अथवा, त्रिष्व् अप्य् एतद् एवोधारणीयम्— जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिषत् स्वैर् दोर्भिर् अस्यन्न् अधर्मम् । स्थिरचरवृजिनघ्नः सुस्मितश्रीमुखेन व्रजपुरवनितानां वर्धयन् कामदेवम् ॥ यदुवराः परिषत् सभ्यरूपा यस्य सः । देवकीजन्मवादस् तज्जन्मत्वेन लब्धख्यातिः । देवक्यां जन्मेति वादस् तत्त्वबुभुत्सुकथा यस्य स इति वा । श्रीकृष्णो जयति परमोत्कर्षेण सदैव विराजते । लोहितोष्णीषाः प्रचरन्तीतिवत् यदुवरसभ्यविशिष्टतयैव जयाभिधानम् । अत्र यदुवरशब्देन श्रीव्रजेश्वरतद्भ्रातरोऽपि गृह्यन्ते, तेषाम् अपि यदुवंशोत्पन्नत्वेन प्रसिद्धत्वात् । तथा च भारततात्पर्ये श्रीमध्वाचार्यैर् एवं ब्रह्मवाक्यत्वेन लिखितम्— तस्मै वरः स मया सन्निसृष्टः स चास नान्दाख्य उतास्य भार्या । नाम्ना यशोदा स च शूरतात सुतस्य वैश्याप्रभवस्य गोपः ॥ इति । शूरतातसुतस्य शूरसपत्नीमातृजस्य वैश्यायां तृतीयवर्णायां जातस्य सकाशात् आस बभूव इत्य् अर्थः । अत एव श्रीमदानकदुन्दुभिना तस्मिन् भ्रातर् इति मुहुः सम्बोधनम् अक्लिष्टार्थं भवति, भ्रातरं नन्दम् आगतम् इति श्रीमन्मुनीन्द्रवचनं च । तद् एतद् अप्य् उपलक्षणं तद्भ्रातॄणाम् । यथा च यादवमध्यपातितत्वेनैव तेषु निर्धारणमयं श्रीरामवचनं श्रीहरिवंशे यादवेष्व् अपि सर्वेषु भवन्तो मम बान्धवाः इति । सप्तम्या ह्य् अस्य जाताव् एव निर्धारणम् उच्यते, « पुरुषेषु क्षत्रियः शूरतमः » इतिवत् । विजातीयत्वे तु « श्रौघ्नेभ्यो माथुरा ह्य् आढ्यतमाः » इतिवत् यादवेभ्योऽपि सर्वेभ्यो इत्य् एवोच्यतेति ज्ञेयम् । अत्र जयतीत्य् अत्र लोडर्थत्वं न सङ्गच्छते सदैवोत्कर्षानन्त्यम् इति तस्मिन्न् आसीर्वादानवकाशात् । तदवकाशो वा आशीर्वादविषयस्य तदानीम् आशीर्वादककृतानुवादविशेषविशिष्टतयैव स्थितेर् अवगमात् प्रतिपिपादयिषितं तादृशत्वेनैव तात्कालिकत्वम् आगच्छत्य् एव । यथा « धार्मिकसभ्योऽयं राजा वर्धताम् »इति । तद् एवं, पतिर् गतिश् चान्धकवृष्णिसात्वताम् इत्य् अत्राप्य् अनुसन्धेयम् । अनेन यदुवराणाम् अपि तथैव जयो विवक्षितः । नन्व् एवं तथा विहरणशीलश् चेत् पुनः कथम् इव देवकीजन्मवादोऽभूत्? तत्राह—स्वैर् दोर्भिर् दोर्भ्यां चतुर्भिश् चतुर्भुजैर् अधर्मं तद्बहुलम् असुरराजवृन्दम् अस्यन् निहन्तुं, लक्षणहेत्वोः क्रियायाः शतृप्रत्ययविधानात् । तदर्थम् एव लोकेऽपि तथा प्रकटीभूत इत्य् अर्थः । किं वा, किं कुर्वन् जयति? स्वैः कालत्रयगतैर् अपि भक्तैर् एव दोर्भिस् तद्द्वारा अधर्मं जगद्गतपाप्मानम् अस्यन् नाशयन्न् एव । तद् उक्तम्—मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति इति । पुनः किम् अर्थं देवकीजन्मवादः? तत्राह—स्थिरचरवृजिनघ्नः निजाभिव्यक्त्या निखिलजीवानां संसारहन्ता, तदर्थम् एवेत्य् अर्थः । तद् उक्तं यत एतद् विमुच्यते इति । किं वा, कथम्भूतो जयति? व्रजयदुपुरवासिनां स्थावरजङ्गमानां निजचरणवियोगदुःखहन्ता सन् । न् इत्यविहारे प्रमाणम् आह—जननिवासः । जनशब्दोऽत्र स्वजनवाचकः । सालोक्यैत्यादिपद्ये जना इतिवत् । स्वजनहृदये तत्तद्विहारत्वेन सर्वदैवावभासमान इत्य् अर्थः । सर्वप्रमाणचयचूडामणिभूतो विद्वदनुभव एवात्र प्रमाणम् इति भावः । स्वयं तु किं कुर्वन् जयति? व्रजवनितानां मथुराद्वारकापुरवनितानां च कामलक्षणो यो देवः स्वयम् एव तद्रूपः, तं वर्धयन् सदैवोद्दीपयन् । अत्र तदीयहृदयस्थकामतदधिदेवयोर् अभेदविवक्षा तादृशतद्भावस्य तद्वद् एव परमार्थताबोधनाय श्रीकृष्णस्फूर्तिमयस्य तादृशभावस्याप्राकृतत्वात् परमानन्दपरमकाष्ठारूपत्वाच् च । श्रीकृष्णस्य कामरूपोपासना चागमे व्यक्तास्ति । वनिता जनितात्यर्थानुरागायां च योषिति इति नामलिङ्गानुशासनम् । व्रजेति श्रैष्ठ्येन पूर्वनिपातः । अत एव पूर्वं मेरुदेव्यां सुदेवीति संज्ञावत् देवकीशब्देन श्रीयशोदा च व्याख्येया— द्वे नाम्नी नन्दभार्याया यशोदा देवकीति च । अतः सख्यम् अभूत् तस्या देवक्या शौरिजायया ॥ इति स्कान्दवचनात् । तद् एवं त्रिष्व् अपि न् इत्यविहारित्वं सिद्धम् । ॥
athavā, triṣv apy etad evodhāraṇīyam— jayati jana-nivāso devakī-janma-vādo yadu-vara-pariṣat svair dorbhir asyann adharmam | sthira-cara-vṛjina-ghnaḥ susmita-śrī-mukhena vraja-pura-vanitānāṁ vardhayan kāma-devam || yadu-varāḥ pariṣat sabhya-rūpā yasya saḥ | devakī-janma-vādas taj-janmatvena labdha-khyātiḥ | devakyāṁ janmeti vādas tattva-bubhutsu-kathā yasya sa iti vā | śrī-kṛṣṇo jayati paramotkarṣeṇa sadaiva virājate | lohitoṣṇīṣāḥ pracarantītivat yadu-vara-sabhya-viśiṣṭatayaiva jayābhidhānam | atra yaduvara-śabdena śrī-vrajeśvara-tad-bhrātaro'pi gṛhyante, teṣām api yadu-vaṁśotpannatvena prasiddhatvāt | tathā ca bhārata-tātparye śrī-madhvācāryair evaṁ brahma-vākyatvena likhitam— tasmai varaḥ sa mayā sannisṛṣṭaḥ sa cāsa nāndākhya utāsya bhāryā | nāmnā yaśodā sa ca śūratāta- sutasya vaiśyā-prabhavasya gopaḥ || iti | śūra-tāta-sutasya śūra-sapatnī-mātṛjasya vaiśyāyāṁ tṛtīya-varṇāyāṁ jātasya sakāśāt āsa babhūva ity arthaḥ | ata eva śrīmad-ānakadundubhinā tasmin bhrātar iti muhuḥ sambodhanam akliṣṭārthaṁ bhavati, bhrātaraṁ nandam āgatam iti śrīman-munīndra-vacanaṁ ca | tad etad apy upalakṣaṇaṁ tad-bhrātṝṇām | yathā ca yādava-madhya-pātitatvenaiva teṣu nirdhāraṇa-mayaṁ śrī-rāma-vacanaṁ śrī-harivaṁśe yādaveṣv api sarveṣu bhavanto mama bāndhavāḥ iti | saptamyā hy asya jātāv eva nirdhāraṇam ucyate, « puruṣeṣu kṣatriyaḥ śūratamaḥ » itivat | vijātīyatve tu « śraughnebhyo māthurā hy āḍhyatamāḥ » itivat yādavebhyo'pi sarvebhyo ity evocyateti jñeyam | atra jayatīty atra loḍ-arthatvaṁ na saṅgacchate sadaivotkarṣānantyam iti tasminn āsīrvādānavakāśāt | tad-avakāśo vā āśīrvāda-viṣayasya tadānīm āśīrvādaka-kṛtānuvāda-viśeṣa-viśiṣṭatayaiva sthiter avagamāt pratipipādayiṣitaṁ tādṛśatvenaiva tātkālikatvam āgacchaty eva | yathā « dhārmika-sabhyo'yaṁ rājā vardhatām »iti | tad evaṁ, patir gatiś cāndhaka-vṛṣṇi-sātvatām ity atrāpy anusandheyam | anena yadu-varāṇām api tathaiva jayo vivakṣitaḥ | nanv evaṁ tathā viharaṇa-śīlaś cet punaḥ katham iva devakī-janma-vādo'bhūt? tatrāha—svair dorbhir dorbhyāṁ caturbhiś caturbhujair adharmaṁ tad-bahulam asura-rāja-vṛndam asyan nihantuṁ, lakṣaṇa-hetvoḥ kriyāyāḥ śatṛ-pratyaya-vidhānāt | tad-artham eva loke'pi tathā prakaṭībhūta ity arthaḥ | kiṁ vā, kiṁ kurvan jayati? svaiḥ kāla-traya-gatair api bhaktair eva dorbhis tad-dvārā adharmaṁ jagad-gata-pāpmānam asyan nāśayann eva | tad uktam—mad-bhakti-yukto bhuvanaṁ punāti iti | punaḥ kim arthaṁ devakī-janma-vādaḥ? tatrāha—sthira-cara-vṛjina-ghnaḥ nijābhivyaktyā nikhila-jīvānāṁ saṁsāra-hantā, tad-artham evety arthaḥ | tad uktaṁ yata etad vimucyate iti | kiṁ vā, kathambhūto jayati? vraja-yadu-pura-vāsināṁ sthāvara-jaṅgamānāṁ nija-caraṇa-viyoga-duḥkha-hantā san | n itya-vihāre pramāṇam āha—jana-nivāsaḥ | jana-śabdo'tra svajana-vācakaḥ | sālokya-ity-ādi-padye janā itivat | svajana-hṛdaye tat-tad-vihāratvena sarvadaivāvabhāsamāna ity arthaḥ | sarva-pramāṇa-caya-cūḍāmaṇi-bhūto vidvad-anubhava evātra pramāṇam iti bhāvaḥ | svayaṁ tu kiṁ kurvan jayati? vraja-vanitānāṁ mathurā-dvārakā-pura-vanitānāṁ ca kāma-lakṣaṇo yo devaḥ svayam eva tad-rūpaḥ, taṁ vardhayan sadaivoddīpayan | atra tadīya-hṛdaya-stha-kāma-tad-adhidevayor abheda-vivakṣā tādṛśa-tad-bhāvasya tadvad eva paramārthatā-bodhanāya śrī-kṛṣṇa-sphūrti-mayasya tādṛśa-bhāvasyāprākṛtatvāt paramānanda-parama-kāṣṭhā-rūpatvāc ca | śrī-kṛṣṇasya kāma-rūpopāsanā cāgame vyaktāsti | vanitā janitātyarthānurāgāyāṁ ca yoṣiti iti nāma-liṅgānuśāsanam | vrajeti śraiṣṭhyena pūrva-nipātaḥ | ata eva pūrvaṁ meru-devyāṁ sudevīti saṁjñāvat devakī-śabdena śrī-yaśodā ca vyākhyeyā— dve nāmnī nanda-bhāryāyā yaśodā devakīti ca | ataḥ sakhyam abhūt tasyā devakyā śauri-jāyayā || iti skānda-vacanāt | tad evaṁ triṣv api n itya-vihāritvaṁ siddham | ||
Или же — вот что надо привести обо всех трёх: «Побеждает Он, обитель своих, о чьём рождении у Деваки идёт молва, чьё собрание — лучшие из Яду; своими руками отвергающий беззаконие, губящий беду недвижных и движущихся, взращивающий прекрасно улыбающимся ликом бога любви у жён Враджа и города».
«Чьё собрание — лучшие из Яду» — у кого собравшиеся суть они. «О рождении у Деваки молва» — известность, обретённая через рождение у неё; или: тот, о ком идёт беседа желающих узнать истину: «рождение у Деваки». Шри Кришна «побеждает», то есть всегда сияет высшим превосходством; как в «ходят те, у кого красные тюрбаны», так и «победа» названа именно через отличающих Его собравшихся — лучших из Яду.
Словом «лучшие из Яду» берутся и шри владыка Враджа с братьями: и о них известно, что они происходят из рода Яду. Так и в «Татпарье» на «Бхарату» шри Мадхвачарья записал как речение Брахмы: «Тот дар был мною ему дарован; и стал он именуемым Нандою, а жена его по имени Яшода; и он — пастух при сыне отца Шуры, рождённом от вайшьи». «Сын отца Шуры» — рождённый от матери, соперницы жены Шуры, от женщины третьего сословия; «стал», то есть сделался, — от него. Потому и обращение шримад Анакадундубхи к нему «брат», повторяемое снова и снова, получается без натяжки, и речение шриман владыки отшельников «брата Нанду, пришедшего». И это же обозначает и его братьев. Как и речение шри Рамы в шри «Хари-вамше», выделяющее их среди Ядавов как причисленных к ним: «И среди всех Ядавов вы — моя родня». Ведь седьмым падежом выделение говорится внутри одного рода, как «среди людей кшатрий храбрейший»; а при инородности сказали бы «и всех Ядавов», как «матхурцы богаче сругхнийцев».
«Побеждает» здесь нельзя понимать как повеление: превосходство Его всегда бесконечно, и для благословения тут места нет. А если место для него и есть, то лишь потому, что предмет благословения постигается тогда именно таким, каким его повторяет благословляющий, — и тогда то, что хотят донести, само собою оказывается и тогдашним. Как «да возрастает этот царь, праведный и приличный собранию». Так надо связывать и «супруг и прибежище Андхаков, Вришни и сатватов»: этим подразумевается победа и лучших из Яду.
Но если Он таков и так играет, откуда же тогда «молва о рождении у Деваки»? На то говорит: «своими руками» — двумя руками, четырьмя, четырёхрукими; «беззаконие» — обильный им сонм асурских царей; «отвергающий» — чтобы убить, ибо суффикс причастия предписан и при признаке, и при причине; ради этого Он так и явился в мире. Или: что же Он делает, побеждая? «Своими» — то есть преданными, бывшими во всех трёх временах, — «руками», через них, «беззаконие», то есть грех, бывший в мире, «отвергая», уничтожая. О том и сказано: «наделённый преданностью мне очищает мир».
И ещё: для чего «молва о рождении у Деваки»? На то говорит: «губящий беду недвижных и движущихся» — своим явлением губитель круговорота у всех джив; ради того самого. О том сказано: «от кого это освобождается». Или: каковым Он побеждает? Будучи губителем горя разлуки со своими стопами у жителей Враджа и города Яду, недвижных и движущихся.
Довод о вечной игре он называет: «обитель своих». Слово «люди» здесь означает своих, как «люди» в стихе «в одном мире» и далее; то есть всегда являющийся в сердце своих тою и этою игрою. И разумение тут такое: венец всей груды доводов — опыт учёных, он-то здесь и довод.
А что Он делает Сам, побеждая? «Взращивающий», то есть всегда разжигающий у жён Враджа и у жён городов Матхуры и Двараки того бога, чей признак — любовь и чей облик Он Сам. Любовь, стоящая в их сердце, и её божество названы тут неразличными, чтобы внушить, что такое их настроение так же подлинно, как Он: ведь такое настроение, полное сверкания шри Кришны, невещественно и есть высший предел высшей радости. И почитание шри Кришны в облике любви явно есть в агаме. «Ванита» — «о жене, породившей чрезмерную страсть», говорит наставление об именах и родах. «Враджа» поставлено вперёд по превосходству.
Потому и словом «Деваки» — как прежде имя «Судеви» у Меру-деви — надо толковать и шри Яшоду, по речению «Сканды»: «Два имени у жены Нанды — Яшода и Деваки; оттого и была у неё дружба с Деваки, женою Шури». Итак, доказано, что Он вечно играет во всех трёх.
e7250713732b · published Sep 20, 2026, 7:59:50 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Победа названа не над кем-то, а вместе с кем-то: собрание входит в самое определение победителя.
И бог любви, которого Он разжигает, оказывается Им же — потому это чувство и названо настоящим.