Шат-сандарбха
Сандарбха вторая. Бхагават: Господь как личность2.50.1Джива Госвами
130 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 2.50.1
॥
Деванагари

नामरूपित्वविधिनिषेधश्रुतिभिर् विवदमानानां विवादावसरे तद् एव ह्य् उपपादयति— अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयोर् एकस्थयोर् भिन्नविरुद्धधर्मणोः अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययोः समं परं ह्य् अनुकूलं बृहत् तत् ॥ अस्तीति योगः स्थूलोपासनाशास्त्रम् । तत्र हि यद् भगवतो नामरूपित्वं श्रूयते, तद् दृष्टकल्पनालाघवाद् घटपटादिलक्षणाखिलनामधेयत्वं पातालपादादिकत्वं चेति विधीयते । नास्तीति साङ्ख्यं ज्ञानशास्त्रं । तत्र हि निषेधश्रुतिभिस् तस्य नामरूपित्वं यन् निषिध्यते, तत् प्रापञ्चिकनामरूपित्वस्य कल्पितत्वात् सर्वथैव नास्तीति निश्चीयते । तद् उक्तम् उभयमतस्यैव प्राक्—स सर्वनामा स च विश्वरूपः इत्य् आदिना, यद् यन् निरुक्तं वचसा निरूपितम् इत्यादिना च । अस्तीति नास्तीति च वस्तुनि निष्ठा ययोः । तम् एव विवादं स्फुटयति—भिन्नौ, अस्तीति नास्तीत्य् एवम्भूतौ विरुद्धौ धर्मौ ययोस् तयोः । नन्व् आस्ताम् अनयोर् भिन्नविषयत्वं, नेत्य् आह—एकस्थयोः समानविषययोः । तद् एवं विवादे सति, यत् किञ्चित् समं समञ्जसत्वेनैव अवेक्षितं प्रतीतं वस्तु, तद् द्वयोर् अपि बृहन् महद् अनुकूलं भवति । किं तत् समञ्जसं? यत् परं नामरूपाद् अत्यन्ततदभावाच् च विलक्षणं, यत्र युगपन् नामरूपित्वम् अनामरूपित्वम् अपि वक्तुं शक्यते, तद् विलक्षणं किम् अपि नामरूपलक्षणम् एव वस्त्व् इत्य् अर्थः । एतद् उक्तं भवति । एकस्मिन्न् एव वस्तुनि नामरूपित्वविधिनिषेधाभ्यां परस्परं श्रुतयः पराहतार्थाः स्युः । अत्र तु परत्वेनोभयत्रापि प्राक्तनयुक्त्या समञ्जसम् अप्राकृतनामरूपित्वम् एव विधिनिषेधश्रुतितात्पर्येनोपस्थाप्यत इति तत्तन्मतं विवादमात्रम् । इत्थम् एवात्र श्रीध्रुवेण निर्विवादत्वम् उक्तम्— तिर्यङ्नगद्विजसरीसृपदेवदैत्यमर्त्यादिभिः परिचितं सदसद्विशेषम् । रूपं स्थविष्ठम् अज ते महदाद्यनेकं नातः परं परम वेद्मि न यत्र वादः ॥ इति । अत्र रूपशब्दस्यैवोभयत्र विशेष्यत्वेन, भूप रूपम् अरूपं च परं चापरम् एव च इति वैष्णववाक्यानुसारेण च । अतः परं चतुर्भुजादित्वलक्षणं रूपं वपुर् इत्य् अर्थः । तच् चाग्रे दर्शयिष्यते । तन् न वेद्मि, एतत्पर्यन्तं कालं नाज्ञासिषम् इत्य् अर्थः ।

Транслитерация (IAST)

nāma-rūpitva-vidhi-niṣedha-śrutibhir vivadamānānāṁ vivādāvasare tad eva hy upapādayati— astīti nāstīti ca vastu-niṣṭhayor eka-sthayor bhinna-viruddha-dharmaṇoḥ avekṣitaṁ kiñcana yoga-sāṅkhyayoḥ samaṁ paraṁ hy anukūlaṁ bṛhat tat || astīti yogaḥ sthūlopāsanā-śāstram | tatra hi yad bhagavato nāma-rūpitvaṁ śrūyate, tad dṛṣṭa-kalpanā-lāghavād ghaṭa-paṭādi-lakṣaṇākhila-nāma-dheyatvaṁ pātāla-pādādikatvaṁ ceti vidhīyate | nāstīti sāṅkhyaṁ jñāna-śāstraṁ | tatra hi niṣedha-śrutibhis tasya nāma-rūpitvaṁ yan niṣidhyate, tat prāpañcika-nāma-rūpitvasya kalpitatvāt sarvathaiva nāstīti niścīyate | tad uktam ubhaya-matasyaiva prāk—sa sarva-nāmā sa ca viśva-rūpaḥ ity ādinā, yad yan niruktaṁ vacasā nirūpitam ity-ādinā ca | astīti nāstīti ca vastuni niṣṭhā yayoḥ | tam eva vivādaṁ sphuṭayati—bhinnau, astīti nāstīty evambhūtau viruddhau dharmau yayos tayoḥ | nanv āstām anayor bhinna-viṣayatvaṁ, nety āha—eka-sthayoḥ samāna-viṣayayoḥ | tad evaṁ vivāde sati, yat kiñcit samaṁ samañjasatvenaiva avekṣitaṁ pratītaṁ vastu, tad dvayor api bṛhan mahad anukūlaṁ bhavati | kiṁ tat samañjasaṁ? yat paraṁ nāma-rūpād atyanta-tad-abhāvāc ca vilakṣaṇaṁ, yatra yugapan nāma-rūpitvam anāma-rūpitvam api vaktuṁ śakyate, tad vilakṣaṇaṁ kim api nāma-rūpa-lakṣaṇam eva vastv ity arthaḥ | etad uktaṁ bhavati | ekasminn eva vastuni nāma-rūpitva-vidhi-niṣedhābhyāṁ parasparaṁ śrutayaḥ parāhatārthāḥ syuḥ | atra tu paratvenobhayatrāpi prāktana-yuktyā samañjasam aprākṛta-nāma-rūpitvam eva vidhi-niṣedha-śruti-tātparyenopasthāpyata iti tat-tan-mataṁ vivāda-mātram | ittham evātra śrī-dhruveṇa nirvivādatvam uktam— tiryaṅ-naga-dvija-sarīsṛpa-deva-daitya-martyādibhiḥ paricitaṁ sad-asad-viśeṣam | rūpaṁ sthaviṣṭham aja te mahad-ādy-anekaṁ nātaḥ paraṁ parama vedmi na yatra vādaḥ || iti | atra rūpa-śabdasyaivobhayatra viśeṣyatvena, bhūpa rūpam arūpaṁ ca paraṁ cāparam eva ca iti vaiṣṇava-vākyānusāreṇa ca | ataḥ paraṁ caturbhujāditva-lakṣaṇaṁ rūpaṁ vapur ity arthaḥ | tac cāgre darśayiṣyate | tan na vedmi, etat-paryantaṁ kālaṁ nājñāsiṣam ity arthaḥ |

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
नामnāmaимени
रूपित्वrūpitvaи облика обладание
विधिvidhiутверждающими
निषेधniṣedhaи отрицающими
श्रुतिभिर्śrutibhirшрути
विवदमानानांvivadamānānāṁспорящих
विवादावसरेvivādāvasareпри случае спора
तद्tadто
एवevaименно
ह्य्hyведь
उपपादयतिupapādayatiобосновывает
अस्तीतिastīti«„есть“
नास्तीतिnāstīti„нет“
चcaи
वस्तुvastuна вещи
निष्ठयोर्niṣṭhayorстоящих
एकekaна одном
स्थयोर्sthayorстоящих
भिन्नbhinnaразличные
विरुद्धviruddhaпротиворечивые
धर्मणोःdharmaṇoḥсвойства имеющих
अवेक्षितंavekṣitaṁусмотренное
किञ्चनkiñcanaнечто
योगyogaйоги
साङ्ख्ययोःsāṅkhyayoḥи санкхьи
समंsamaṁравно
परंparaṁвысшее
ह्य्hyведь
अनुकूलंanukūlaṁблагоприятно
बृहत्bṛhatвелико
तत्tatто»
अस्तीतिastīti«есть» —
योगःyogaḥйога,
स्थूलोपासनाsthūlopāsanāо поклонении грубому
शास्त्रम्śāstramписание
तत्रtatraтам
हिhiведь
यद्yadчто
भगवतोbhagavatoБхагавана
नामnāmaимени
रूपित्वंrūpitvaṁи облика обладание
श्रूयतेśrūyateслышится
तद्tadто
दृष्टdṛṣṭaот виденного
कल्पनाkalpanāизмышления
लाघवाद्lāghavādлёгкостью
घटghaṭaгоршка
पटादिpaṭādiткани и прочего
लक्षणाखिलlakṣaṇākhilaпризнак имеющих всех
नामnāmaимён
धेयत्वंdheyatvaṁносительство
पातालpātālaПатала
पादादिकत्वंpādādikatvaṁногами и прочим бытие
चेतिcetiи — так
विधीयतेvidhīyateутверждается
नास्तीतिnāstīti«нет» —
साङ्ख्यंsāṅkhyaṁсанкхья,
ज्ञानjñānaзнания
शास्त्रंśāstraṁписание
तत्रtatraтам
हिhiведь
निषेधniṣedhaотрицающими
श्रुतिभिस्śrutibhisшрути
तस्यtasyaу Него
नामnāmaимени
रूपित्वंrūpitvaṁи облика обладание
यन्yanкоторое
निषिध्यतेniṣidhyateотрицается
तत्tatто
प्रापञ्चिकprāpañcikaмирского
नामnāmaимени
रूपित्वस्यrūpitvasyaи облика обладания
कल्पितत्वात्kalpitatvātвоображённостью
सर्वथैवsarvathaivaвовсе именно
नास्तीतिnāstītiнет — так
निश्चीयतेniścīyateрешается
तद्tadто
उक्तम्uktamсказано
उभयubhayaобоих
मतस्यैवmatasyaivaмнения именно
प्राक्prākпрежде
सsa«Он
सर्वsarvaвсех
नामाnāmāимён
सsaОн
चcaи
विश्वviśvaвселенной
रूपःrūpaḥоблик имеющий»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее
यद्yad«что
यन्yanи что
निरुक्तंniruktaṁизречено
वचसाvacasāсловом
निरूपितम्nirūpitamопределено»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее
चcaи
अस्तीतिastīti«„есть“
नास्तीतिnāstīti„нет“
चcaи»
वस्तुनिvastuniна вещи
निष्ठाniṣṭhāстояние
ययोःyayoḥу кого
तम्tamтот
एवevaименно
विवादंvivādaṁспор
स्फुटयतिsphuṭayatiпроясняет
भिन्नौbhinnau«различные»
अस्तीतिastīti«есть» —
नास्तीत्य्nāstīty«нет» —
एवम्भूतौevambhūtauтаковые
विरुद्धौviruddhau«противоречивые»
धर्मौdharmau«свойства»
ययोस्yayosу кого
तयोःtayoḥу тех
नन्व्nanvно ведь
आस्ताम्āstāmпусть будет
अनयोर्anayorу этих двух
भिन्नbhinnaразличный
विषयत्वंviṣayatvaṁпредмет
नेत्य्netyнет — так
आहāhaговорит
एकeka«на одном
स्थयोःsthayoḥстоящих» —
समानsamānaодинаковый
विषययोःviṣayayoḥпредмет имеющих
तद्tadто
एवंevaṁтак
विवादेvivādeпри споре
सतिsatiсущем
यत्yatчто
किञ्चित्kiñcit«нечто»
समंsamaṁ«равно» —
समञ्जसत्वेनैवsamañjasatvenaivaскладностью именно
अवेक्षितंavekṣitaṁ«усмотренное» —
प्रतीतंpratītaṁпознанная
वस्तुvastuвещь
तद्tadто
द्वयोर्dvayorдля обоих
अपिapiи
बृहन्bṛhan«велико» —
महद्mahadвеликое
अनुकूलंanukūlaṁ«благоприятно»
भवतिbhavatiбывает
किंkiṁчто
तत्tatто
समञ्जसंsamañjasaṁскладное
यत्yatчто
परंparaṁ«высшее» —
नामnāmaимени
रूपाद्rūpādи облика
अत्यन्तatyantaсовершенного
तद्tadих
अभावाच्abhāvācотсутствия
चcaи
विलक्षणंvilakṣaṇaṁотлично
यत्रyatraгде
युगपन्yugapanодновременно
नामnāmaимени
रूपित्वम्rūpitvamи облика обладание
अनामanāmaне-имени
रूपित्वम्rūpitvamи не-облика обладание
अपिapiи
वक्तुंvaktuṁсказать
शक्यतेśakyateможно
तद्tadто
विलक्षणंvilakṣaṇaṁотличное
किम्kimнекое
अपिapiи
नामnāmaимя
रूपrūpaи облик
लक्षणम्lakṣaṇamпризнаком имеющее
एवevaименно
वस्त्व्vastvвещь
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
एतद्etadэто
उक्तंuktaṁсказанным
भवतिbhavatiбывает
एकस्मिन्न्ekasminnв одной
एवevaименно
वस्तुनिvastuniвещи
नामnāmaимени
रूपित्वrūpitvaи облика обладания
विधिvidhiутверждением
निषेधाभ्यांniṣedhābhyāṁи отрицанием
परस्परंparasparaṁвзаимно
श्रुतयःśrutayaḥшрути
पराहतार्थाःparāhatārthāḥразбитый смысл имеющими
स्युःsyuḥбыли бы
अत्रatraздесь
तुtuже
परत्वेनोभयत्रापिparatvenobhayatrāpiвысшестью, и там и там
प्राक्तनprāktanaпрежним
युक्त्याyuktyāдоводом
समञ्जसम्samañjasamскладное
अप्राकृतaprākṛtaневещественного
नामnāmaимени
रूपित्वम्rūpitvamи облика обладание
एवevaименно
विधिvidhiутверждающих
निषेधniṣedhaи отрицающих
श्रुतिśrutiшрути
तात्पर्येनोपस्थाप्यतtātparyenopasthāpyataнамерением устанавливается
इतिitiтак
तत्tatто
तन्tanи то
मतंmataṁмнение
विवादvivādaспор
मात्रम्mātramодин лишь
इत्थम्itthamтак
एवात्रevātraименно здесь
श्रीśrīпрекрасным
ध्रुवेणdhruveṇaДхрувой
निर्विवादत्वम्nirvivādatvamбесспорность
उक्तम्uktamсказана
तिर्यङ्tiryaṅ«животными
नगnagaдеревьями
द्विजdvijaптицами
सरीसृपsarīsṛpaпресмыкающимися
देवdevaбогами
दैत्यdaityaдайтьями
मर्त्यादिभिःmartyādibhiḥсмертными и прочими
परिचितंparicitaṁнаполненный
सद्sadсущего
असद्asadи не-сущего
विशेषम्viśeṣamразличие имеющий
रूपंrūpaṁоблик
स्थविष्ठम्sthaviṣṭhamгрубейший
अजajaо Нерождённый
तेteТвой
महद्mahadмахат
आद्य्ādyи прочее
अनेकंanekaṁмногое
नातःnātaḥне этого
परंparaṁвыше
परमparamaо Высший
वेद्मिvedmiзнаю
नnaне
यत्रyatraгде
वादःvādaḥспор»
इतिitiтак
अत्रatraздесь
रूपrūpa«образ»
शब्दस्यैवोभयत्रśabdasyaivobhayatraслова именно, в обоих местах
विशेष्यत्वेनviśeṣyatvenaопределяемым бытием
भूपbhūpa«о царь
रूपम्rūpamобраз
अरूपंarūpaṁи безобразное
चcaи
परंparaṁвысшее
चापरम्cāparamи низшее
एवevaименно
चcaи»
इतिitiтак
वैष्णवvaiṣṇava«Вайшнавы»
वाक्यानुसारेणvākyānusāreṇaречению следованием
चcaи
अतःataḥ«этого
परंparaṁвыше» —
चतुर्भुजादित्वcaturbhujāditvaчетырёхрукость и прочее
लक्षणंlakṣaṇaṁпризнаком имеющий
रूपंrūpaṁобраз
वपुर्vapurтело
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
तच्tacто
चाग्रेcāgreи далее
दर्शयिष्यतेdarśayiṣyateбудет показано
तन्tanтого
नna«не
वेद्मिvedmiзнаю» —
एतत्etatэтого
पर्यन्तंparyantaṁдо
कालंkālaṁвремени
नाज्ञासिषम्nājñāsiṣamне знал
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
Литературный перевод

При случае спора тех, кто спорит по шрути, утверждающим и отрицающим у Него имя и облик, он то же самое и обосновывает:

«У двух — „есть“ и „нет“, — что стоят на вещи, стоят на одном и имеют различные, противоречивые свойства, нечто усмотренное равно благоприятно обоим, йоге и санкхье; и оно высшее, оно великое».

«Есть» — это йога, писание о поклонении грубому. Там ведь то обладание именем и обликом, о котором слышно у Бхагавана, утверждается — по лёгкости измышления от виденного — как носительство всех имён, имеющих признаком горшок, ткань и прочее, и как то, что Патала — Его ноги, и прочее.

«Нет» — это санкхья, писание знания. Там ведь то обладание именем и обликом, которое отрицается отрицающими шрути, решается как вовсе не существующее, ибо мирское обладание именем и обликом воображено.

О том и другом мнении сказано прежде: «Он — всех имён, и Он — облик вселенной» и далее; «что и что изречено словом, определено» и далее.

«У кого стояние на вещи как „есть“ и „нет“». Тот самый спор он проясняет: «различные» — у кого «противоречивые» «свойства», таковые: «есть» и «нет». Но пусть предмет у этих двух будет разный? Нет, говорит он: «стоящих на одном», то есть имеющих одинаковый предмет.

Итак, при таком споре то «нечто» — та вещь, что «усмотрена», то есть познана, «равно», то есть как складная, — «благоприятна» и «велика» для обоих. Что же складно? То, что «высшее», то есть отлично и от имени с обликом, и от совершенного их отсутствия; то, о чём можно разом сказать и что оно имеет имя и облик, и что не имеет. То есть — некая отличная вещь, у которой признак и есть имя и облик.

Этим сказано вот что. В одной и той же вещи шрути утверждением и отрицанием имени и облика взаимно разбивали бы смысл друг друга. Здесь же, по прежнему доводу, словом «высшее» в обоих случаях устанавливается как складное именно невещественное обладание именем и обликом — таково намерение и утверждающих, и отрицающих шрути; а те и те мнения — лишь спор.

Именно так и здесь Шри Дхрува сказал о бесспорном:

«Грубейший облик Твой, о Нерождённый, наполненный животными, деревьями, птицами, пресмыкающимися, богами, дайтьями, смертными и прочими, имеющий различие сущего и не-сущего, — махат и многое иное; а что выше этого, о Высший, я не знаю — то, о чём нет спора».

Здесь слово «образ» в обоих случаях выступает определяемым — и по речению «Вайшнавы»: «о царь, и образ, и безобразное, и высшее, и низшее». Потому «выше этого» значит образ, то есть тело, чей признак — четырёхрукость и прочее; и это будет показано далее. «Не знаю» — то есть до этого времени не знал.

Версия

38a8fa2bd900 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 11:13:10 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами