अथ स्वरूपभूताख्याम् अन्तरङ्गां शक्तिं सर्वस्यापि प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या तावद् आह द्वाभ्याम्— यन् न स्पृशन्ति न विदुर् मनोबुद्धीन्द्रियासवः । अन्तर् बहिश् च विततं व्योमवत् तन् नतोऽस्म्य् अहम् ॥ देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशविद्धाः प्रचरन्ति कर्मसु । नैवान्यदा लोहम् इवाप्रतप्तं स्थानेषु तद्द्रष्ट्रपदेशम् एति ॥ टीका च—यद् ब्रह्म व्योमवद् विततम् अपि असवः प्राणाः क्रियाशक्त्य न स्पृशन्ति, मनआदीनि च ज्ञानशक्त्या न विदुः, तद् ब्रह्म नतोऽस्मि । तेषं तदज्ञाने हेतुम् आह—देहेन्द्रियादयोऽमी यदंशविद्धा यच्चैतन्यांशेनाविष्टाः सन्तः कर्मसु स्वस्वविषयेषु प्रचरन्ति जाग्रत्स्वप्नयोः । अन्यदा सुषुप्तिमूर्च्छादौ नैव प्रचरन्ति, यथा अप्रतप्तं लोहं न दहति । अतो यथा लोहम् अग्निशक्त्यैव दाहकं सद् अग्निं विना न दहति, एवं ब्रह्मगतज्ञानक्रियाशक्तिभ्यां प्रवर्तमाना देहादयस् तन् न स्पृशन्ति न विदुश् चेति भावः । इत्य् एषा । अत्राद्वैतशारीरकेऽपि साङ्ख्यम् आक्षिप्योक्तम्, यथा—अथ पुनः साक्षिनिमित्तम् ईक्षितृत्वं प्रधानस्य कल्प्येत यथाग्निनिमित्तम् अयःपिण्डादेर् दग्धृत्वं, तथा सति यन् निमित्तम् ईक्षिततृत्वं प्रधानस्य, तद् एव सर्वज्ञं मुख्यं जगतः कारणम् इति । श्रुतिश् चात्र—तम् एव भान्तम् अनुभाति सर्वम् , को ह्य् अन्यात् कः प्राण्यात् यद् एष आकाश आनन्दो न स्यात् , चक्षुषश् चक्षुर् उत श्रोत्रस्य श्रोत्रम् इत्य् आद्या । अथ प्रकृतस्यावशिष्टता टीका—जीवस् तर्हि द्रष्टृत्वाज् जानातु? नेत्य् आह—स्थानेषु जाग्रदादिषु द्रष्ट्रपदेशं द्रष्टृसंज्ञां तद् एवैति प्राप्नोति, नान्यो जीवो नामास्ति, नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादि श्रुतेः । यद् वा, द्रष्ट्रपदेशं द्रष्टृसंज्ञं जीवम् अपि तद् एवैति जानाति, न तु जीवस् तज् जानातीत्य् अर्थः इत्य् एषा । तद् उक्तम्—त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः इति । श्रुतौ च जीवो नामातोऽन्यः स्वयं सिद्धो नास्ति, परन्तु तदात्मक एवेत्य् अर्थः । तथातोऽन्यो द्रष्टा नास्ति, सर्वद्रष्टुस् तस्यापरो द्रष्टा नास्तीत्य् अर्थ इति व्याख्येयम् ॥ ॥
atha svarūpa-bhūtākhyām antaraṅgāṁ śaktiṁ sarvasyāpi pravṛtty-anyathānupapattyā tāvad āha dvābhyām— yan na spṛśanti na vidur mano-buddhīndriyāsavaḥ | antar bahiś ca vitataṁ vyomavat tan nato'smy aham || dehendriya-prāṇa-mano-dhiyo'mī yad-aṁśa-viddhāḥ pracaranti karmasu | naivānyadā loham ivāprataptaṁ sthāneṣu tad-draṣṭr-apadeśam eti || ṭīkā ca—yad brahma vyomavad vitatam api asavaḥ prāṇāḥ kriyā-śaktya na spṛśanti, mana-ādīni ca jñāna-śaktyā na viduḥ, tad brahma nato'smi | teṣaṁ tad-ajñāne hetum āha—dehendriyādayo'mī yad-aṁśa-viddhā yac-caitanyāṁśenāviṣṭāḥ santaḥ karmasu sva-sva-viṣayeṣu pracaranti jāgrat-svapnayoḥ | anyadā suṣupti-mūrcchādau naiva pracaranti, yathā aprataptaṁ lohaṁ na dahati | ato yathā loham agni-śaktyaiva dāhakaṁ sad agniṁ vinā na dahati, evaṁ brahma-gata-jñāna-kriyā-śaktibhyāṁ pravartamānā dehādayas tan na spṛśanti na viduś ceti bhāvaḥ | ity eṣā | atrādvaita-śārīrake'pi sāṅkhyam ākṣipyoktam, yathā—atha punaḥ sākṣi-nimittam īkṣitṛtvaṁ pradhānasya kalpyeta yathāgni-nimittam ayaḥ-piṇḍāder dagdhṛtvaṁ, tathā sati yan nimittam īkṣitatṛtvaṁ pradhānasya, tad eva sarvajñaṁ mukhyaṁ jagataḥ kāraṇam iti | śrutiś cātra—tam eva bhāntam anubhāti sarvam , ko hy anyāt kaḥ prāṇyāt yad eṣa ākāśa ānando na syāt , cakṣuṣaś cakṣur uta śrotrasya śrotram ity ādyā | atha prakṛtasyāvaśiṣṭatā ṭīkā—jīvas tarhi draṣṭṛtvāj jānātu? nety āha—sthāneṣu jāgrad-ādiṣu draṣṭr-apadeśaṁ draṣṭṛ-saṁjñāṁ tad evaiti prāpnoti, nānyo jīvo nāmāsti, nānyo'to'sti draṣṭā ity-ādi śruteḥ | yad vā, draṣṭr-apadeśaṁ draṣṭṛ-saṁjñaṁ jīvam api tad evaiti jānāti, na tu jīvas taj jānātīty arthaḥ ity eṣā | tad uktam—tritayaṁ tatra yo veda sa ātmā svāśrayāśrayaḥ iti | śrutau ca jīvo nāmāto'nyaḥ svayaṁ siddho nāsti, parantu tad-ātmaka evety arthaḥ | tathāto'nyo draṣṭā nāsti, sarva-draṣṭus tasyāparo draṣṭā nāstīty artha iti vyākhyeyam || ||
Далее он излагает внутреннюю силу, именуемую составляющей саму Его природу, — сперва тем, что иначе необъяснима всякая деятельность, — двумя стихами:
«Кого не касаются и не знают ум, разум, чувства и дыхания, простёртого внутри и снаружи, как небо, — тому я кланяюсь.
Тело, чувства, дыхания, ум и разум — эти, пронзённые Его частью, движутся в делах, а в иное время — вовсе нет, как нераскалённое железо; и в состояниях наименование „зрящего“ обретает именно Он».
И тика: «Того Брахмана, хотя Он и простёрт, как небо, „дыхания“, то есть праны, силою действия „не касаются“, и „ум“ и прочие силою знания „не знают“, — тому Брахману „кланяюсь я“.
Причину их незнания он излагает: „тело, чувства и прочие — эти“, „пронзённые Его частью“, то есть проникнутые частью Его сознания, „движутся в делах“, то есть каждое в своих предметах, — в бдении и во сне; „в иное время“, то есть в глубоком сне, обмороке и прочем, „вовсе не“ движутся, как „нераскалённое железо“ не жжёт. Потому смысл таков: как железо, жгущее силою одного лишь огня, без огня не жжёт, — так и тело и прочее, движимые двумя силами, что пребывают в Брахмане, силами знания и действия, Его самого не касаются и не знают». Вот она.
И в недвойственной «Шарираке», опровергая санкхью, сказано так: «А если снова измыслить, что зрящесть прадханы имеет поводом свидетеля — как жгучесть железного шара и прочего имеет поводом огонь, — то при этом то самое, что служит поводом зрящести прадханы, и есть всеведущая главная причина мира».
И шрути здесь: «Ему, светящему, вслед светит всё»; «Кто вдыхал бы, кто дышал бы, если бы это пространство не было блаженством»; «Глаз глаза и ухо уха» — и прочие.
Далее — оставшаяся часть разбираемого. Тика: «Тогда пусть джива знает, ведь он зрящий? — Нет, говорит он: „в состояниях“, то есть в бдении и прочих, „наименование зрящего“, то есть имя „зрящий“, обретает именно Он; и нет иного по имени дживы, по шрути „не иной, чем он, есть зрящий“ и далее. Или же: „наименование зрящего“ — то есть и самого дживу, именуемого зрящим, знает именно Он, а не джива знает Его». Вот она.
О том и сказано: «кто знает эту троицу, тот есть душа, что сама себе опора и всему опора». А в шрути: нет никакого дживы по имени, который был бы иным, чем Он, и утверждён сам собою; но он есть именно Его существо. И так же нет иного, чем Он, зрящего; то есть у Него, зрящего всё, нет иного зрящего. Так должно толковать.
8fd4517fd1ee · опубликовано 20 сент. 2026 г., 11:13:10 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Железо и огонь возвращаются — но ради другого: жжёт железо, а сила огня.
Потому орудия познания и не могут взять Того, чьею силой они сами действуют.
И вывод крут: имя «зрящий» по-настоящему принадлежит не дживе.