अथ वृन्दावने तदीयस्वरूपशक्तिप्रादुर्भावाश् च श्रीव्रजदेव्यः । यथा ब्रह्मसंहितायाम्— आनन्दचिन्मयरसप्रतिभाविताभिस् ताभिर् य एव निजरूपतया कलाभिः । गोलोक एव निवसत्य् अखिलात्मभूतो गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इति । ताभिः श्रीगोपीभिः, मन्त्रे तच्छब्दप्रयोगात् । कलाभिः शक्तिभिः । निजरूपतया स्वस्वरूपतया । शक्तित्वं च तासां पूर्वोक्तोत्कर्षेण परमपूर्णप्रादुर्भावानां सर्वासाम् अपि लक्ष्मीत्वम् एव । तद् उक्तं तत्रैव—लक्ष्मीसहस्रशतसम्भ्रमसेव्यमानम् इति, श्रियः कान्ताः कान्तः परमपुरुषः इति च । एतद् अभिप्रेत्यैव स्वायम्भुवागमेऽपि श्रीभूलीलाशब्दैस् तत्प्रेयसीविशेषत्रयम् उपदिष्टम् । तस्माल् लक्ष्मीत्वेऽप्य् आसां कुरुपाण्डवन्यायेन, नायं श्रियोऽङ्ग इत्यादौ लक्ष्मीतोऽप्य् उत्कर्षवर्णनम् आसां परव्योमादिस्थिताभ्यस् तन्नाम्नैव लक्ष्मीभ्य आधिक्यविवक्षयेति मन्तव्यम् । श्रीवृन्दावनलक्ष्म्यस् त्व् एता एवेति । एवम् एव पादन्यासैर् भुजविधूतिभिः इत्यादौ कृष्णवध्वः इत्य् उक्तम् । अत एव गोपीजनाविद्याकलाप्रेरकः इत्य् अत्र तापनीवाक्ये श्रीमद्दशाक्षरस्थनामनिरुक्तौ ये गोपीजनास् ते आ सम्यग् या विद्या परमप्रेमरूपा, तस्याः कला वृत्तिरूपा इति व्याख्येयम्, राजविद्या राजगुह्यम् इत्यादि श्रीगीताप्रकरणात् । अविद्याकलाशब्देन अविद्यैव कला वृत्तिर् यस्याः सा सर्वेन्द्रियविमोहकारिणी प्रेमशक्तिर् एवाख्याता, व्याख्यान्तरे भगवत्य् अविद्यासंश्लेषाभावात् । तद् उक्तं— ह्लादिन्या संविदाश्लिष्टः सच्चिदानन्द ईश्वरः । स्वाविद्यासंवृतो जीवः संक्लेशनिकराकरः ॥ इति स्वामिसूक्तौ । तथा— ह्लादिनी सन्धिनी संवित् त्वय्य् एका सर्वसंश्रये । ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते ॥ इति विष्णुपुराणे च । अथवा, वैभवमात्राभिज्ञान् प्रति विराडुपासनावत् गोपीजनशब्दस्यान्यनिरुक्तिर् इयम् । यथा तत्रैव गोपालपदनिरुक्तौ सृष्टिपर्यन्तम् आलाति इत्य् उक्तम् । तत्राविद्याकलाशब्देन मायैवोच्यते इति । ततस् तासां प्रेरकस् तत्तत्क्रीडायां प्रवर्तक इति वल्लभशब्देनैकार्थ्यम् एव, स वो हि स्वामी इति तस्याम् एव श्रुतौ ताः प्रति दुर्वाससो वाक्यात् । यच् च तासां क्वचित् पूर्वजन्मनि साधकत्वम् इव श्रूयते, तत् तु पूर्वेषाम् एव व्याख्येयम् । तास् तु न् इत्यसिद्धा एव । अत इदम् इत्थम् एव व्याख्येयम्— ताभिर् विधूतशोकाभिर् भगवान् अच्युतो विभुः । व्यरोचताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर् यथा ॥ यथा यथावत् । अत एवाधिकं व्यरोचत इत्य् उक्तम् उपपद्यते, स्वशक्तिविलासत्वात् श्रीभगवतः ।
atha vṛndāvane tadīya-svarūpa-śakti-prādurbhāvāś ca śrī-vraja-devyaḥ | yathā brahma-saṁhitāyām— ānanda-cinmaya-rasa-pratibhāvitābhis tābhir ya eva nija-rūpatayā kalābhiḥ | goloka eva nivasaty akhilātma-bhūto govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || iti | tābhiḥ śrī-gopībhiḥ, mantre tac-chabda-prayogāt | kalābhiḥ śaktibhiḥ | nija-rūpatayā sva-svarūpatayā | śaktitvaṁ ca tāsāṁ pūrvoktotkarṣeṇa parama-pūrṇa-prādurbhāvānāṁ sarvāsām api lakṣmītvam eva | tad uktaṁ tatraiva—lakṣmī-sahasra-śata-sambhrama-sevyamānam iti, śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ iti ca | etad abhipretyaiva svāyambhuvāgame'pi śrī-bhū-līlā-śabdais tat-preyasī-viśeṣa-trayam upadiṣṭam | tasmāl lakṣmītve'py āsāṁ kuru-pāṇḍava-nyāyena, nāyaṁ śriyo'ṅga ity-ādau lakṣmīto'py utkarṣa-varṇanam āsāṁ para-vyomādi-sthitābhyas tan-nāmnaiva lakṣmībhya ādhikya-vivakṣayeti mantavyam | śrī-vṛndāvana-lakṣmyas tv etā eveti | evam eva pāda-nyāsair bhuja-vidhūtibhiḥ ity-ādau kṛṣṇa-vadhvaḥ ity uktam | ata eva gopī-janāvidyā-kalā-prerakaḥ ity atra tāpanī-vākye śrīmad-daśākṣarastha-nāma-niruktau ye gopī-janās te ā samyag yā vidyā parama-prema-rūpā, tasyāḥ kalā vṛtti-rūpā iti vyākhyeyam, rāja-vidyā rāja-guhyam ity-ādi śrī-gītā-prakaraṇāt | avidyā-kalā-śabdena avidyaiva kalā vṛttir yasyāḥ sā sarvendriya-vimoha-kāriṇī prema-śaktir evākhyātā, vyākhyāntare bhagavaty avidyā-saṁśleṣābhāvāt | tad uktaṁ— hlādinyā saṁvid-āśliṣṭaḥ saccidānanda īśvaraḥ | svāvidyā-saṁvṛto jīvaḥ saṁkleśa-nikarākaraḥ || iti svāmi-sūktau | tathā— hlādinī sandhinī saṁvit tvayy ekā sarva-saṁśraye | hlāda-tāpa-karī miśrā tvayi no guṇa-varjite || iti viṣṇu-purāṇe ca | athavā, vaibhava-mātrābhijñān prati virāḍ-upāsanāvat gopījana-śabdasyānya-niruktir iyam | yathā tatraiva gopāla-pada-niruktau sṛṣṭi-paryantam ālāti ity uktam | tatrāvidyā-kalā-śabdena māyaivocyate iti | tatas tāsāṁ prerakas tat-tat-krīḍāyāṁ pravartaka iti vallabha-śabdenaikārthyam eva, sa vo hi svāmī iti tasyām eva śrutau tāḥ prati durvāsaso vākyāt | yac ca tāsāṁ kvacit pūrva-janmani sādhakatvam iva śrūyate, tat tu pūrveṣām eva vyākhyeyam | tās tu n itya-siddhā eva | ata idam ittham eva vyākhyeyam— tābhir vidhūta-śokābhir bhagavān acyuto vibhuḥ | vyarocatādhikaṁ tāta puruṣaḥ śaktibhir yathā || yathā yathāvat | ata evādhikaṁ vyarocata ity uktam upapadyate, sva-śakti-vilāsatvāt śrī-bhagavataḥ |
Теперь: явления силы его своеобразия во Вриндаване — это шри деви Враджа. Как в «Брахма-самхите»: «Кто именно с теми частями, проникнутыми расою, полной блаженства и сознания, как со своим собственным обликом, обитает в Голоке, став душою всего, — того Говинду, изначального Человека, я почитаю». «Теми» — шри пастушками, ибо в мантре употреблено слово «те». «Частями» — силами. «Как со своим обликом» — своим своеобразием. А раз они — его сила, то по прежде сказанному превосходству, как явления высшей полноты, все они суть именно Лакшми. О том сказано там же: «Обслуживаемого с благоговением сотнями тысяч Лакшми» и «Шри — возлюбленные, возлюбленный — высший Человек». Это же имея в виду, и в «Сваямбхува-агаме» словами Шри, Бху и Лила указано тройство его особых возлюбленных.
Потому, хотя они и суть Лакшми, описание их превосходства над Лакшми в «Не эта Шри, о милый» и далее следует мыслить по правилу Куру и Пандавов — как желание сказать об их превосходстве над теми Лакшми, что пребывают на высшем небе и прочем под тем же именем. А Лакшми шри Вриндавана — это они самые. Так же в «Постановками стоп, взмахами рук» и далее сказано «жёны Кришны».
Оттого и «Побудитель частей неведения людей-пастушек» в речении «Тапани», в этимологии имени, что стоит в шримад десятислоговой, следует толковать так: «гопи-джана» — те, кто пастушки; «а» — совершенно; та видья, чей облик — высшая любовь, а «кала» — её состояния; ибо и раздел шри «Гиты» говорит «царственная видья, царственная тайна». Словом же «авидья-кала» названа именно сила любви — та, чья «кала», состояние, есть неведение, обольщающее все чувства: при ином толковании в Бхагаване пришлось бы соединить неведение. О том сказано в речении Свами: «Обнятый хладини и самвит, бытие-сознание-блаженство, Владыка; окутанный собственным неведением живой — копь множества страданий». И в «Вишну-пуране»: «Хладини, сандхини, самвит — в тебе одна, прибежище всего; а творящая радость и жар, смешанная, — не в тебе, лишённом качеств».
Или же это иная этимология слова «гопиджана» — для тех, кто знает лишь величие, как и почитание вирата. Как там же, в этимологии слова «гопала», сказано «берёт вплоть до творения». Там словом «авидья-кала» называется сама майя; и тогда «побудитель их» значит движитель в тех и этих играх, что единосмысленно слову «валлабха», — по обращённому к ним речению Дурвасы в той же шрути: «Ведь он ваш господин».
А что кое-где слышится, будто в прежнем рождении они были как бы садхаками, — то следует толковать о прежних; сами же они вечно совершенны. Оттого и это надо толковать так: «Ими, отринувшими скорбь, Бхагаван, Ачьюта, всеобъемлющий, воссиял сверх меры, о милый, — как Человек своими силами». «Как» — как должно. И оттого объяснимо сказанное «воссиял сверх меры»: ведь шри Бхагаван есть забава собственных сил.
2ec385008115 · published Sep 20, 2026, 7:59:50 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Слово «авидья» в имени истолковано не как неведение в Нём, а как то, что любовь делает с чувствами тех, кого захватывает.