गोपकैः सहितस् तत्र क्षणम् एकं दिने दिने । तत्रैव रमणार्थं हि न् इत्यकालं स गच्छति ॥ इति । एवं स्कान्दे— ततो वृन्दावनं पुण्यं वृन्दादेवीसमाश्रितम् । हरिणाधिष्ठितं तच् च ब्रह्मरुद्रादिसेवितम् ॥ इति । श्रुतिश् च दर्शिता— गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहं वृन्दावनसुरभूरुहतलासीनं सततं समरुद्गणोऽहं परितोषयामि । इति । एवं पातालखण्डे यमुनाजलकल्लोले सदा क्रीडति माधवःइति । यमुनाया जलकल्लोला यत्र एवंभूते वृन्दावने इति प्रकरणाल् लब्धम् । तत्राजहल्लक्षणया तीरह्रदाव् एव गृह्येते । तीरं च वृन्दावनलक्षणं, तत्र प्रस्तुतम् । अतएवास्य श्रीवृन्दावनस्य वैकुण्ठत्वम् एव कण्ठोक्त्या कृष्णतापन्यां श्रुतौ दर्शितं—गोकुलं वनवैकुण्ठम् इति । तस्मान् न् इत्यधामत्वश्रवणात् श्रीमथुरादीनां तत्स्वरूपविभूतित्वम् एव, स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि इति श्रुतेः । अत एव तापनीश्रुतिः—साक्षाद् ब्रह्म गोपालपुरी हि इति । बृहद्गौतमीयतन्त्रे च—तेजोमयम् इदं रम्यम् अदृश्यं चर्मचक्षुषा इति । तदीदृशरूपता काशीम् उद्दिश्य ब्रह्मवैवर्ते त्व् इत्थं समाधीयते । यथा श्रीविष्णुं प्रति मुनीनां प्रश्नः— छत्राकारं तु किं ज्योतिर् जलाद् ऊर्ध्वं प्रकाशते । निमग्नायां धरायां तु न वै मज्जति तत् कथम् ॥ किम् एतच् छाश्वतं ब्रह्म वेदान्तशतरूपितम् । तापत्रयार्तिदग्धानां जीवनं छत्रतां गतम् ॥ दर्शनाद् एव चास्याथ कृतार्थाः स्मो जगद्गुरो । वारं वारं तवाप्य् अत्र दृष्टिर् लग्ना जनार्दन ॥ परमाश्चर्यरूपोऽपि साश्चर्य इव पश्यसि ॥ अथ श्रीविष्णूत्तरम्— छत्राकारं परं ज्योतिर् दृश्यते गगनेचरम् । तत्परं परमं ज्योतिः काशीति प्रथितं क्षितौ ॥ रत्नं सुवर्णे खचितं यथा भवेत् तथा पृथिव्यां खचिता हि काशिका । न काशिका भूमिमयी कदाचित् ततो न मज्जेन् मम सद्गतिर् यतः ॥ जडेषु सर्वेष्व् अपि मज्जमानेष्व् इयं चिदानन्दमयी न मज्जेत् ॥ इत्यादि । तथाग्रे च— चेतनाजडयोर् ऐक्यं यद्वन् नैकस्थयोर् अपि । तथा काशी ब्रह्मरूपा जडा पृथ्वी च सङ्गता ॥ निर्माणं तु जडस्यात्र क्रियते न परात्मनः । उद्धरिष्यामि च महीं वाराहं रूपम् आस्थितः ॥ तदा पुनः पृथिव्यां हि काशी स्थास्यति मत्प्रिया ॥ इति । चेतनाशब्देनात्रान्तर्यामी उपलक्ष्यते । जडशब्देन तु देहः, परात्मन इत्य् उक्तत्वात् । ततश् च केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् इत्यादिना चतुर्भुजत्वेन वर्णितोऽन्तर्यामी देहे स्थितोऽपि यथा देहक्लेशनादिना न स्पृश्यते, तद्वद् इति ज्ञेयम् । तद् एवं तद्धाम्नाम् उपर्यधः प्रकाशमात्रत्वेनोभयविधत्वं प्रसक्तम् । वस्तुतस् तु श्रीभगवन्न् इत्याधिष्ठानत्वेन तच्छ्रीविग्रहवद् उभयत्र प्रकाशाविरोधात्, समानगुणनामरूपत्वेनाम्नातत्वात्, लाघवाच् च, एकविधत्वम् एव मन्तव्यम् । एकस्यैव श्रीविग्रहस्य बहुत्र प्रकाशश् च द्वितीयसन्दर्भे दर्शितः ।
gopakaiḥ sahitas tatra kṣaṇam ekaṁ dine dine | tatraiva ramaṇārthaṁ hi n itya-kālaṁ sa gacchati || iti | evaṁ skānde— tato vṛndāvanaṁ puṇyaṁ vṛndā-devī-samāśritam | hariṇādhiṣṭhitaṁ tac ca brahma-rudrādi-sevitam || iti | śrutiś ca darśitā— govindaṁ sac-cid-ānanda-vigrahaṁ vṛndāvana-sura-bhūruha-talāsīnaṁ satataṁ sa-marud-gaṇo'haṁ paritoṣayāmi | iti | evaṁ pātāla-khaṇḍe yamunā-jala-kallole sadā krīḍati mādhavaḥiti | yamunāyā jala-kallolā yatra evaṁ-bhūte vṛndāvane iti prakaraṇāl labdham | tatrājahal-lakṣaṇayā tīra-hradāv eva gṛhyete | tīraṁ ca vṛndāvana-lakṣaṇaṁ, tatra prastutam | ataevāsya śrī-vṛndāvanasya vaikuṇṭhatvam eva kaṇṭhoktyā kṛṣṇa-tāpanyāṁ śrutau darśitaṁ—gokulaṁ vana-vaikuṇṭham iti | tasmān n itya-dhāmatva-śravaṇāt śrī-mathurādīnāṁ tat-svarūpa-vibhūtitvam eva, sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti sve mahimni iti śruteḥ | ata eva tāpanī-śrutiḥ—sākṣād brahma gopāla-purī hi iti | bṛhad-gautamīya-tantre ca—tejo-mayam idaṁ ramyam adṛśyaṁ carma-cakṣuṣā iti | tad-īdṛśa-rūpatā kāśīm uddiśya brahma-vaivarte tv itthaṁ samādhīyate | yathā śrī-viṣṇuṁ prati munīnāṁ praśnaḥ— chatrākāraṁ tu kiṁ jyotir jalād ūrdhvaṁ prakāśate | nimagnāyāṁ dharāyāṁ tu na vai majjati tat katham || kim etac chāśvataṁ brahma vedānta-śata-rūpitam | tāpa-trayārti-dagdhānāṁ jīvanaṁ chatratāṁ gatam || darśanād eva cāsyātha kṛtārthāḥ smo jagad-guro | vāraṁ vāraṁ tavāpy atra dṛṣṭir lagnā janārdana || paramāścarya-rūpo'pi sāścarya iva paśyasi || atha śrī-viṣṇūttaram— chatrākāraṁ paraṁ jyotir dṛśyate gagane-caram | tat-paraṁ paramaṁ jyotiḥ kāśīti prathitaṁ kṣitau || ratnaṁ suvarṇe khacitaṁ yathā bhavet tathā pṛthivyāṁ khacitā hi kāśikā | na kāśikā bhūmi-mayī kadācit tato na majjen mama sad-gatir yataḥ || jaḍeṣu sarveṣv api majjamāneṣv iyaṁ cid-ānanda-mayī na majjet || ity-ādi | tathāgre ca— cetanā-jaḍayor aikyaṁ yadvan naika-sthayor api | tathā kāśī brahma-rūpā jaḍā pṛthvī ca saṅgatā || nirmāṇaṁ tu jaḍasyātra kriyate na parātmanaḥ | uddhariṣyāmi ca mahīṁ vārāhaṁ rūpam āsthitaḥ || tadā punaḥ pṛthivyāṁ hi kāśī sthāsyati mat-priyā || iti | cetanā-śabdenātrāntaryāmī upalakṣyate | jaḍa-śabdena tu dehaḥ, parātmana ity uktatvāt | tataś ca kecit sva-dehāntar-hṛdayāvakāśe prādeśa-mātraṁ puruṣaṁ vasantam ity-ādinā caturbhujatvena varṇito'ntaryāmī dehe sthito'pi yathā deha-kleśanādinā na spṛśyate, tadvad iti jñeyam | tad evaṁ tad-dhāmnām upary-adhaḥ prakāśa-mātratvenobhaya-vidhatvaṁ prasaktam | vastutas tu śrī-bhagavan-n ityādhiṣṭhānatvena tac-chrī-vigrahavad ubhayatra prakāśāvirodhāt, samāna-guṇa-nāma-rūpatvenāmnātatvāt, lāghavāc ca, eka-vidhatvam eva mantavyam | ekasyaiva śrī-vigrahasya bahutra prakāśaś ca dvitīya-sandarbhe darśitaḥ |
«…вместе с пастушками бывает там один миг день за днём; ведь ради услады он ходит туда во всякое время». Так и в «Сканде»: «Затем — благой Вриндаван, чьё прибежище — Вринда-деви, осенённый Хари, посещаемый Брахмою, Рудрой и прочими». И шрути уже показано: «Говинду, чей образ — бытие, сознание и блаженство, сидящего под сенью божественного древа Вриндавана, я с сонмом марутов радую постоянно».
Так и в «Патала-кханде»: «В волне воды Ямуны всегда играет Мадхава». Из связи речи получается: во Вриндаване, где волны воды Ямуны. Там обозначением, не оставляющим прямого смысла, берутся именно берег и заводь; а берег тут и есть Вриндаван — о нём и речь. Потому у этого шри Вриндавана то, что он есть Вайкунтха, показано прямым речением в шрути «Кришна-тапани»: «Гокула — лесная Вайкунтха».
Потому, раз слышно, что это вечная обитель, шри Матхура и прочие суть проявление самого Его своеобразия: по шрути «„Он, почтенный, в чём утверждён?“ — „В своём величии“». Потому и шрути «Тапани»: «Воочию Брахман — город Гопалы». И в великой «Гаутамия»-тантре: «Он полон света, отраден и невидим для ока во плоти».
А такой же облик — о Каши — улаживается в «Брахма-вайварте» так. Вопрос отшельников к шри Вишну: «Что это за свет в облике зонта сияет над водою? Когда земля погружена, он не тонет — как так? Что это — вечный Брахман, сотнями описанный ведантою, жизнь для сожжённых троякой мукой, ставшая зонтом? Уже от одного виденья его мы достигли цели, наставник мира; и твой взгляд раз за разом прилипает к нему, Джанардана: сам будучи обликом высочайшего дива, ты смотришь, словно изумлённый».
И ответ шри Вишну: «Видится высший свет в облике зонта, ходящий в небе; а выше того — высший свет, прославленный на земле как Каши. Как самоцвет бывает вправлен в золото, так Кашика вправлена в землю; Кашика никогда не состоит из земли, потому и не потонет — ибо она мой благой путь. Когда тонет всё косное, эта, полная сознания и блаженства, не потонет» и далее. И дальше: «Как не бывает единства у сознающего и косного, даже если они не в одном месте стоят, — так сошлись Каши, имеющая облик Брахмана, и косная земля. Создаётся здесь косное, а не высшая Душа; и когда я подниму землю, приняв облик вепря, тогда Каши, милая мне, снова будет стоять на земле».
Словом «сознающий» здесь обозначен внутренний правитель, а словом «косный» — тело, ибо сказано «высшей Души». И надо понимать так: как внутренний правитель, описанный четырёхруким в «некоторые — обитающего внутри своего тела, в полости сердца, Человека величиною с пядь» и далее, пребывая в теле, не затрагивается его мучениями и прочим, — так и здесь.
Итак, вышло бы, что те обители двояки — вверху и внизу, будучи лишь явлением. Но по сути надо мыслить их одного рода: ведь, будучи вечной основою шри Бхагавана, они, как и Его шри образ, могут являться в обоих местах без противоречия; ведь названы они одинаковыми качествами, именем и обликом; да и так легче. А что один и тот же шри образ является во многих местах, показано во второй сандарбхе.
f52411324249 · published Sep 20, 2026, 7:59:50 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Довод о Каши перенесён сюда целиком: вправленное в землю не делается землёю.