नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास् तस्य मायया । मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः ॥ इति यत् श्रूयते, तच् चात्राप्य् अवश्यम् एव सङ्गमनीयम् । तस्य चायम् अर्थः—तस्य मायया मोहिताः सन्तो नासूयन् तस्य स्वन् इत्यप्रेयसीस्वीकारलक्षणे गुणे कथम् असाव् अस्मद्धामार्थसुहृतप्रियात्मतनयप्राणाशयजीवातुतमः परदारस्वीकारामङ्गलम् अङ्गीकरोतीति दोषारोपं नाकुर्वन्न् इत्य् अर्थः । मायामोहितत्वम् एवाह—मन्येति । स्वरूपसिद्धानां भगवद्दाराणाम् अपरकर्तृकबलात्कारपरिहारार्थम् अधुना चान्यदा च तत्तदाकारतया तस्य मायाकल्पिता ये ये स्वे स्वे दारास् तान् स्वपार्श्वस्थान् मन्यमानाः भगवद्दाराभेदेन स्वमत्या निश्चिन्वाना इत्य् अर्थः । तद् एवं अन्तर्गृहगताः काश्चित् इत्य् अत्रोक्तानाम् अपि समाधानं ज्ञेयम् । परमसमर्थायास् तस्याः मायाया निजप्रभुप्रेयसीनां तदेकानुरागस्वभावानां मर्यादारक्षणार्थं परिणयम् आरभ्य सदैव सावधानतायाः योग्यत्वात् तद्दिनम् उपलक्षणम् एवेति । श्रूयते च कूर्मपुराणे द्वात्रिंशाध्यायस्यान्ते पतिव्रतामात्रस्य परात् परिभवो न सम्भवतीति कैमुत्येन श्रीसीतादेव्युदाहृता— पतिव्रताधर्मपरा रुद्राण्य् एव न संशयः । नास्यां पराभावं कर्तुं शक्नोतीह जनः क्वचित् ॥ यथा रामस्य सुभगा सीता त्रैलोकविश्रुता । पत्नी दाशरथेर् देवी विजिग्ये राक्षसेश्वरम् ॥ रामस्य भार्यां विमलां रावणो राक्षसेश्वरः । सीतां विशालनयनां चकमे कालचोदितः ॥ गृहीत्वा मायया वेशं चरन्तीं विजने वने । समाहर्तुं मतिं चक्रे तापसः किल भाविनीम् ॥ विज्ञाया सा च तद्भावं स्मृत्वा दाशरथिं पतिम् । जगाम शरणं वह्निम् आवसथ्यं शुचिस्मिता ॥ उपतस्थे महायोगं सर्वपापविनाशनम् । कृताञ्जली रामपत्नी साक्षात् पतिम् इवाच्युतम् ॥ नमस्यामि महायोगं कृतान्तं गहनं परम् । दाहकं सर्वभूतानाम् ईशानं कालरूपिणम् ॥ इत्य् आदि । इति वह्निं पूज्य जप्त्वा रामपत्नी यशस्विनी । ध्यायन्ती मनसा तस्थौ रामम् उन्मीलितेक्षणा ॥ अथाववस्थ्याद् भगवान् हव्यवाहो महेश्वरः । आविरासीत् सुदीप्तात्मा तेजसैव दहन्न् इव । सृष्ट्वा मायामयीं सीतां स रावणवधेच्छया ॥ सीताम् आदाय धर्मिष्ठां पावकोऽन्तरधीयत । तां दृष्ट्वा तादृशीं सीतां रावणो राक्षसेश्वरः । समादाय ययौ लङ्कां सागरान्तरसंस्थिताम् । कृत्वा च रावणवधं रामो लक्षणसंयुतः । समादायाभवत् सीतां शङ्काकुलितमानसः । सा प्रत्ययाय भूतानां सीता मायामयी पुनः । विवेश पावकं दीप्तं ददाह ज्वलनोऽपि ताम् । दग्ध्वा मायामयीं सीतां भगवान् उग्रदीधितिः । रामायादर्शयत् सीतां पावकोऽभूत् सुरप्रियः । प्रगृह्य भर्तुश् चरणौ कराभ्यां सा सुमध्यमा । चकार प्रणतिं भूमौ रामाय जनकात्मजा ॥ दृष्ट्वा हृष्टमना रामो विस्मयाकुललोचनः । ननाम वह्निं शिरसा तोषयामास राघवः ॥
nāsūyan khalu kṛṣṇāya mohitās tasya māyayā | manyamānāḥ sva-pārśva-sthān svān svān dārān vrajaukasaḥ || iti yat śrūyate, tac cātrāpy avaśyam eva saṅgamanīyam | tasya cāyam arthaḥ—tasya māyayā mohitāḥ santo nāsūyan tasya sva-n itya-preyasī-svīkāra-lakṣaṇe guṇe katham asāv asmad-dhāmārtha-suhṛta-priyātma-tanaya-prāṇāśaya-jīvātutamaḥ para-dāra-svīkārāmaṅgalam aṅgīkarotīti doṣāropaṁ nākurvann ity arthaḥ | māyā-mohitatvam evāha—manyeti | svarūpa-siddhānāṁ bhagavad-dārāṇām apara-kartṛka-balātkāra-parihārārtham adhunā cānyadā ca tat-tad-ākāratayā tasya māyā-kalpitā ye ye sve sve dārās tān sva-pārśva-sthān manyamānāḥ bhagavad-dārābhedena sva-matyā niścinvānā ity arthaḥ | tad evaṁ antar-gṛha-gatāḥ kāścit ity atroktānām api samādhānaṁ jñeyam | parama-samarthāyās tasyāḥ māyāyā nija-prabhu-preyasīnāṁ tad-ekānurāga-svabhāvānāṁ maryādā-rakṣaṇārthaṁ pariṇayam ārabhya sadaiva sāvadhānatāyāḥ yogyatvāt tad-dinam upalakṣaṇam eveti | śrūyate ca kūrma-purāṇe dvātriṁśādhyāyasyānte pati-vratā-mātrasya parāt paribhavo na sambhavatīti kaimutyena śrī-sītā-devy-udāhṛtā— pati-vratādharma-parā rudrāṇy eva na saṁśayaḥ | nāsyāṁ parābhāvaṁ kartuṁ śaknotīha janaḥ kvacit || yathā rāmasya subhagā sītā trailoka-viśrutā | patnī dāśarather devī vijigye rākṣaseśvaram || rāmasya bhāryāṁ vimalāṁ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | sītāṁ viśāla-nayanāṁ cakame kāla-coditaḥ || gṛhītvā māyayā veśaṁ carantīṁ vijane vane | samāhartuṁ matiṁ cakre tāpasaḥ kila bhāvinīm || vijñāyā sā ca tad-bhāvaṁ smṛtvā dāśarathiṁ patim | jagāma śaraṇaṁ vahnim āvasathyaṁ śuci-smitā || upatasthe mahā-yogaṁ sarva-pāpa-vināśanam | kṛtāñjalī rāma-patnī sākṣāt patim ivācyutam || namasyāmi mahāyogaṁ kṛtāntaṁ gahanaṁ param | dāhakaṁ sarva-bhūtānām īśānaṁ kāla-rūpiṇam || ity ādi | iti vahniṁ pūjya japtvā rāma-patnī yaśasvinī | dhyāyantī manasā tasthau rāmam unmīlitekṣaṇā || athāvavasthyād bhagavān havya-vāho maheśvaraḥ | āvirāsīt sudīptātmā tejasaiva dahann iva | sṛṣṭvā māyāmayīṁ sītāṁ sa rāvaṇa-vadhecchayā || sītām ādāya dharmiṣṭhāṁ pāvako'ntaradhīyata | tāṁ dṛṣṭvā tādṛśīṁ sītāṁ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | samādāya yayau laṅkāṁ sāgarāntara-saṁsthitām | kṛtvā ca rāvaṇa-vadhaṁ rāmo lakṣaṇa-saṁyutaḥ | samādāyābhavat sītāṁ śaṅkākulita-mānasaḥ | sā pratyayāya bhūtānāṁ sītā māyāmayī punaḥ | viveśa pāvakaṁ dīptaṁ dadāha jvalano'pi tām | dagdhvā māyāmayīṁ sītāṁ bhagavān ugra-dīdhitiḥ | rāmāyādarśayat sītāṁ pāvako'bhūt sura-priyaḥ | pragṛhya bhartuś caraṇau karābhyāṁ sā sumadhyamā | cakāra praṇatiṁ bhūmau rāmāya janakātmajā || dṛṣṭvā hṛṣṭa-manā rāmo vismayākula-locanaḥ | nanāma vahniṁ śirasā toṣayāmāsa rāghavaḥ ||
И то, что слышится — «Не злобились ведь на Кришну жители Враджа, обманутые его майею, мня своих жён стоящими подле себя», — непременно должно быть согласовано и здесь.
Смысл его таков: обманутые его майею, они не злобились, то есть не приписывали ему порока в том его качестве, что он принимает своих вечных возлюбленных: «Как же он, живительнейший для наших обителей, богатств, друзей, милых, для нас самих, детей, жизней и сердец, принимает на себя неблагое — принятие чужой жены?» А самую обманутость майею он выражает словом «мня». Смысл тот, что жёны Бхагавана, совершенные своеобразием, ныне и в иное время сотворены его майею в том и этом облике — ради отвращения насилия, творимого кем-то другим; и, мня подле себя стоящими тех, каждый — своих жён, они своим разумением заключали, что те не отличны от жён Бхагавана.
Так следует знать разрешение и сказанного в «Некоторые были внутри дома». Ибо той майе, всесильной, подобает быть бдительною всегда, начиная с самого брака, ради охранения благочиния возлюбленных её господина, чья природа — привязанность к нему одному; тот день лишь указание на это.
А в «Курма-пуране», в конце тридцать второй главы, слышится — тем более, что всякой верной мужу жене поругание от другого невозможно, — приводится шри Сита-деви: «Преданная закону верности мужу — сама Рудрани, нет сомнения; никто здесь никогда не может её опозорить. Как благая Сита Рамы, прославленная в трёх мирах, жена сына Дашаратхи, деви, победила владыку ракшасов. Жену Рамы, чистую Ситу с широкими очами, возжелал Равана, владыка ракшасов, побуждаемый временем. Приняв майею облик, подвижник, говорят, задумал похитить прекрасную, ходившую в безлюдном лесу. Узнав его намерение, она, вспомнив своего мужа, сына Дашаратхи, чисто улыбаясь, пошла в прибежище к домашнему огню. Предстала великой йоге, уничтожающей все грехи, жена Рамы со сложенными ладонями, как воочию мужу, как Ачьюте: „Кланяюсь великой йоге, концу деяний, непостижимому, высшему, сжигающему все существа, Владыке в облике времени“» и далее.
«Так почтив огонь и прошептав молитву, славная жена Рамы стояла, созерцая умом Раму, с раскрытыми очами. И тогда из домашнего огня явился Бхагаван, несущий жертву, великий Владыка, ярко пылающий, словно сжигающий своим жаром, — сотворив Ситу из майи, из желания убиения Раваны. Взяв праведнейшую Ситу, огонь исчез. Увидев ту Ситу — такую, — Равана, владыка ракшасов, взял её и пошёл в Ланку, стоящую посреди океана. А совершив убиение Раваны, Рама с Лакшманою взял Ситу, и ум его был смятён сомнением. Она же, ради удостоверения существ, та Сита из майи, снова вошла в пылающий огонь, и пламя сожгло её. Сжегши Ситу из майи, Бхагаван с грозными лучами показал Раме Ситу; и огонь стал мил богам. Взяв руками стопы мужа, тонкостанная дочь Джанаки поклонилась Раме до земли. Увидев это, Рама, возрадованный умом, с очами, полными изумления, поклонился огню головою, и Рагхава удовлетворил его».
716da57daab2 · published Sep 20, 2026, 7:59:50 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Пример с Ситой подобран по существу: жена, которую враг уносит, и жена, которая всё это время у огня, — не одна и та же, и это не обман, а охрана.