एवम् एव प्रश्नोत्तराभ्यां विवृणोति । राजोवाच— नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । निष्ठाम् अर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः ॥ श्रीपिप्पलायन उवाच— स्थित्युद्भवप्रलयहेतुर् अहेतुर् अस्य यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश् च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तद् अवेहि परं नरेन्द्र ॥ अत्र प्रश्नस्यार्थः—नारायणाभिधानस्य भगवतः । ब्रह्मेति परमात्मेत्यादिप्रसिद्धतत्समुदायतृतीयतया पाठात् । स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानम् अवाप नारायण आदिदेवः इति अत्र तत्समानार्थत्वात् । नारायणस् त्वं इत्य् आदौ वक्ष्यमाणनिरुक्त्यनुसाराच् च, नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते इत्य् अत्र स्पष्टीभावित्वाच् च । निष्ठां तत्त्वम् । प्रश्नक्रमेणैवोत्तरम् आह—स्थितीति । यत् स्थित्यादिहेतुर् अहेतुश् च भवति, यच् च जागरादिषु सद् बहिश् च भवति, येन च देहादीनि सञ्जीवितानि सन्ति चरन्ति, तद् एकम् एव परं तत्त्वं स्वप्रश्नक्रमेण नारायणादिरूपं विद्धीति योजनीयम् । तथापि ब्रह्मत्वस्पष्टीकरणाय विपर्ययेन व्याख्यायते । तत्रैकस्यैव विशेषणभेदेन तदविशिष्टत्वेन च प्रतिपादनात् तथैव तत्तदुपासकपुरुषानुभवभेदाच् चाविर्भावनाम्नोर् भेद इत्य् उत्तरवाक्यतात्पर्यम् । एतद् उक्तं भवति—स्वयम् अहेतुः स्वरूपशक्त्यैकविलासमयत्वेन तत्रोदासीनम् अपि प्रकृतिजीवप्रवर्तकावस्थपरमात्मापरपर्यायस्वांशलक्षणपुरुषद्वारा यद् अस्य सर्गस्थित्यादिहेतुर् भवति तद् भगवद्रूपं विद्धि । अनेनास्यपूर्णस्वरूपशक्तित्वेन भगवत्त्वैवोपस्थापिता । यद् वा, अंशित्वान् न विद्यते हेतुः पुरुषाद्यवतारस्य स्वयम् इवाश्रयान्तरं यस्य स इत्य् अपि भगवति तत्रैव परमात्मरूपता चैवम् उपतिष्ठतीत्य् आह—पुनस् तेनैव येन हेतुकर्त्रा आत्मांशभूतजीवप्रवेशनद्वारा सञ्जीवितानि सन्ति देहादीनि तदुपलक्षणानि प्रधानादिसर्वाण्य् एव तत्त्वानि, येनैव प्रेरिततयैव चरन्ति स्वस्वकार्ये प्रवर्तन्ते, तत् परमात्मरूपं विद्धि । तथा च, तस्मै नमो भगवते ब्रह्मणे परमात्मने इत्य् अत्र वरुणकृतश्रीकृष्णस्तुतौ टीका च—परमात्मने सर्वजीवनियन्त्रे इत्य् एषा । जीवस्यात्मत्वं तदपेक्षया तस्य परमत्वम् इत्य् अतः परमात्मशब्देन तत्सहयोगी स एव व्यज्यते इति । तत्तदविशिष्टत्वेन ब्रह्मत्वमात्रं चैवम् उपतिष्ठतीत्य् आह—स्वप्नेति । जागरे स्वप्ने सुषुप्तौ च यत् तदन्वितं, तद्बहिः समाध्यादौ च यद् अवशिष्टं चिन्मात्रत्वेन प्रकाशमानं तद् ब्रह्मरूपं विद्धि । यद्यपि, जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः । तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ॥ इति दर्शनेन शुद्धजीवस्वरूपम् एवात्रोपस्थितं भवति, तथाप्य् अत्र न तन्मात्रं विवक्षितम्, किन्त्व् अन्तर्भूतजीवाख्यादिशक्तिकं पूर्णचिद्रूपम् एव विवक्षितम् । यत्र पूर्णं वस्तु दर्शयितुं न शक्यते तत्रैकदेशनिर्देशेनैवोद्दिश्यते—अङ्गुल्यग्रे समुद्रोऽयम् इतिवत् । ब्रह्मत्वग्रहणं चाभेददृष्ट्यैव स्याद् इति तदभेदनिर्देशश् चात्रोपयुक्त एव । एवम् अन्यत्राप्य् अभेदनिर्देशो विवेचनीयः । यदि भेदो ज्ञापनीयः, तदा स्वप्नादौ यदन्वयेन स्थितं, यच् च तद्बहिः शुद्धायां जीवाख्यशक्तौ, तथा स्थितं, चकारात् ततः परत्रापि व्यतिरेकेण स्थितं स्वयम् अवशिष्टम् इति व्याख्येयम् । तदैवं यत् त्रिविधत्वेनैवाविर्भवति, तत् परम् एव तत्त्वम् अवेहीति ॥ ॥
evam eva praśnottarābhyāṁ vivṛṇoti | rājovāca— nārāyaṇābhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | niṣṭhām arhatha no vaktuṁ yūyaṁ hi brahma-vittamāḥ || śrī-pippalāyana uvāca— sthity-udbhava-pralaya-hetur ahetur asya yat svapna-jāgara-suṣuptiṣu sad bahiś ca | dehendriyāsu-hṛdayāni caranti yena sañjīvitāni tad avehi paraṁ narendra || atra praśnasyārthaḥ—nārāyaṇābhidhānasya bhagavataḥ | brahmeti paramātmety-ādi-prasiddha-tat-samudāya-tṛtīyatayā pāṭhāt | svāṁśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānam avāpa nārāyaṇa ādi-devaḥ iti atra tat-samānārthatvāt | nārāyaṇas tvaṁ ity ādau vakṣyamāṇa-nirukty-anusārāc ca, nārāyaṇe turīyākhye bhagavac-chabda-śabdite ity atra spaṣṭībhāvitvāc ca | niṣṭhāṁ tattvam | praśna-krameṇaivottaram āha—sthitīti | yat sthity-ādi-hetur ahetuś ca bhavati, yac ca jāgarādiṣu sad bahiś ca bhavati, yena ca dehādīni sañjīvitāni santi caranti, tad ekam eva paraṁ tattvaṁ sva-praśna-krameṇa nārāyaṇādi-rūpaṁ viddhīti yojanīyam | tathāpi brahmatva-spaṣṭīkaraṇāya viparyayena vyākhyāyate | tatraikasyaiva viśeṣaṇa-bhedena tad-aviśiṣṭatvena ca pratipādanāt tathaiva tat-tad-upāsaka-puruṣānubhava-bhedāc cāvirbhāva-nāmnor bheda ity uttara-vākya-tātparyam | etad uktaṁ bhavati—svayam ahetuḥ svarūpa-śaktyaika-vilāsamayatvena tatrodāsīnam api prakṛti-jīva-pravartakāvastha-paramātmāpara-paryāya-svāṁśa-lakṣaṇa-puruṣa-dvārā yad asya sarga-sthity-ādi-hetur bhavati tad bhagavad-rūpaṁ viddhi | anenāsya-pūrṇa-svarūpa-śaktitvena bhagavattvaivopasthāpitā | yad vā, aṁśitvān na vidyate hetuḥ puruṣādy-avatārasya svayam ivāśrayāntaraṁ yasya sa ity api bhagavati tatraiva paramātma-rūpatā caivam upatiṣṭhatīty āha—punas tenaiva yena hetu-kartrā ātmāṁśa-bhūta-jīva-praveśana-dvārā sañjīvitāni santi dehādīni tad-upalakṣaṇāni pradhānādi-sarvāṇy eva tattvāni, yenaiva preritatayaiva caranti sva-sva-kārye pravartante, tat paramātma-rūpaṁ viddhi | tathā ca, tasmai namo bhagavate brahmaṇe paramātmane ity atra varuṇa-kṛta-śrī-kṛṣṇa-stutau ṭīkā ca—paramātmane sarva-jīva-niyantre ity eṣā | jīvasyātmatvaṁ tad-apekṣayā tasya paramatvam ity ataḥ paramātma-śabdena tat-sahayogī sa eva vyajyate iti | tat-tad-aviśiṣṭatvena brahmatva-mātraṁ caivam upatiṣṭhatīty āha—svapneti | jāgare svapne suṣuptau ca yat tad-anvitaṁ, tad-bahiḥ samādhy-ādau ca yad avaśiṣṭaṁ cin-mātratvena prakāśamānaṁ tad brahma-rūpaṁ viddhi | yadyapi, jāgrat svapnaḥ suṣuptaṁ ca guṇato buddhi-vṛttayaḥ | tāsāṁ vilakṣaṇo jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || iti darśanena śuddha-jīva-svarūpam evātropasthitaṁ bhavati, tathāpy atra na tan-mātraṁ vivakṣitam, kintv antar-bhūta-jīvākhyādi-śaktikaṁ pūrṇa-cid-rūpam eva vivakṣitam | yatra pūrṇaṁ vastu darśayituṁ na śakyate tatraika-deśa-nirdeśenaivoddiśyate—aṅguly-agre samudro'yam itivat | brahmatva-grahaṇaṁ cābheda-dṛṣṭyaiva syād iti tad-abheda-nirdeśaś cātropayukta eva | evam anyatrāpy abheda-nirdeśo vivecanīyaḥ | yadi bhedo jñāpanīyaḥ, tadā svapnādau yad-anvayena sthitaṁ, yac ca tad-bahiḥ śuddhāyāṁ jīvākhya-śaktau, tathā sthitaṁ, ca-kārāt tataḥ paratrāpi vyatirekeṇa sthitaṁ svayam avaśiṣṭam iti vyākhyeyam | tadaivaṁ yat trividhatvenaivāvirbhavati, tat param eva tattvam avehīti || ||
То же самое он раскрывает вопросом и ответом.
Царь сказал: «О сути Брахмана, Параматмы, именуемого Нараяной, поведать нам надлежит вам — ведь вы лучшие из знатоков Брахмана».
Шри Пиппалаяна сказал: «Кто есть причина возникновения, стояния и растворения этого мира, а сам беспричинен; что есть и во сне, и в бдении, и в глубоком сне, и вне их; и кем оживлены и движутся тело, чувства, дыхания и сердце, — то и знай высшим, о владыка людей».
Смысл вопроса здесь таков. «Именуемого Нараяной» — Бхагавана: ибо он читается третьим в известном ряду «Брахманом, Параматмой» и далее; ибо равнозначно этому место «Нараяна, первый бог, войдя Своею частью, обрёл имя Пуруши»; ибо так же выйдет и по толкованию, что будет приведено к словам «Нараяна Ты» и далее; и ибо прямо сказано это в словах «в Нараяне, именуемом Турией, обозначаемом словом „Бхагаван“». «Суть» — истину.
Ответ он даёт в порядке самого вопроса: «стояния». То, что есть причина стояния и прочего, а само беспричинно; что есть в бдении и прочем и вне их; и чем оживлены тело и прочее и движутся, — то одно и есть высшая истина: её и знай, в порядке своего вопроса, как Нараяну и прочих. Так надо связать.
И всё же — ради прояснения Брахманства — толкуют в обратном порядке. А средоточие заключительных слов таково: различие в явлении и в именах возникает оттого, что одно и то же излагается то через разные определения, то без них, и оттого, что переживание у поклоняющихся тому и этому разное.
Сказано вот что. Сам Он беспричинен, ибо состоит из одной лишь игры Своей собственной силы, и к тому безучастен; и всё же Он есть причина творения, стояния и прочего — через Пурушу, что есть Его собственная часть, иначе именуемая Параматмой в состоянии движителя пракрити и дживы. Вот это и знай обликом Бхагавана. Этим самым — тем, что Ему принадлежит полная собственная сила, — и утверждено Его Бхагаванство.
Или же так: «беспричинен» значит, что нет у Него, как у нисхождений Пуруши и прочих, иной опоры, ибо Он целое, а не часть. И тогда именно в Бхагаване является и облик Параматмы; о том он и говорит: тем же самым, кто есть причина и деятель, через вхождение дживы, что есть Его собственная часть, оживлены тело и прочее — а этим обозначены и прадхана, и все начала; Им же побуждаемые, они движутся, то есть принимаются каждое за своё дело. Вот это и знай обликом Параматмы.
Так и в славословии Варуны Шри Кришне: «Ему поклон, Бхагавану, Брахману, Параматме» — и тика: «Параматме — правящему всеми дживами». Вот она. Ведь джива есть «атма», а Он выше него; потому словом «Параматма» обозначается именно Он вместе с ним.
А что то же самое, взятое без определений, оказывается одним лишь Брахманством, он говорит словами «во сне». То, что сопутствует бдению, сну и глубокому сну, и то, что вне их — в самадхи и прочем — остаётся, сияя как одно лишь сознание, — то и знай обликом Брахмана.
Правда, по слову «Бдение, сон и глубокий сон — это деятельности разума, идущие от гун; джива, что от них отличен, признан свидетелем» здесь выходит не что иное, как чистая природа дживы. И всё же подразумевается тут не она одна, а полный облик сознания, внутри которого силы, именуемые дживой и прочие. Ведь где полной вещи показать нельзя, там указывают через одну её часть — как говорят «вот океан», показывая кончиком пальца.
А Брахманство берётся именно взглядом неразличения; потому указание на неразличие здесь и уместно. Так же надо разбирать указание на неразличие и в других местах.
Если же надо показать различие, то толковать следует так: то, чему сопутствует сон и прочее; то, что вне этого пребывает в чистой силе, именуемой дживой; и — по слову «и» — то, что пребывает и за тем, отдельно, само оставаясь. И тогда: то, что являет себя именно трояко, — то и знай высшей истиной.
239ef37779a1 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 11:13:10 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Вопрос царя и ответ мудреца разобраны как одно целое: имя в вопросе и три приметы в ответе.
Порядок ответа перевёрнут нарочно — чтобы Брахман вышел последним, а не первым.
И дан образ, объясняющий все речи о неразличии: кончик пальца, которым показывают на океан.