अथ ज्ञानरूपं प्रकटार्थम् अस्वीकुऋवाणा न् इत्यलीलारूपं रहस्यार्थं स्वीकुर्वाणा अपि पूर्ववत् पुनश् च प्रकटलीलाभिनिवेशेन विरहभीताः परमदैन्योत्तरम् एवं प्रार्थयामासुर् इत्य् आह— आहुश् च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर् हृदि विचिन्त्यम् अगाधबोधैः संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं गेहं जुषाम् अपि मनस्य् उदियात् सदा नः ॥ आस्तां तावद् दुर्विधिहतानाम् अस्माकं त्वद्दर्शनगन्धवार्तापि । हे नलिननाभ!तव पदारविन्दं त्वदुपदेशानुसारेणास्माकं मनस्य् उदियात् । ननु किम् इवात्रासम्भाव्यम्? तत्राहुः—योगेश्वरैर् एव हृदि विचिन्त्यं, न त्व् अस्माभिस् त्वत्स्मरणारम्भ एव मूर्च्छागामिनीभिः । तद् उक्तम् उद्धवं प्रति स्वयं भगवता— मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रियः । स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविह्वलाः ॥ इति । तद् एवोपपादयन्ति—अगाधबोधैः साक्षाद्दर्शनेऽप्य् अक्षुभितबुद्धिभिः, न त्व् अस्माभिर् इव त्वद्दर्शनेच्छया क्षुभितबुद्धिभिः । चरणस्यारविन्दतारूपकं च त्वत्स्पर्शेनैव दाहशान्तिर् भवति, न तु तथा त्वत्स्मरणेनेति ज्ञापनाय । ननु तथा निदिध्यासनम् एव योगेश्वराणां संसारदुःखम् इव भवतीनां विरहदुःखं दूरीकृत्य तदुदयं करिष्यतीति आशङ्क्याहुः—संसारकूपपतितानामेवोत्तरणावलम्बं, न त्व् अस्माकं विरहसिन्धुनिमग्नानाम् । त्वच्चिन्तनारम्भे दुःखवृद्धेर् एवानुभूयमानत्वाद् इति भावः । नन्व् अधुनैवागत्य मुहुर् मां साक्षाद् एवानुभवत, तत्राहुः—गेहं जुषां परगृहिणीनाम् अस्वाधीनानाम् इत्य् अर्थः । यद् वा, गेहं जुषाम् इति तव सङ्गतिश् च त्वत्पूर्वसङ्गमविलासधाम्नि तत्तदस्मत्कामदुघे स्वाभाविकास्मत्प्रीतिनिलये निजगेहे गोकुल एव भवतु, न तु द्वारकादाव् इति स्वमनोरथविशेषेण तस्मिन्न् एव प्रीतिमतीनाम् इत्य् अर्थः । यः कौमारहरः स एव हि वरः इत्यादिवत् । तस्माद् अस्माकं मनसि भवच्चरणचिन्तनसामर्थ्याभावात् स्वयम् आगमनस्यासामर्थ्याद् अनभिरुचेर् वा साक्षाद् एव श्रीवृन्दावन एव यद्य् आगच्छसि, तदैव निस्तार इति भावः । तम् एतम् एव भावं श्रीभगवान् अङ्गीचकार । यथोक्तम् एतदनन्तरम्— तथानुगृह्य भगवान् गोपीनां स गुरुर् गतिः । युधिष्ठिरम् अथापृच्छत् सर्वांश् च सुहृदोऽव्ययम् ॥ तद् एवं स्वारसिक्यप्रकटलीला दर्शिता ॥ ॥
atha jñāna-rūpaṁ prakaṭārtham asvīkuṛvāṇā n itya-līlā-rūpaṁ rahasyārthaṁ svīkurvāṇā api pūrvavat punaś ca prakaṭa-līlābhiniveśena viraha-bhītāḥ parama-dainyottaram evaṁ prārthayāmāsur ity āha— āhuś ca te nalina-nābha padāravindaṁ yogeśvarair hṛdi vicintyam agādha-bodhaiḥ saṁsāra-kūpa-patitottaraṇāvalambaṁ gehaṁ juṣām api manasy udiyāt sadā naḥ || āstāṁ tāvad durvidhi-hatānām asmākaṁ tvad-darśana-gandha-vārtāpi | he nalina-nābha!tava padāravindaṁ tvad-upadeśānusāreṇāsmākaṁ manasy udiyāt | nanu kim ivātrāsambhāvyam? tatrāhuḥ—yogeśvarair eva hṛdi vicintyaṁ, na tv asmābhis tvat-smaraṇārambha eva mūrcchā-gāminībhiḥ | tad uktam uddhavaṁ prati svayaṁ bhagavatā— mayi tāḥ preyasāṁ preṣṭhe dūra-sthe gokula-striyaḥ | smarantyo'ṅga vimuhyanti virahautkaṇṭhya-vihvalāḥ || iti | tad evopapādayanti—agādha-bodhaiḥ sākṣād-darśane'py akṣubhita-buddhibhiḥ, na tv asmābhir iva tvad-darśanecchayā kṣubhita-buddhibhiḥ | caraṇasyāravindatā-rūpakaṁ ca tvat-sparśenaiva dāha-śāntir bhavati, na tu tathā tvat-smaraṇeneti jñāpanāya | nanu tathā nididhyāsanam eva yogeśvarāṇāṁ saṁsāra-duḥkham iva bhavatīnāṁ viraha-duḥkhaṁ dūrīkṛtya tad-udayaṁ kariṣyatīti āśaṅkyāhuḥ—saṁsāra-kūpa-patitānāmevottaraṇāvalambaṁ, na tv asmākaṁ viraha-sindhu-nimagnānām | tvac-cintanārambhe duḥkha-vṛddher evānubhūyamānatvād iti bhāvaḥ | nanv adhunaivāgatya muhur māṁ sākṣād evānubhavata, tatrāhuḥ—gehaṁ juṣāṁ para-gṛhiṇīnām asvādhīnānām ity arthaḥ | yad vā, gehaṁ juṣām iti tava saṅgatiś ca tvat-pūrva-saṅgama-vilāsa-dhāmni tat-tad-asmat-kāma-dughe svābhāvikāsmat-prīti-nilaye nija-gehe gokula eva bhavatu, na tu dvārakādāv iti sva-manoratha-viśeṣeṇa tasminn eva prītimatīnām ity arthaḥ | yaḥ kaumāra-haraḥ sa eva hi varaḥ ity-ādivat | tasmād asmākaṁ manasi bhavac-caraṇa-cintana-sāmarthyābhāvāt svayam āgamanasyāsāmarthyād anabhirucer vā sākṣād eva śrī-vṛndāvana eva yady āgacchasi, tadaiva nistāra iti bhāvaḥ | tam etam eva bhāvaṁ śrī-bhagavān aṅgīcakāra | yathoktam etad-anantaram— tathānugṛhya bhagavān gopīnāṁ sa gurur gatiḥ | yudhiṣṭhiram athāpṛcchat sarvāṁś ca suhṛdo'vyayam || tad evaṁ svārasikya-prakaṭa-līlā darśitā || ||
И вот, не принимая явного смысла, имеющего облик знания, а принимая тайный, имеющий облик вечной игры, — они всё же, как и прежде, снова устрашились разлуки, привязанные к явленной игре, и ответили ему высшим смирением: «И сказали они: о ты, чей пуп — лотос, да взойдёт всегда в нашем уме твой лотос-стопа, созерцаемый в сердце владыками йоги с бездонным разумением, опора исхождения для павших в колодец круговорота, — хотя мы и привязаны к дому».
Пусть покамест не будет у нас, сражённых злою судьбою, и запаха вести о свидании с тобою. О ты, чей пуп — лотос! Да взойдёт, по твоему наставлению, в нашем уме твой лотос-стопа. — «А что тут невозможного?» — на это они говорят: «созерцаемый в сердце владыками йоги», а не нами, которые при самом начале воспоминания о тебе уходят в обморок. О том и сказал Уддхаве сам Бхагаван: «Когда я, милейший из милых, стою далеко, женщины Гокулы, вспоминая, лишаются чувств, о милый, сражённые тоскою разлуки».
Это же они и обосновывают: «с бездонным разумением» — то есть с разумением, не возмущаемым даже непосредственным видением, а не таким, как у нас, возмущённым одним желанием тебя видеть. А метафора лотоса для стопы — чтобы указать: жжение утоляется именно твоим прикосновением, и никак не воспоминанием о тебе.
«Но разве такое созерцание не отдалит вашего страдания разлуки, как страдание круговорота у владык йоги, и не даст ему взойти?» — на это сомнение они говорят: «опора исхождения для павших в колодец круговорота» — а не для нас, погружённых в океан разлуки; ибо при самом начале помышления о тебе переживается лишь возрастание страдания.
«Но придите же ныне и переживайте меня воочию снова и снова», — на это они говорят: «привязанных к дому», то есть чужих жён, не своевольных. Или же «привязанных к дому» значит: и общение с тобою пусть будет в нашем собственном доме, в Гокуле, в обители прежних забав схождения с тобою, доящей нам всякое наше желание, в обители нашей естественной любви, — а не в Двараке и прочем; то есть они любят именно то место, по особому своему сердечному желанию. Как и в «Кто похитил отрочество, тот и есть жених» и подобном.
Смысл, стало быть, таков: у нас в уме нет силы помышлять о твоих стопах, а сам ты то ли не в силах прийти, то ли не хочешь; и если ты придёшь воочию именно в шри Вриндаван — вот тогда и будет избавление. Это самое чувство шри Бхагаван и принял. Как сказано сразу после: «Так облагодетельствовав пастушек, Бхагаван, их учитель и прибежище, спросил затем Юдхиштхиру и всех друзей о благополучии». Итак, самотечная явленная игра показана.
b55211b499d0 · published Sep 20, 2026, 7:59:50 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Их смирение — форма возражения: каждое слово стиха, похвала йогинам включительно, означает «это не про нас».