तद् एवम् अभिप्रेत्य द्वारकायास् तावन् न् इत्यश्रीकृष्णधामत्वम् आह— सत्यं भयाद् इव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा । न् इत्यं कदिन्द्रियगणैः कृतविग्रहस् त्वं त्वत्सेवकैर् नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम् ॥ अयम् अर्थः । पूर्वं श्रीकृष्णदेवेन श्रीरुक्मिणीदेव्यै— राजभ्यो बिभ्यतः सुभ्रु समुद्रं शरणं गतान् । बलवद्भिः कृतद्वेषान् प्रायस् त्यक्तनृपासनान् ॥ कस्मान् नो ववृषे इति परिहसितम् । अत्रोत्तरम् आह—सत्यम् इति । अत्र आत्मात्वम् इत्य् एतयोः पदयोर् युगपच् छेत इति क्रियान्वयायोगात् विशेषणविशेष्यभावः प्रतिहन्येत । वाक्यच्छेदे तु कष्टतापतेत् । ततश् चोपमानोपमेयभावेनैव ते उपतिष्ठतः । इयं च लुप्तोपमा । तथा च, आत्मा साक्षी यथा गुणेभ्यः सत्त्वादिविकारेभ्यस् तदस्पर्शलिङ्गाद् भयाद् इव समुद्रे तद्वद् अगाधे विषयाकारैर् अपरिच्छिन्ने उपलम्भनमात्रे ज्ञानमात्रस्वशक्त्याकारेऽन्तर्हृदये न् इत्यं शेते, अक्षुब्धतया प्रकाशते । हे उरुक्रम! तथा त्वम् अपि तेभ्यः सम्प्रति तद्विकारमयेभ्यो राजभ्यो भयाद् इव उपलम्भनमात्रे वैकुण्ठान्तरवत् चिदेकविलासे अन्तःसमुद्रे द्वारकाख्ये धाम्नि न् इत्यम् एव शेषे, स्वरूपानन्दविलासैर् गूढं विहरसि । अर्थवशाद् विभक्तिविपरिणामः प्रसिद्ध एव । उदाहरिष्यते च न् इत्यस्थायित्वं, द्वारकां हरिणा त्यक्ताम् इत्यादौ, न् इत्यं सन्निहितस् तत्र भगवान् मधुसूदनः इति । अतो वस्तुतस् तस्य तदाश्रयकस्य जीवचैतन्यस्य यदि तेभ्यो भयं नास्ति, तदा सुतराम् एव तव नास्ति, किन्तूभयत्रापि स्वधामैक्यविलासित्वात् तत्रौदासीन्यम् एव भयत्वेनोत्प्रेक्षत इति भावः । एवं तस्य तव च समञ्जसता । तेषां तु दौरात्म्यम् एवेत्य् आह । तथाप्य् आत्मा कुत्सितानाम् इन्द्रियाणां गणैस् तदीयनानावृत्तिरूपैः कृतो विग्रहो यत्र तथाविधस् त्वम् अपि कुत्सित इन्द्रियगणो येषां तथाभूतैः राजभिः कृतविग्रहः । उभयत्राप्यावरणधार्ष्ट्यम् । यद्य् एवम्भूतस् त्वं, तर्हि का तव नृपासनपर् इत्यागे हानिः? तत् तु त्वत्सेवकैः प्राथमिकत्वद्भजनोन्मुखैर् एव विधुतं त्यक्तम् । तच् चोक्तं तयैव यद्वाञ्छया नृपशिखामणयः इत्यादिना । यतोऽन्धं तम एव तत् प्राकृतसुखमयत्वात् । अतः श्रीद्वारकाया न् इत्यत्वम् अपि ध्वनितम् । ॥
tad evam abhipretya dvārakāyās tāvan n itya-śrī-kṛṣṇa-dhāmatvam āha— satyaṁ bhayād iva guṇebhya urukramāntaḥ śete samudra upalambhana-mātra ātmā | n ityaṁ kad-indriya-gaṇaiḥ kṛta-vigrahas tvaṁ tvat-sevakair nṛpa-padaṁ vidhutaṁ tamo'ndham || ayam arthaḥ | pūrvaṁ śrī-kṛṣṇa-devena śrī-rukmiṇī-devyai— rājabhyo bibhyataḥ subhru samudraṁ śaraṇaṁ gatān | balavadbhiḥ kṛta-dveṣān prāyas tyakta-nṛpāsanān || kasmān no vavṛṣe iti parihasitam | atrottaram āha—satyam iti | atra ātmātvam ity etayoḥ padayor yugapac cheta iti kriyānvayāyogāt viśeṣaṇa-viśeṣya-bhāvaḥ pratihanyeta | vākya-cchede tu kaṣṭatāpatet | tataś copamānopameya-bhāvenaiva te upatiṣṭhataḥ | iyaṁ ca luptopamā | tathā ca, ātmā sākṣī yathā guṇebhyaḥ sattvādi-vikārebhyas tad-asparśa-liṅgād bhayād iva samudre tadvad agādhe viṣayākārair aparicchinne upalambhana-mātre jñāna-mātra-sva-śakty-ākāre'ntarhṛdaye n ityaṁ śete, akṣubdhatayā prakāśate | he urukrama! tathā tvam api tebhyaḥ samprati tad-vikāra-mayebhyo rājabhyo bhayād iva upalambhana-mātre vaikuṇṭhāntaravat cid-eka-vilāse antaḥ-samudre dvārakākhye dhāmni n ityam eva śeṣe, svarūpānanda-vilāsair gūḍhaṁ viharasi | artha-vaśād vibhakti-vipariṇāmaḥ prasiddha eva | udāhariṣyate ca n itya-sthāyitvaṁ, dvārakāṁ hariṇā tyaktām ity-ādau, n ityaṁ sannihitas tatra bhagavān madhusūdanaḥ iti | ato vastutas tasya tad-āśrayakasya jīva-caitanyasya yadi tebhyo bhayaṁ nāsti, tadā sutarām eva tava nāsti, kintūbhayatrāpi sva-dhāmaikya-vilāsitvāt tatraudāsīnyam eva bhayatvenotprekṣata iti bhāvaḥ | evaṁ tasya tava ca samañjasatā | teṣāṁ tu daurātmyam evety āha | tathāpy ātmā kutsitānām indriyāṇāṁ gaṇais tadīya-nānā-vṛtti-rūpaiḥ kṛto vigraho yatra tathāvidhas tvam api kutsita indriya-gaṇo yeṣāṁ tathābhūtaiḥ rājabhiḥ kṛta-vigrahaḥ | ubhayatrāpyāvaraṇa-dhārṣṭyam | yady evam-bhūtas tvaṁ, tarhi kā tava nṛpāsana-par ityāge hāniḥ? tat tu tvat-sevakaiḥ prāthamika-tvad-bhajanonmukhair eva vidhutaṁ tyaktam | tac coktaṁ tayaiva yad-vāñchayā nṛpa-śikhā-maṇayaḥ ity-ādinā | yato'ndhaṁ tama eva tat prākṛta-sukha-mayatvāt | ataḥ śrī-dvārakāyā n ityatvam api dhvanitam | ||
Подразумевая это, он говорит сперва о том, что Дварака — вечная обитель шри Кришны: «Истинно: как бы в страхе перед гунами, широкошагающий, ты лежишь внутри океана — душа, одно лишь постижение; вечно ты тот, с кем сотворили вражду сонмы дурных чувств; а царское место твоими слугами отброшено — слепая тьма».
Смысл такой. Прежде шри Кришнадева пошутил над шри Рукмини-деви: «Почему ты избрала нас, прекраснобровая, — страшащихся царей, ушедших в прибежище океана, с кем сильные сотворили вражду, почти оставивших царский престол?» Здесь она отвечает: «истинно».
«Душа» и «ты» — эти два слова разом связать с действием «лежишь» нельзя, иначе нарушилось бы отношение определения и определяемого; а разорвать речение — было бы натянуто. Потому они стоят в отношении сравнения и сравниваемого; это усечённое сравнение.
И так: как душа, свидетель, будто бы в страхе перед гунами, превращениями саттвы и прочих, — по признаку несоприкосновения с ними, — вечно лежит, то есть невзволнованно сияет, в «океане», столь же бездонном, не ограниченном обликами предметов, в «одном лишь постижении» — внутри сердца, что имеет облик одного лишь знания, её собственной силы, — так и ты, о широкошагающий, ныне как бы в страхе перед теми царями, полными тех превращений, вечно лежишь «в океане внутри», в обители, именуемой Дваракою, в «одном лишь постижении», в забаве единого сознания, подобной иной Вайкунтхе, — сокрыто играешь забавами радости своего своеобразия. Перемена падежа по смыслу — вещь известная. И вечное её пребывание будет приведено: в «Двараку, Хари оставленную» и далее — «вечно близко пребывает там Бхагаван Мадхусудана».
Значит, по сути: если у того сознания дживы, чьё прибежище — она, страха от них нет, то у тебя и подавно нет; но в обоих местах, поскольку это забава единства со своей обителью, та безучастность лишь изображается как страх; таково разумение. Так состоятельно и у того, и у тебя; а у них — просто низость души, о чём и говорит «всё же»: душа — та, с кем сотворили вражду сонмы дурных чувств в облике их разных действий; и ты — тот, с кем сотворили вражду такие цари, у которых сонм чувств дурен. И там и там — дерзость покрова.
А если ты таков, то какая тебе утрата в оставлении царского престола? Оно ведь «отброшено» и твоими слугами, теми, кто лишь начал обращаться к почитанию тебя. О том сказала и она сама: «желанием которого венцовые самоцветы царей» и далее. Ибо это и есть слепая тьма, полная обычного счастья. Потому здесь отзвучала и вечность шри Двараки.
bd306fa8f0a4 · published Sep 20, 2026, 7:59:50 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Шутку о бегстве в океан она принимает и оборачивает: бегство оказывается тем же, чем покой свидетеля среди гун.