Шат-сандарбха
Сандарбха вторая. Бхагават: Господь как личность2.4Джива Госвами
64 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 2.4
॥
Деванагари

एवम् एव प्रश्नोत्तराभ्यां विवृणोति । राजोवाच— नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । निष्ठाम् अर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः ॥ श्रीपिप्पलायन उवाच— स्थित्युद्भवप्रलयहेतुर् अहेतुर् अस्य यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश् च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तद् अवेहि परं नरेन्द्र ॥ अत्र प्रश्नस्यार्थः—नारायणाभिधानस्य भगवतः । ब्रह्मेति परमात्मेत्यादिप्रसिद्धतत्समुदायतृतीयतया पाठात् । स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानम् अवाप नारायण आदिदेवः इति अत्र तत्समानार्थत्वात् । नारायणस् त्वं इत्य् आदौ वक्ष्यमाणनिरुक्त्यनुसाराच् च, नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते इत्य् अत्र स्पष्टीभावित्वाच् च । निष्ठां तत्त्वम् । प्रश्नक्रमेणैवोत्तरम् आह—स्थितीति । यत् स्थित्यादिहेतुर् अहेतुश् च भवति, यच् च जागरादिषु सद् बहिश् च भवति, येन च देहादीनि सञ्जीवितानि सन्ति चरन्ति, तद् एकम् एव परं तत्त्वं स्वप्रश्नक्रमेण नारायणादिरूपं विद्धीति योजनीयम् । तथापि ब्रह्मत्वस्पष्टीकरणाय विपर्ययेन व्याख्यायते । तत्रैकस्यैव विशेषणभेदेन तदविशिष्टत्वेन च प्रतिपादनात् तथैव तत्तदुपासकपुरुषानुभवभेदाच् चाविर्भावनाम्नोर् भेद इत्य् उत्तरवाक्यतात्पर्यम् । एतद् उक्तं भवति—स्वयम् अहेतुः स्वरूपशक्त्यैकविलासमयत्वेन तत्रोदासीनम् अपि प्रकृतिजीवप्रवर्तकावस्थपरमात्मापरपर्यायस्वांशलक्षणपुरुषद्वारा यद् अस्य सर्गस्थित्यादिहेतुर् भवति तद् भगवद्रूपं विद्धि । अनेनास्यपूर्णस्वरूपशक्तित्वेन भगवत्त्वैवोपस्थापिता । यद् वा, अंशित्वान् न विद्यते हेतुः पुरुषाद्यवतारस्य स्वयम् इवाश्रयान्तरं यस्य स इत्य् अपि भगवति तत्रैव परमात्मरूपता चैवम् उपतिष्ठतीत्य् आह—पुनस् तेनैव येन हेतुकर्त्रा आत्मांशभूतजीवप्रवेशनद्वारा सञ्जीवितानि सन्ति देहादीनि तदुपलक्षणानि प्रधानादिसर्वाण्य् एव तत्त्वानि, येनैव प्रेरिततयैव चरन्ति स्वस्वकार्ये प्रवर्तन्ते, तत् परमात्मरूपं विद्धि । तथा च, तस्मै नमो भगवते ब्रह्मणे परमात्मने इत्य् अत्र वरुणकृतश्रीकृष्णस्तुतौ टीका च—परमात्मने सर्वजीवनियन्त्रे इत्य् एषा । जीवस्यात्मत्वं तदपेक्षया तस्य परमत्वम् इत्य् अतः परमात्मशब्देन तत्सहयोगी स एव व्यज्यते इति । तत्तदविशिष्टत्वेन ब्रह्मत्वमात्रं चैवम् उपतिष्ठतीत्य् आह—स्वप्नेति । जागरे स्वप्ने सुषुप्तौ च यत् तदन्वितं, तद्बहिः समाध्यादौ च यद् अवशिष्टं चिन्मात्रत्वेन प्रकाशमानं तद् ब्रह्मरूपं विद्धि । यद्यपि, जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः । तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ॥ इति दर्शनेन शुद्धजीवस्वरूपम् एवात्रोपस्थितं भवति, तथाप्य् अत्र न तन्मात्रं विवक्षितम्, किन्त्व् अन्तर्भूतजीवाख्यादिशक्तिकं पूर्णचिद्रूपम् एव विवक्षितम् । यत्र पूर्णं वस्तु दर्शयितुं न शक्यते तत्रैकदेशनिर्देशेनैवोद्दिश्यते—अङ्गुल्यग्रे समुद्रोऽयम् इतिवत् । ब्रह्मत्वग्रहणं चाभेददृष्ट्यैव स्याद् इति तदभेदनिर्देशश् चात्रोपयुक्त एव । एवम् अन्यत्राप्य् अभेदनिर्देशो विवेचनीयः । यदि भेदो ज्ञापनीयः, तदा स्वप्नादौ यदन्वयेन स्थितं, यच् च तद्बहिः शुद्धायां जीवाख्यशक्तौ, तथा स्थितं, चकारात् ततः परत्रापि व्यतिरेकेण स्थितं स्वयम् अवशिष्टम् इति व्याख्येयम् । तदैवं यत् त्रिविधत्वेनैवाविर्भवति, तत् परम् एव तत्त्वम् अवेहीति ॥ ॥

Транслитерация (IAST)

evam eva praśnottarābhyāṁ vivṛṇoti | rājovāca— nārāyaṇābhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | niṣṭhām arhatha no vaktuṁ yūyaṁ hi brahma-vittamāḥ || śrī-pippalāyana uvāca— sthity-udbhava-pralaya-hetur ahetur asya yat svapna-jāgara-suṣuptiṣu sad bahiś ca | dehendriyāsu-hṛdayāni caranti yena sañjīvitāni tad avehi paraṁ narendra || atra praśnasyārthaḥ—nārāyaṇābhidhānasya bhagavataḥ | brahmeti paramātmety-ādi-prasiddha-tat-samudāya-tṛtīyatayā pāṭhāt | svāṁśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānam avāpa nārāyaṇa ādi-devaḥ iti atra tat-samānārthatvāt | nārāyaṇas tvaṁ ity ādau vakṣyamāṇa-nirukty-anusārāc ca, nārāyaṇe turīyākhye bhagavac-chabda-śabdite ity atra spaṣṭībhāvitvāc ca | niṣṭhāṁ tattvam | praśna-krameṇaivottaram āha—sthitīti | yat sthity-ādi-hetur ahetuś ca bhavati, yac ca jāgarādiṣu sad bahiś ca bhavati, yena ca dehādīni sañjīvitāni santi caranti, tad ekam eva paraṁ tattvaṁ sva-praśna-krameṇa nārāyaṇādi-rūpaṁ viddhīti yojanīyam | tathāpi brahmatva-spaṣṭīkaraṇāya viparyayena vyākhyāyate | tatraikasyaiva viśeṣaṇa-bhedena tad-aviśiṣṭatvena ca pratipādanāt tathaiva tat-tad-upāsaka-puruṣānubhava-bhedāc cāvirbhāva-nāmnor bheda ity uttara-vākya-tātparyam | etad uktaṁ bhavati—svayam ahetuḥ svarūpa-śaktyaika-vilāsamayatvena tatrodāsīnam api prakṛti-jīva-pravartakāvastha-paramātmāpara-paryāya-svāṁśa-lakṣaṇa-puruṣa-dvārā yad asya sarga-sthity-ādi-hetur bhavati tad bhagavad-rūpaṁ viddhi | anenāsya-pūrṇa-svarūpa-śaktitvena bhagavattvaivopasthāpitā | yad vā, aṁśitvān na vidyate hetuḥ puruṣādy-avatārasya svayam ivāśrayāntaraṁ yasya sa ity api bhagavati tatraiva paramātma-rūpatā caivam upatiṣṭhatīty āha—punas tenaiva yena hetu-kartrā ātmāṁśa-bhūta-jīva-praveśana-dvārā sañjīvitāni santi dehādīni tad-upalakṣaṇāni pradhānādi-sarvāṇy eva tattvāni, yenaiva preritatayaiva caranti sva-sva-kārye pravartante, tat paramātma-rūpaṁ viddhi | tathā ca, tasmai namo bhagavate brahmaṇe paramātmane ity atra varuṇa-kṛta-śrī-kṛṣṇa-stutau ṭīkā ca—paramātmane sarva-jīva-niyantre ity eṣā | jīvasyātmatvaṁ tad-apekṣayā tasya paramatvam ity ataḥ paramātma-śabdena tat-sahayogī sa eva vyajyate iti | tat-tad-aviśiṣṭatvena brahmatva-mātraṁ caivam upatiṣṭhatīty āha—svapneti | jāgare svapne suṣuptau ca yat tad-anvitaṁ, tad-bahiḥ samādhy-ādau ca yad avaśiṣṭaṁ cin-mātratvena prakāśamānaṁ tad brahma-rūpaṁ viddhi | yadyapi, jāgrat svapnaḥ suṣuptaṁ ca guṇato buddhi-vṛttayaḥ | tāsāṁ vilakṣaṇo jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || iti darśanena śuddha-jīva-svarūpam evātropasthitaṁ bhavati, tathāpy atra na tan-mātraṁ vivakṣitam, kintv antar-bhūta-jīvākhyādi-śaktikaṁ pūrṇa-cid-rūpam eva vivakṣitam | yatra pūrṇaṁ vastu darśayituṁ na śakyate tatraika-deśa-nirdeśenaivoddiśyate—aṅguly-agre samudro'yam itivat | brahmatva-grahaṇaṁ cābheda-dṛṣṭyaiva syād iti tad-abheda-nirdeśaś cātropayukta eva | evam anyatrāpy abheda-nirdeśo vivecanīyaḥ | yadi bhedo jñāpanīyaḥ, tadā svapnādau yad-anvayena sthitaṁ, yac ca tad-bahiḥ śuddhāyāṁ jīvākhya-śaktau, tathā sthitaṁ, ca-kārāt tataḥ paratrāpi vyatirekeṇa sthitaṁ svayam avaśiṣṭam iti vyākhyeyam | tadaivaṁ yat trividhatvenaivāvirbhavati, tat param eva tattvam avehīti || ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
एवम्evamтак
एवevaименно
प्रश्नोत्तराभ्यांpraśnottarābhyāṁвопросом и ответом
विवृणोतिvivṛṇotiраскрывает
राजोवाचrājovācaцарь сказал
नारायणाभिधानस्यnārāyaṇābhidhānasya«Нараяной именуемого
ब्रह्मणःbrahmaṇaḥБрахмана
परमात्मनःparamātmanaḥПараматмы
निष्ठाम्niṣṭhāmсуть
अर्हथarhathaнадлежит
नोnoнам
वक्तुंvaktuṁповедать
यूयंyūyaṁвам
हिhiведь
ब्रह्मbrahmaБрахмана
वित्तमाःvittamāḥлучшие знатоки»
श्रीśrīпрекрасный
पिप्पलायनpippalāyanaПиппалаяна
उवाचuvācaсказал
स्थित्य्sthity«стояния
उद्भवudbhavaвозникновения
प्रलयpralayaрастворения
हेतुर्heturпричина
अहेतुर्aheturбеспричинный
अस्यasyaэтого
यत्yatчто
स्वप्नsvapnaво сне
जागरjāgaraбдении
सुषुप्तिषुsuṣuptiṣuглубоком сне
सद्sadсущее
बहिश्bahiśвне
चcaи
देहेन्द्रियासुdehendriyāsuтело, чувства, дыхания
हृदयानिhṛdayāniи сердце
चरन्तिcarantiдвижутся
येनyenaкем
सञ्जीवितानिsañjīvitāniоживлены
तद्tadто
अवेहिavehiзнай
परंparaṁвысшим
नरेन्द्रnarendraо владыка людей»
अत्रatraздесь
प्रश्नस्यार्थःpraśnasyārthaḥвопроса смысл
नारायणाभिधानस्यnārāyaṇābhidhānasya«Нараяной именуемого»
भगवतःbhagavataḥБхагавана
ब्रह्मेतिbrahmeti«Брахманом — так
परमात्मेत्य्paramātmetyПараматмой — так»
आदिādiи далее
प्रसिद्धprasiddhaизвестного
तत्tatтого
समुदायsamudāyaряда
तृतीयतयाtṛtīyatayāтретьим
पाठात्pāṭhātиз-за чтения
स्वांशेनsvāṁśena«Своею частью
विष्टःviṣṭaḥвойдя
पुरुषाभिधानम्puruṣābhidhānamПуруши имя
अवापavāpaобрёл
नारायणnārāyaṇaНараяна
आदिādiпервый
देवःdevaḥбог»
इतिitiтак
अत्रatraздесь
तत्tatтому
समानार्थत्वात्samānārthatvātиз-за равнозначности
नारायणस्nārāyaṇas«Нараяна
त्वंtvaṁТы»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее
वक्ष्यमाणvakṣyamāṇaо котором будет сказано
निरुक्त्य्niruktyтолкованию
अनुसाराच्anusārācсогласно
चcaи
नारायणेnārāyaṇe«в Нараяне
तुरीयाख्येturīyākhyeТурией именуемом
भगवच्bhagavac«Бхагаван»
छब्दchabdaсловом
शब्दितेśabditeобозначаемом»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
स्पष्टीभावित्वाच्spaṣṭībhāvitvācиз-за прямой сказанности
चcaи
निष्ठांniṣṭhāṁ«суть»
तत्त्वम्tattvamистину
प्रश्नpraśnaвопроса
क्रमेणैवोत्तरम्krameṇaivottaramпорядком именно ответ
आहāhaдаёт
स्थितीतिsthitīti«стояния» — так
यत्yatчто
स्थित्य्sthityстояния
आदिādiи прочего
हेतुर्heturпричина
अहेतुश्ahetuśи беспричинно
चcaи
भवतिbhavatiбывает
यच्yacчто
चcaи
जागरादिषुjāgarādiṣuв бдении и прочем
सद्sadсущее
बहिश्bahiśвне
चcaи
भवतिbhavatiбывает
येनyenaчем
चcaи
देहादीनिdehādīniтело и прочее
सञ्जीवितानिsañjīvitāniоживлены
सन्तिsantiсуть
चरन्तिcarantiдвижутся
तद्tadто
एकम्ekamодно
एवevaименно
परंparaṁвысшая
तत्त्वंtattvaṁистина
स्वsvaсвоего
प्रश्नpraśnaвопроса
क्रमेणkrameṇaпорядком
नारायणादिnārāyaṇādiНараяной и прочими
रूपंrūpaṁобликом
विद्धीतिviddhītiзнай — так
योजनीयम्yojanīyamнадо связать
तथापिtathāpiи всё же
ब्रह्मत्वbrahmatvaБрахманства
स्पष्टीकरणायspaṣṭīkaraṇāyaради прояснения
विपर्ययेनviparyayenaв обратном порядке
व्याख्यायतेvyākhyāyateтолкуется
तत्रैकस्यैवtatraikasyaivaтам одного и того же
विशेषणviśeṣaṇaопределений
भेदेनbhedenaразличием
तद्tadот них
अविशिष्टत्वेनaviśiṣṭatvenaнеотличённостью
चcaи
प्रतिपादनात्pratipādanātиз-за изложения
तथैवtathaivaтак же
तत्tatтому
तद्tadи тому
उपासकupāsakaпоклоняющихся
पुरुषानुभवpuruṣānubhavaлюдей переживания
भेदाच्bhedācиз-за различия
चाविर्भावcāvirbhāvaи явления
नाम्नोर्nāmnorи имён
भेदbhedaразличие
इत्य्ityтак
उत्तरuttaraзаключительного
वाक्यvākyaречения
तात्पर्यम्tātparyamсредоточие
एतद्etadэто
उक्तंuktaṁсказано
भवतिbhavatiбывает
स्वयम्svayamсам
अहेतुःahetuḥбеспричинен
स्वरूपsvarūpaсобственной
शक्त्यैकśaktyaikaсилы одной лишь
विलासमयत्वेनvilāsamayatvenaигрою состоя
तत्रोदासीनम्tatrodāsīnamк тому безучастен
अपिapiхотя
प्रकृतिprakṛtiпракрити
जीवjīvaи дживы
प्रवर्तकावस्थpravartakāvasthaдвижителя состояние имеющей
परमात्मापरparamātmāpara«Параматмой» иначе
पर्यायparyāyaименуемой
स्वांशsvāṁśaсобственной части
लक्षणlakṣaṇaпримету имеющего
पुरुषpuruṣaПуруши
द्वाराdvārāчерез
यद्yadчто
अस्यasyaэтого
सर्गsargaтворения
स्थित्य्sthityстояния
आदिādiи прочего
हेतुर्heturпричина
भवतिbhavatiбывает
तद्tadто
भगवद्bhagavadБхагавана
रूपंrūpaṁобликом
विद्धिviddhiзнай
अनेनास्यanenāsyaэтим Его
पूर्णpūrṇaполной
स्वरूपsvarūpaсобственной
शक्तित्वेनśaktitvenaсилой обладанием
भगवत्त्वैवोपस्थापिताbhagavattvaivopasthāpitāБхагаванство именно утверждено
यद्yadили
वाvāже
अंशित्वान्aṁśitvānцелым будучи
नnaне
विद्यतेvidyateесть
हेतुःhetuḥпричина
पुरुषाद्य्puruṣādyПуруши и прочих
अवतारस्यavatārasyaнисхождения
स्वयम्svayamсама
इवाश्रयान्तरंivāśrayāntaraṁкак иная опора
यस्यyasyaу кого
सsaон
इत्य्ityтак
अपिapiи
भगवतिbhagavatiв Бхагаване
तत्रैवtatraivaтам же
परमात्मparamātmaПараматмы
रूपताrūpatāоблик
चैवम्caivamи так
उपतिष्ठतीत्य्upatiṣṭhatītyявляется — так
आहāhaговорит
पुनस्punasснова
तेनैवtenaivaтем именно
येनyenaкем
हेतुhetuпричиной
कर्त्राkartrāдеятелем
आत्मांशātmāṁśaСвоею частью
भूतbhūtaсущего
जीवjīvaдживы
प्रवेशनpraveśanaвхождение
द्वाराdvārāчерез
सञ्जीवितानिsañjīvitāniоживлены
सन्तिsantiсуть
देहादीनिdehādīniтело и прочее
तद्tadими
उपलक्षणानिupalakṣaṇāniобозначенные
प्रधानादिpradhānādiпрадхана и прочие
सर्वाण्य्sarvāṇyвсе
एवevaименно
तत्त्वानिtattvāniначала
येनैवyenaivaкем именно
प्रेरिततयैवpreritatayaivaпобуждаемы будучи
चरन्तिcarantiдвижутся
स्वsvaсвоё
स्वsvaкаждое
कार्येkāryeв дело
प्रवर्तन्तेpravartanteпринимаются
तत्tatто
परमात्मparamātmaПараматмы
रूपंrūpaṁобликом
विद्धिviddhiзнай
तथाtathāтак
चcaи
तस्मैtasmai«Ему
नमोnamoпоклон
भगवतेbhagavateБхагавану
ब्रह्मणेbrahmaṇeБрахману
परमात्मनेparamātmaneПараматме»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
वरुणvaruṇaВаруной
कृतkṛtaсотворённом
श्रीśrīпрекрасному
कृष्णkṛṣṇaКришне
स्तुतौstutauв славословии
टीकाṭīkāтика
चcaи
परमात्मनेparamātmane«Параматме»
सर्वsarvaвсеми
जीवjīvaдживами
नियन्त्रेniyantreправящему
इत्य्ityтак
एषाeṣāэта
जीवस्यात्मत्वंjīvasyātmatvaṁдживы «атмой» бытие
तद्tadним
अपेक्षयाapekṣayāсравнительно с
तस्यtasyaЕго
परमत्वम्paramatvamвысшесть
इत्य्ityтак
अतःataḥпотому
परमात्मparamātma«Параматма»
शब्देनśabdenaсловом
तत्tatс ним
सहयोगीsahayogīсоединённый
सsaон
एवevaименно
व्यज्यतेvyajyateобозначается
इतिitiтак
तत्tatтому
तद्tadи тому
अविशिष्टत्वेनaviśiṣṭatvenaнеотличённостью
ब्रह्मत्वbrahmatvaБрахманство
मात्रंmātraṁодно лишь
चैवम्caivamи так
उपतिष्ठतीत्य्upatiṣṭhatītyявляется — так
आहāhaговорит
स्वप्नेतिsvapneti«во сне» — так
जागरेjāgareв бдении
स्वप्नेsvapneво сне
सुषुप्तौsuṣuptauв глубоком сне
चcaи
यत्yatчто
तद्tadтому
अन्वितंanvitaṁсопутствует
तद्tadтого
बहिःbahiḥвне
समाध्य्samādhyв самадхи
आदौādauи прочем
चcaи
यद्yadчто
अवशिष्टंavaśiṣṭaṁостаётся
चिन्cinсознания
मात्रत्वेनmātratvenaодним лишь будучи
प्रकाशमानंprakāśamānaṁсияя
तद्tadто
ब्रह्मbrahmaБрахмана
रूपंrūpaṁобликом
विद्धिviddhiзнай
यद्यपिyadyapiхотя
जाग्रत्jāgrat«бдение
स्वप्नःsvapnaḥсон
सुषुप्तंsuṣuptaṁи глубокий сон
चcaи
गुणतोguṇatoот гун
बुद्धिbuddhiразума
वृत्तयःvṛttayaḥдеятельности
तासांtāsāṁот них
विलक्षणोvilakṣaṇoотличен
जीवःjīvaḥджива
साक्षित्वेनsākṣitvenaсвидетелем
विनिश्चितःviniścitaḥпризнан»
इतिitiтак
दर्शनेनdarśanenaэтим воззрением
शुद्धśuddhaчистая
जीवjīvaдживы
स्वरूपम्svarūpamприрода
एवात्रोपस्थितंevātropasthitaṁименно здесь выходящей
भवतिbhavatiбывает
तथाप्य्tathāpyи всё же
अत्रatraздесь
नnaне
तन्tanона
मात्रंmātraṁодна лишь
विवक्षितम्vivakṣitamподразумевается
किन्त्व्kintvно
अन्तर्antarвнутри
भूतbhūtaсущие
जीवाख्यादिjīvākhyādi«дживой» именуемые и прочие
शक्तिकंśaktikaṁсилы имеющий
पूर्णpūrṇaполный
चिद्cidсознания
रूपम्rūpamоблик
एवevaименно
विवक्षितम्vivakṣitamподразумевается
यत्रyatraгде
पूर्णंpūrṇaṁполную
वस्तुvastuвещь
दर्शयितुंdarśayituṁпоказать
नnaне
शक्यतेśakyateможно
तत्रैकtatraikaтам одной
देशdeśaчасти
निर्देशेनैवोद्दिश्यतेnirdeśenaivoddiśyateуказанием именно указывают
अङ्गुल्य्aṅgulyпальца
अग्रेagreна кончике
समुद्रोऽयम्samudro'yam«океан вот этот»
इतिवत्itivatкак в
ब्रह्मत्वbrahmatvaБрахманства
ग्रहणंgrahaṇaṁвосприятие
चाभेदcābhedaи неразличия
दृष्ट्यैवdṛṣṭyaivaвзглядом именно
स्याद्syādбывало бы
इतिitiтак
तद्tadто
अभेदabhedaнеразличия
निर्देशश्nirdeśaśуказание
चात्रोपयुक्तcātropayuktaи здесь уместно
एवevaименно
एवम्evamтак
अन्यत्राप्य्anyatrāpyи в другом месте
अभेदabhedaнеразличия
निर्देशोnirdeśoуказание
विवेचनीयःvivecanīyaḥдолжно быть разобрано
यदिyadiесли
भेदोbhedoразличие
ज्ञापनीयःjñāpanīyaḥнадо показать
तदाtadāтогда
स्वप्नादौsvapnādauво сне и прочем
यद्yadчему
अन्वयेनanvayenaсопутствием
स्थितंsthitaṁпребывает
यच्yacчто
चcaи
तद्tadтого
बहिःbahiḥвне
शुद्धायांśuddhāyāṁв чистой
जीवाख्यjīvākhya«дживой» именуемой
शक्तौśaktauсиле
तथाtathāтак же
स्थितंsthitaṁпребывает
चca«и»
कारात्kārātиз слова
ततःtataḥтого
परत्रापिparatrāpiи за
व्यतिरेकेणvyatirekeṇaотдельно
स्थितंsthitaṁпребывает
स्वयम्svayamсамо
अवशिष्टम्avaśiṣṭamоставаясь
इतिitiтак
व्याख्येयम्vyākhyeyamдолжно толковать
तदैवंtadaivaṁтогда так
यत्yatчто
त्रिविधत्वेनैवाविर्भवतिtrividhatvenaivāvirbhavatiтрояко именно являет себя
तत्tatто
परम्paramвысшей
एवevaименно
तत्त्वम्tattvamистиной
अवेहीतिavehītiзнай — так
Литературный перевод

То же самое он раскрывает вопросом и ответом.

Царь сказал: «О сути Брахмана, Параматмы, именуемого Нараяной, поведать нам надлежит вам — ведь вы лучшие из знатоков Брахмана».

Шри Пиппалаяна сказал: «Кто есть причина возникновения, стояния и растворения этого мира, а сам беспричинен; что есть и во сне, и в бдении, и в глубоком сне, и вне их; и кем оживлены и движутся тело, чувства, дыхания и сердце, — то и знай высшим, о владыка людей».

Смысл вопроса здесь таков. «Именуемого Нараяной» — Бхагавана: ибо он читается третьим в известном ряду «Брахманом, Параматмой» и далее; ибо равнозначно этому место «Нараяна, первый бог, войдя Своею частью, обрёл имя Пуруши»; ибо так же выйдет и по толкованию, что будет приведено к словам «Нараяна Ты» и далее; и ибо прямо сказано это в словах «в Нараяне, именуемом Турией, обозначаемом словом „Бхагаван“». «Суть» — истину.

Ответ он даёт в порядке самого вопроса: «стояния». То, что есть причина стояния и прочего, а само беспричинно; что есть в бдении и прочем и вне их; и чем оживлены тело и прочее и движутся, — то одно и есть высшая истина: её и знай, в порядке своего вопроса, как Нараяну и прочих. Так надо связать.

И всё же — ради прояснения Брахманства — толкуют в обратном порядке. А средоточие заключительных слов таково: различие в явлении и в именах возникает оттого, что одно и то же излагается то через разные определения, то без них, и оттого, что переживание у поклоняющихся тому и этому разное.

Сказано вот что. Сам Он беспричинен, ибо состоит из одной лишь игры Своей собственной силы, и к тому безучастен; и всё же Он есть причина творения, стояния и прочего — через Пурушу, что есть Его собственная часть, иначе именуемая Параматмой в состоянии движителя пракрити и дживы. Вот это и знай обликом Бхагавана. Этим самым — тем, что Ему принадлежит полная собственная сила, — и утверждено Его Бхагаванство.

Или же так: «беспричинен» значит, что нет у Него, как у нисхождений Пуруши и прочих, иной опоры, ибо Он целое, а не часть. И тогда именно в Бхагаване является и облик Параматмы; о том он и говорит: тем же самым, кто есть причина и деятель, через вхождение дживы, что есть Его собственная часть, оживлены тело и прочее — а этим обозначены и прадхана, и все начала; Им же побуждаемые, они движутся, то есть принимаются каждое за своё дело. Вот это и знай обликом Параматмы.

Так и в славословии Варуны Шри Кришне: «Ему поклон, Бхагавану, Брахману, Параматме» — и тика: «Параматме — правящему всеми дживами». Вот она. Ведь джива есть «атма», а Он выше него; потому словом «Параматма» обозначается именно Он вместе с ним.

А что то же самое, взятое без определений, оказывается одним лишь Брахманством, он говорит словами «во сне». То, что сопутствует бдению, сну и глубокому сну, и то, что вне их — в самадхи и прочем — остаётся, сияя как одно лишь сознание, — то и знай обликом Брахмана.

Правда, по слову «Бдение, сон и глубокий сон — это деятельности разума, идущие от гун; джива, что от них отличен, признан свидетелем» здесь выходит не что иное, как чистая природа дживы. И всё же подразумевается тут не она одна, а полный облик сознания, внутри которого силы, именуемые дживой и прочие. Ведь где полной вещи показать нельзя, там указывают через одну её часть — как говорят «вот океан», показывая кончиком пальца.

А Брахманство берётся именно взглядом неразличения; потому указание на неразличие здесь и уместно. Так же надо разбирать указание на неразличие и в других местах.

Если же надо показать различие, то толковать следует так: то, чему сопутствует сон и прочее; то, что вне этого пребывает в чистой силе, именуемой дживой; и — по слову «и» — то, что пребывает и за тем, отдельно, само оставаясь. И тогда: то, что являет себя именно трояко, — то и знай высшей истиной.

Версия

239ef37779a1 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 11:13:10 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами