तद् एवं श्रोतृवक्तॄणाम् ऐकमत्येन च तात्पर्यं सिद्धम् । अथ श्रुतिलिङ्गादिभिः षड्भिर् अपि प्रमाणैः स एव प्रमीयते । तत्र निरपेक्षरवा श्रुतिर् दर्शितैव कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इत्य् अत्र । अथ श्रुतिसामर्थ्यरूपं लिङ्गं च— तावत् सर्वे वत्सपालाः पश्यतोऽजस्य तत्क्षणात् । व्यदृश्यन्त घनश्यामाः पीतकौशेयवाससः ॥ इत्यादौ ज्ञेयम् । किन्त्व् अन्यत्र बर्हिर् देवसदनं दामि इत्य् अस्य मन्त्ररूपस्य लिङ्गस्य बलात् श्रुतिः कल्प्यते । अत्र तु कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इति साक्षाद् एव तद्रूपोऽस्तीति विशेषोऽप्य् अस्ति । अथाकाङ्क्षायोग्यतासत्तिमदनेकपदविशिष्टैकार्थ्यप्रतिपादकशब्दरूपं वाक्यं च यस्यां वै श्रूयमानायां इति । अश्वाभिधानीम् आदत्ते इति ब्राह्मणवाक्याद् अश्वरसनादाने विनियोगः प्रतीयते । तथात्रापि भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले । अपश्यत् पुरुषं पूर्णं इत्य् अत्र पूर्णपुरुषत्वेनोक्तस्य कृष्णत्वम् । यस्यां वै श्रूयमानायां कृष्णे परमपूरुषे इति वाक्याद् व्यज्यते इति । तथा “आरभ्याधीतरूपं प्रकरणं” चात्र सूत जानासि भद्रं ते इत्यादिरूपम् । यथा दर्शपौर्णमासाभ्यां यजेत इत्य् अत्र तृतीयया श्रुत्या दर्शपौर्णमासयोः प्रकरणत्वेन प्राप्ते करणस्य चेति कर्तव्यताकाङ्क्षायां समिधो यजति इत्यादिना योजना, तथा दर्शपौर्णमासाभ्यां इत्यादेर्वाक्यस्य फलविधुरस्य फलाकाङ्क्षायां अग्निष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतैति तद् आरभ्य प्रकरणार्थारब्धेन स्वर्गकाम इत्य् अनेन योजना । तथा सूत जानासि भद्रं ते इत्य् अत्र श्रवणारम्भ एव श्रीकृष्णस्यावतारे हेतुं विज्ञातुम् इच्छद्भिः शौनक्दिभिस् तत्र परमाद्भुततां व्यज्य श्रीकृष्णस्यैव सर्वत्र ज्ञेयत्वेन योजना गम्येति तस्यैव स्वयं भगवत्त्वं व्यक्तम् । दर्शितं तच् च सर्वश्रोतृवक्तॄणां तदैकमत्यप्रकरणेनेति । अथ क्रमवर्तिनां पदार्थानां क्रमवर्तिभिः पदार्थैः यथाक्रमसम्बन्धरूपं स्थानं चात्र सूत जानासि भद्रं ते इत्य् आदाव् एव ज्ञेयम् । यथा दर्शपौर्णमासप्रकरणे कानिचित् कर्माणि उपांशुयागप्रभृतीनि दब्धिर् असि इत्यादयः केचन मन्त्राश् च समाम्नायन्ते । तत्र यस्य क्रमेण यो मन्त्रः समाम्नातस्, तेनैव तस्य च सम्बन्धः । तथा मुनयः साधु पृष्टोऽहं भवद्भिर् लोकमङ्गलम् । यत्कृतं कृष्णसम्प्रश्नः इत्य् अत्र कृष्णशब्दस्य प्रथमप्रश्नोत्तरगतत्वेन पठितस्य देवकीजातवाचकत्वम् एव लभ्यते । अथ नामादिना तुल्यताख्यानरूपा समाख्या च जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् इत्य् अस्य एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इत्य् अत्र पर्यवसानम् इत्य् एवं ज्ञेयम् । यथाध्वरसंज्ञानां मन्त्राणाम् अग्निर् यज्ञं नयतु प्रजानन् इत्य् आदीनां आध्वर्यसंज्ञके कर्मणि नियोग इति । किं च, एतस्याम् अष्टादशसाहस्र्यां संहितायां श्रीकृष्णस्यैवाभ्यासबाहुल्यं दृश्यते । तत्र प्रथमदशमैकादशेष्व् अतिविस्तरेणैव । द्वितीये श्रीब्रह्मनारदसंवादे । तृतीये श्रीविदुरोद्धवसंवादे । चतुर्थे ताव् इमौ वै भगवतो हरेर् अंशाव् इहागतौ इत्यादौ, यच् चान्यद् अपि कृष्णस्य इत्यादौ च । पञ्चमे राजन् पतिर् गुरुर् अलम् इत्यादौ । षष्ठे मां केशवो गदया प्रातर् अव्याद् गोविन्द आसङ्गवम् आत्तवेणुः इत्य् अत्र । सप्तमे नारदयुधिष्ठिरसंवादे । अष्टमे तन्महिमविशेषबीजारोपरूपे कालनेमिवधे तादृशश्रीमदजितद्वारापि तस्य मुक्तिर् नाभवत्, किन्तु पुनः कंसत्वे तद्द्वारैवेति तत्तन्महिमविशेषकथनप्रथमाङ्गत्वात् । नवमे सर्वान्ते । द्वादशे च श्रीकृष्णकृष्णसखवृष्ण्यृषभावनिध्रुग्राजन्यवंशदहनानपवर्ग्यवीर्य इत्यादौ । श्रीभागवतानुक्रमणिकायां च उत्तरोत्तरत्र सर्वतोऽपि भूयस्त्वेन गीयते । तथा च यस्याभ्यासस् तद् एव शास्त्रे प्रधानम् इत्य् आनन्दमयोऽभ्यासात् इत्य् अत्र परैर् अपि समर्थितत्वाद् इहापि श्रीकृष्ण एव प्रधानं भवेद् इतीति तस्यैव मूलभगवत्त्वं सिध्यति । यत्प्रतिपादकत्वेनास्य शास्त्रस्य भागवतम् इत्य् आख्या । अपि च न केवलं बहुत्र सूचनमात्रम् अत्राभ्यासनम्, अपि त्व् अर्धाद् अप्य् अधिको ग्रन्थस् तत्प्रस्तावको दृश्यते, तत्रापि सर्वाश्चर्यतया । तस्मात् साधूक्तम् एते चांसकलाः पुंसः कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इति । तद् एवम् अस्य वचनराजस्य सेनासङ्ग्रहो निरूपितः । तथा तस्य प्रतिनिधिरूपाणि वाक्यान्तराणि अपि दृश्यन्ते । यथा— अष्टमस् तु तयोर् आसीत् स्वयम् एव हरिः किल ॥ इति किलशब्देन कृष्णस् त्विति प्रसिद्धिः सूच्यते । ततो हरिर् अत्र भगवान् एव । यथोक्तम्—वसुदेवगृहे साक्षाद् भगवान् पुरुषः परः इति च । ॥
tad evaṁ śrotṛ-vaktṝṇām aikamatyena ca tātparyaṁ siddham | atha śruti-liṅgādibhiḥ ṣaḍbhir api pramāṇaiḥ sa eva pramīyate | tatra nirapekṣa-ravā śrutir darśitaiva kṛṣṇas tu bhagavān svayam ity atra | atha śruti-sāmarthya-rūpaṁ liṅgaṁ ca— tāvat sarve vatsa-pālāḥ paśyato'jasya tat-kṣaṇāt | vyadṛśyanta ghana-śyāmāḥ pīta-kauśeya-vāsasaḥ || ity-ādau jñeyam | kintv anyatra barhir deva-sadanaṁ dāmi ity asya mantra-rūpasya liṅgasya balāt śrutiḥ kalpyate | atra tu kṛṣṇas tu bhagavān svayam iti sākṣād eva tad-rūpo'stīti viśeṣo'py asti | athākāṅkṣā-yogyatāsattimad-aneka-pada-viśiṣṭaikārthya-pratipādaka-śabda-rūpaṁ vākyaṁ ca yasyāṁ vai śrūyamānāyāṁ iti | aśvābhidhānīm ādatte iti brāhmaṇa-vākyād aśva-rasanā-dāne viniyogaḥ pratīyate | tathātrāpi bhakti-yogena manasi samyak praṇihite'male | apaśyat puruṣaṁ pūrṇaṁ ity atra pūrṇa-puruṣatvenoktasya kṛṣṇatvam | yasyāṁ vai śrūyamānāyāṁ kṛṣṇe parama-pūruṣe iti vākyād vyajyate iti | tathā “ārabhyādhīta-rūpaṁ prakaraṇaṁ” cātra sūta jānāsi bhadraṁ te ity-ādi-rūpam | yathā darśa-paurṇamāsābhyāṁ yajeta ity atra tṛtīyayā śrutyā darśa-paurṇamāsayoḥ prakaraṇatvena prāpte karaṇasya ceti kartavyatākāṅkṣāyāṁ samidho yajati ity-ādinā yojanā, tathā darśa-paurṇamāsābhyāṁ ity-ādervākyasya phala-vidhurasya phalākāṅkṣāyāṁ agniṣṭomena svarga-kāmo yajetaiti tad ārabhya prakaraṇārthārabdhena svarga-kāma ity anena yojanā | tathā sūta jānāsi bhadraṁ te ity atra śravaṇārambha eva śrī-kṛṣṇasyāvatāre hetuṁ vijñātum icchadbhiḥ śaunakdibhis tatra paramādbhutatāṁ vyajya śrī-kṛṣṇasyaiva sarvatra jñeyatvena yojanā gamyeti tasyaiva svayaṁ bhagavattvaṁ vyaktam | darśitaṁ tac ca sarva-śrotṛ-vaktṝṇāṁ tad-aikamatya-prakaraṇeneti | atha krama-vartināṁ padārthānāṁ krama-vartibhiḥ padārthaiḥ yathā-krama-sambandha-rūpaṁ sthānaṁ cātra sūta jānāsi bhadraṁ te ity ādāv eva jñeyam | yathā darśa-paurṇamāsa-prakaraṇe kānicit karmāṇi upāṁśu-yāga-prabhṛtīni dabdhir asi ity-ādayaḥ kecana mantrāś ca samāmnāyante | tatra yasya krameṇa yo mantraḥ samāmnātas, tenaiva tasya ca sambandhaḥ | tathā munayaḥ sādhu pṛṣṭo'haṁ bhavadbhir loka-maṅgalam | yat-kṛtaṁ kṛṣṇa-sampraśnaḥ ity atra kṛṣṇa-śabdasya prathama-praśnottara-gatatvena paṭhitasya devakī-jāta-vācakatvam eva labhyate | atha nāmādinā tulyatākhyāna-rūpā samākhyā ca jagṛhe pauruṣaṁ rūpaṁ bhagavān ity asya ete cāṁśa-kalāḥ puṁsaḥ kṛṣṇas tu bhagavān svayam ity atra paryavasānam ity evaṁ jñeyam | yathādhvara-saṁjñānāṁ mantrāṇām agnir yajñaṁ nayatu prajānan ity ādīnāṁ ādhvarya-saṁjñake karmaṇi niyoga iti | kiṁ ca, etasyām aṣṭādaśa-sāhasryāṁ saṁhitāyāṁ śrī-kṛṣṇasyaivābhyāsa-bāhulyaṁ dṛśyate | tatra prathama-daśamaikādaśeṣv ativistareṇaiva | dvitīye śrī-brahma-nārada-saṁvāde | tṛtīye śrī-viduroddhava-saṁvāde | caturthe tāv imau vai bhagavato harer aṁśāv ihāgatau ity-ādau, yac cānyad api kṛṣṇasya ity-ādau ca | pañcame rājan patir gurur alam ity-ādau | ṣaṣṭhe māṁ keśavo gadayā prātar avyād govinda āsaṅgavam ātta-veṇuḥ ity atra | saptame nārada-yudhiṣṭhira-saṁvāde | aṣṭame tan-mahima-viśeṣa-bījāropa-rūpe kālanemi-vadhe tādṛśa-śrīmad-ajita-dvārāpi tasya muktir nābhavat, kintu punaḥ kaṁsatve tad-dvāraiveti tat-tan-mahima-viśeṣa-kathana-prathamāṅgatvāt | navame sarvānte | dvādaśe ca śrī-kṛṣṇa-kṛṣṇa-sakha-vṛṣṇy-ṛṣabhāvani-dhrug-rājanya-vaṁśa-dahanānapavargya-vīrya ity-ādau | śrī-bhāgavatānukramaṇikāyāṁ ca uttarottaratra sarvato'pi bhūyastvena gīyate | tathā ca yasyābhyāsas tad eva śāstre pradhānam ity ānandamayo'bhyāsāt ity atra parair api samarthitatvād ihāpi śrī-kṛṣṇa eva pradhānaṁ bhaved itīti tasyaiva mūla-bhagavattvaṁ sidhyati | yat-pratipādakatvenāsya śāstrasya bhāgavatam ity ākhyā | api ca na kevalaṁ bahutra sūcana-mātram atrābhyāsanam, api tv ardhād apy adhiko granthas tat-prastāvako dṛśyate, tatrāpi sarvāścaryatayā | tasmāt sādhūktam ete cāṁsa-kalāḥ puṁsaḥ kṛṣṇas tu bhagavān svayam iti | tad evam asya vacana-rājasya senā-saṅgraho nirūpitaḥ | tathā tasya pratinidhi-rūpāṇi vākyāntarāṇi api dṛśyante | yathā— aṣṭamas tu tayor āsīt svayam eva hariḥ kila || iti kila-śabdena kṛṣṇas tviti prasiddhiḥ sūcyate | tato harir atra bhagavān eva | yathoktam—vasudeva-gṛhe sākṣād bhagavān puruṣaḥ paraḥ iti ca | ||
Итак, устремление доказано и единомыслием слушающих и говорящих. Теперь Он же измеряется и всеми шестью мерами — шрути, признаком и прочими. Из них «шрути», то есть звучание, ни от чего не зависящее, уже показано — здесь: «Кришна же — сам Бхагаван».
Теперь «признак», то есть сила самого слышанного: его надо видеть в «Тотчас все пастушки телят на глазах у нерождённого в тот же миг явились темны, как туча, в жёлтых шёлковых одеждах» и далее. Правда, в другом месте по силе признака — мантры «расстилаю травяное ложе, сиденье богов» — шрути только домышляется; здесь же есть и то отличие, что «Кришна же — сам Бхагаван» прямо и есть такое речение.
Теперь «речение» — слова, несущие единый смысл, отличаемый многими словами, у которых есть ожидание, пригодность и смежность: «в которой именно, слушаемой». Как из речения брахманы «берёт повод коня» постигается применение при надевании узды на коня, так и здесь: сказанное в «Соединением преданности, в уме вполне сосредоточенном и незамутнённом, увидел он полного Человека» — то, что назван полный Человек, — есть Кришна; это являет речение «в которой именно, слушаемой… к Кришне, высшему Человеку».
Далее «связь речи» — то, что начато и прочитано подряд, — здесь имеет облик «Сута, знаешь ты, благо тебе» и далее. Как в «Да жертвует новолунием и полнолунием» третий падеж делает новолуние и полнолуние связью речи, и при ожидании того, что надлежит сделать с орудием, связывание даётся словами «приносит дрова» и прочими; и как речение «новолунием и полнолунием» и далее, лишённое плода, при ожидании плода связывается — по начатому смыслу связи речи, что идёт от «агништомой да жертвует желающий неба», — словами «желающий неба»: так и здесь, в «Сута, знаешь ты, благо тебе», уже в начале слушания Шаунака и прочие, желая познать причину нисшествия шри Кришны и явив тут высшую чудесность, дают понять, что всё связывается познанием именно шри Кришны; тем и явлено, что Он Сам — Бхагаван. И это показано связью речи о единомыслии всех слушающих и говорящих.
Теперь «положение» — соответствие по порядку идущих предметов по порядку идущим предметам: его тоже надо видеть в «Сута, знаешь ты, благо тебе» и далее. Как в связи речи о новолунии и полнолунии перечислены вместе и некоторые обряды — жертва шёпотом и прочие, — и некоторые мантры, «обжигающий ты еси» и прочие, и с каким обрядом какая мантра перечислена по порядку, с тою у него и связь: так и в «Отшельники, хорошо я спрошен вами — на благо миру, ибо сделан вопрос о Кришне» слово «Кришна», прочтённое в пределах первого вопроса и ответа, получает значение именно рождённого у Деваки.
Теперь «именование» — называние равного по имени и прочему: «принял Бхагаван облик Пуруши» завершается здесь — в «Эти же доли и части Человека, Кришна же — сам Бхагаван»; так это и надо понимать. Как мантры, именуемые «адхвара», — «Агни, ведающий, да ведёт жертву» и прочие — применяются в обряде, именуемом «адхварья».
И ещё: в этой самхите в восемнадцать тысяч видно обилие повторения именно о шри Кришне. В первой, десятой и одиннадцатой — с великой подробностью; во второй — в беседе шри Брахмы и Нарады; в третьей — в беседе шри Видуры и Уддхавы; в четвёртой — в «Эти двое — доли Бхагавана Хари, сюда пришли» и далее, и в «И что иное тоже — у Кришны» и далее; в пятой — в «Царь, супруг, наставник вполне» и далее; в шестой — в «Меня поутру да хранит Кешава палицею, в предполуденный час — Говинда с флейтою»; в седьмой — в беседе Нарады и Юдхиштхиры; в восьмой — в убиении Каланеми, где посеяно семя особого Его величия: даже через такого прекрасного Аджиту освобождения ему не было, но лишь снова, уже как Камсе, и через Него же, — ибо это первая часть сказания об этих особых величиях; в девятой — в самом конце; в двенадцатой — в «Шри Кришна, друг Кришны, бык Вришни, сожжение вредящих земле царских родов, неиссякающая доблесть» и далее. И в оглавлении шри «Бхагаваты» Он далее и далее воспевается обильнее всех.
А поскольку иными и обосновано, что «в писании главное — то, что повторяется», как в «блаженством полный — из повторения», — то и здесь главным должен быть именно шри Кришна; тем и доказывается, что Он — коренной Бхагаван. И оттого, что писание доносит именно Его, у него имя «Бхагавата». Да и повторение здесь — не только намёк во многих местах: больше половины книги говорит о Нём, и притом с полной чудесностью. Потому хорошо сказано: «Эти же доли и части Человека, Кришна же — сам Бхагаван».
Итак, описан сбор войска у этого царя речений. Видны и иные речения — как бы его представители. Например: «Восьмым же у них двоих был сам Хари, ведь». Словом «ведь» здесь намекается на известное «Кришна же». Значит, «Хари» тут — именно Бхагаван. Как и сказано: «в доме Васудевы воочию Бхагаван, высший Человек».
575b15f75b12 · published Sep 20, 2026, 7:59:50 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Шесть мерил применены к одному предложению — не чтобы доказать новое, а чтобы показать, что старое держится по всем правилам сразу.
Довод о повторении самый простой из них: книга названа по тому, о ком говорит больше половины её объёма.