृथग् वैकुण्ठादिलोकाः श्रूयन्ते । एवम् एव जलेषु मां रक्षतु मत्स्यमूर्तिर् इति नारायणवर्माद्युक्तम् अपि सङ्गच्छते । तस्मात् स्वयं भगवति श्रीकृष्णेऽप्य् अन्यथासम्भावनम् अनादिपापविक्षेप एव हेतुः । तद् एवम् अभिप्रेत्य तान् दुर्बुद्धीन् अपि बोधयितुं तस्य स्वोपास्यत्वं प्रतिपादयन्न् आह— पतिर् गतिश् चान्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पतिः ॥ इति । स्पष्टम् । ॥
govinda gopījana-vallabheśa kaṁsāsuraghna tridaśendra-vandya | godāna-tṛpta kuru me dayālo arṣo-vināśaṁ kṣapitāri-varga || iti | anyatra ca yathā— govinda gopījana-vallabheśa vidhvasta-kaṁsa tridaśendra-vandya | govardhanādi-pravaraika-hasta saṁrakṣitāśeṣa-gava-pravīṇa || go-netra-veṇu-kṣapaṇa prabhūtam āndhyaṁ tathograṁ timiraṁ kṣipāṁśu || iti | spaṣṭaṁ ca tathātvaṁ śrī-gopāla-tāpanyāṁ—govindaṁ sac-cid-ānanda-vigrahaṁ vṛndāvana-sura-bhūruha-talāsīnaṁ satataṁ sa-marud-gaṇo'haṁ toṣayāmi iti | ata eva puraskṛto'smi tvad-bhaktyā ity evoktam iti | alaṁ caivāṁ-vidha-pramāṇa-saṅgraha-prapañcena, yataś cic-chakty-eka-vyañjitānāṁ tat-paricchadādīnāṁ api tathā n ityāvasthititvenāvirbhāva-tirobhāvāv eva dvitīya-sandarbhe sādhitau staḥ | sarvathotpatti-nāśau tu niṣiddhau | tatas tad-avatārāṇāṁ kim uta, svayaṁ bhagavato vā tasya kim utatarām iti | yathā ca vyākhyātaṁ jagṛhe pauruṣaṁ rūpam ity atra tattva-vāda-gurubhiḥ—vyakty-apekṣayā jagṛhe | tathā ca tantra-bhāgavate— aheyam anupādeyaṁ yad rūpaṁ n ityam avyayam | sa evāpekṣya-rūpāṇāṁ vyaktim eva janārdanaḥ || agṛhṇād vyasṛjac ceti rāma-kṛṣṇādikāṁ tanum | paṭhyate bhagavān īśo mūḍha-buddhi-vyapekṣayā || tamasā hy upagūḍhasya yat tamaḥ-pānam īśituḥ | etat puruṣa-rūpasya grahaṇaṁ samudīryate || kṛṣṇa-rāmādi-rūpāṇāṁ loke vyakti-vyapekṣayā || iti | evam eva prathame dvādaśādhyāye vidhūya ity-ādi-padye svāmibhir api vyākhyātam—yatra dṛṣṭas tatraivāntarhitaḥ na tv anyatra gataḥ | yato vibhuḥ sarva-gataiti | tathā mādhva-bhāṣya-pramāṇitā śrutiś ca— vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumno'niruddho'haṁ matsyaḥ kūrmo varāho narasiṁho vāmano rāmo rāmo rāmaḥ kṛṣṇo buddhaḥ kalkir ahaṁ śatadhāhaṁ sahasradhāham ito'ham ananto'haṁ naivaite jāyante naite mriyante | naiṣām ajñāna-bandho na muktiḥ sarva eva hy ete pūrṇā ajarā amṛtāḥ paramā paramānandā iti caturveda-śikhāyām | tathā ca śrī-nṛsiṁha-purāṇe—yuge yuge viṣṇur anādi-mūrtim āsthāya viśvaṁ paripāti duṣṭahāiti | tathā ca nṛsiṁha-tāpanyāṁ tad-bhāṣya-kṛdbhir vyākhyātam— etan nṛsiṁha-vigrahaṁ n ityam iti | śrutiś ca—seyaṁ ṛtaṁ satyaṁ paraṁ brahma puruṣaṁ, nṛ-keśari-vigraham iti | evaṁ ca brāhma-pādmottara-khaṇḍādāv api śrī-matsya-devādīnāṁ ca pṛthak pṛthag vaikuṇṭhādi-lokāḥ śrūyante | evam eva jaleṣu māṁ rakṣatu matsya-mūrtir iti nārāyaṇa-varmādy-uktam api saṅgacchate | tasmāt svayaṁ bhagavati śrī-kṛṣṇe'py anyathā-sambhāvanam anādi-pāpa-vikṣepa eva hetuḥ | tad evam abhipretya tān durbuddhīn api bodhayituṁ tasya svopāsyatvaṁ pratipādayann āha— patir gatiś cāndhaka-vṛṣṇi-sātvatāṁ prasīdatāṁ me bhagavān satāṁ patiḥ || iti | spaṣṭam | ||
«Говинда, владыка милого пастушкам, губитель асуры Камсы, чтимый владыкой тридцати, довольный даянием коров, — сотвори мне, милостивый, избавление от недуга, ты, истребивший сонм врагов». И в другом месте: «Говинда, владыка милого пастушкам, сокрушивший Камсу, чтимый владыкой тридцати, державший Говардхану одной превосходной рукой, сохранивший всех коров, искусный; ты, кто флейтой гонит тьму от глаз коров, — отбрось, лучистый, густую слепоту и грозную тьму».
И то же явно в шри «Гопала-тапани»: «Говинду, чей образ — бытие, сознание и блаженство, сидящего под божественным древом Вриндавана, я с сонмом марутов радую постоянно». Потому и сказано именно так: «я почтён твоею преданностью».
Довольно, впрочем, множить такие свидетельства: во второй сандарбхе уже доказано, что и Его принадлежности и прочее, явленные одной лишь силою сознания, так же пребывают вечно, а являются и скрываются; всякое же возникновение и гибель отвергнуты. Что уж говорить о Его нисшествиях, и тем более о Нём Самом, Бхагаване.
И как истолковано «принял облик Пуруши» наставниками учения об истине: «принял» — в отношении явленности. Так и в «Тантра-бхагавате»: «Облик, который не отбрасывается и не принимается, вечный, неиссякающий, — его Джанардана, в отношении обликов, именно явленность и принял и отпустил; и так о теле Рамы, Кришны и прочих читается, что Бхагаван, Владыка, принял его — в отношении глупого разумения. А что Владыка, окутанный тьмою, пьёт тьму, — это и называется принятием облика Пуруши; облики же Кришны, Рамы и прочих — в отношении явленности в мире».
Так же и в первой песни, в двенадцатой главе, в стихе «стряхнув» и далее истолковано Свами: «Где виден, там и сокрылся, а не ушёл куда-то ещё, ибо Он всеобъемлющ и всюду». Так и шрути, удостоверенное бхашьей мадхвы: «Васудева, Санкаршана, Прадьюмна, Анируддха — я; Матсья, Курма, Вараха, Нрисимха, Вамана, Рама, Рама, Рама, Кришна, Буддха, Калки — я; стократно я, тысячекратно я, отсюда я, бесконечный я. Не рождаются они и не умирают; нет у них ни уз незнания, ни освобождения; все они полны, нестареющи, бессмертны, высшие, высшая радость» — в «Чатурведа-шикхе».
Так и в шри «Нрисимха-пуране»: «Из юги в югу Вишну, приняв безначальный образ, хранит вселенную, губя злодеев». И в «Нрисимха-тапани» творцы её бхашьи истолковали: «этот образ Нрисимхи вечен». И шрути: «Она эта — правда, истина, высший Брахман, Человек, чей образ — человеколев». Так и в «Брахме», в верхнем разделе «Падмы» и прочих слышится об отдельных мирах, Вайкунтхе и прочих, у шри Матсьядевы и прочих. И сказанное в «Нараяна-вармане» и прочем — «в водах да хранит меня образ Матсьи» — сходится так же.
Потому предполагать иное о Самом Бхагаване, шри Кришне, заставляет одно лишь смятение безначального греха. И, подразумевая это, чтобы вразумить и дурноразумных, он доносит, что Он — Свой для почитающего, и говорит: «Супруг и прибежище Андхаков, Вришни и сатватов — да будет милостив ко мне Бхагаван, супруг праведных». Здесь всё явно.
f772c6c2f27c · published Sep 20, 2026, 7:59:50 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Мантры от недуга и от глазной хвори приведены не для полноты: люди обращаются к Нему как к живущему, а не как к бывшему.
«Принял облик» здесь всюду означает «стал видим», и ни разу — «обзавёлся».