Шат-сандарбха
Сандарбха вторая. Бхагават: Господь как личность2.29Джива Госвами
100 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 2.29
॥
Деванагари

तद् एवम् ऐश्वर्यादिषट्कस्य स्वरूपभूतत्वम् उक्त्वा, श्रीविग्रहस्य पूर्णस्वरूपभूतत्वं वक्तुं प्रकरणम् आरभ्यते । तत्र तस्य तादृशत्वसचिवं नित्यत्वं तावत् पूर्वदर्शिततादृशवैकुण्ठाधिष्ठातृत्वेन सिद्धम् एव । प्रपञ्चावतीर्णत्वेऽप्य् आह त्रिभिः— नष्टे लोके द्विपरार्धावसाने महाभूतेष्व् आदिभूतं गतेषु । व्यक्तेऽव्यक्तं कालवेगेन याते भवान् एकः शिष्यते शेषसंज्ञः ॥ अतः शेषसंज्ञः । तत्र युक्तिः— योऽयं कालस् तस्य तेऽव्यक्तबन्धो चेष्टाम् आहुश् चेष्टते येन विश्वम् । निमेषादिर् वत्सरान्तो महीयांस् तं त्वेशानं क्षेमधाम प्रपद्ये ॥ हे अव्यक्तबन्धो सान्निध्यमात्रेण प्रकृतिप्रवर्तक चेष्टा निमेषोन्मेषरूपाम् । श्रुतिश् च—सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषाद् अधि इति । सर्वे निमेषादयः कालावयवाः, विशेषेण द्योतते विद्युत्, पुरुषः परमात्मेति श्रुतिपदार्थः । सर्वत्र सृष्टिसंहारयोर् निमित्तं काल एव, तस्य तु तदङ्गचेष्टारूपत्वात् तौ तत्र न सम्भवत एवेति भावः । तत्र हेत्वन्तरं क्षेमधामेति । त्वा त्वाम् । अत्र स्वाभीष्टात् तस्माद् आविर्भावाद् एव कंसभयं कैमुत्येन वारितवती । तथैव स्पष्टं पुनर् आह— मर्त्यो मृत्युव्यालभीतः पलायन् लोकान् सर्वान् निर्भयं नाध्यगच्छत् । त्वत्पदाब्जं प्राप्य यदृच्छयाद्य स्वस्थः शेते मृत्युर् अस्माद् अपैति ॥ लोकान् प्राप्य निर्भयं भयाभावम् । त्वत्पादाब्जं तु प्राप्येत्य् उभयत्राप्य् अन्वयः । अत्र त्वत्पादाब्जम् इति श्रीविग्रहम् एव तथा विस्पष्टं साधितवती । अत एवामृतवपुर् इति सहस्रनामस्तोत्रे । मृतं मरणं तद्रहितं वपुर् अस्येत्य् अमृतवपुर् इति शङ्करभाष्येऽपि । आद्येति जन्माभावोऽपि दर्शितः, सजन्मनि सर्वत्र सादित्वस्यैव सिद्धेः । तद् उक्तम्—प्रादुरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुर् इव पुष्कलः इति । श्रुतिश् चात्र—स ब्रह्मणा सृजति, स रुद्रेण विलापयति, सोऽनुत्पत्तिर् अलय एव हरिः परः परमानन्दः इति महोपनिषदि ॥ ॥

Транслитерация (IAST)

tad evam aiśvaryādi-ṣaṭkasya svarūpa-bhūtatvam uktvā, śrī-vigrahasya pūrṇa-svarūpa-bhūtatvaṁ vaktuṁ prakaraṇam ārabhyate | tatra tasya tādṛśatva-sacivaṁ nityatvaṁ tāvat pūrva-darśita-tādṛśa-vaikuṇṭhādhiṣṭhātṛtvena siddham eva | prapañcāvatīrṇatve'py āha tribhiḥ— naṣṭe loke dvi-parārdhāvasāne mahā-bhūteṣv ādi-bhūtaṁ gateṣu | vyakte'vyaktaṁ kāla-vegena yāte bhavān ekaḥ śiṣyate śeṣa-saṁjñaḥ || ataḥ śeṣa-saṁjñaḥ | tatra yuktiḥ— yo'yaṁ kālas tasya te'vyakta-bandho ceṣṭām āhuś ceṣṭate yena viśvam | nimeṣādir vatsarānto mahīyāṁs taṁ tveśānaṁ kṣema-dhāma prapadye || he avyakta-bandho sānnidhya-mātreṇa prakṛti-pravartaka ceṣṭā nimeṣonmeṣa-rūpām | śrutiś ca—sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣād adhi iti | sarve nimeṣādayaḥ kālāvayavāḥ, viśeṣeṇa dyotate vidyut, puruṣaḥ paramātmeti śruti-padārthaḥ | sarvatra sṛṣṭi-saṁhārayor nimittaṁ kāla eva, tasya tu tad-aṅga-ceṣṭā-rūpatvāt tau tatra na sambhavata eveti bhāvaḥ | tatra hetv-antaraṁ kṣema-dhāmeti | tvā tvām | atra svābhīṣṭāt tasmād āvirbhāvād eva kaṁsa-bhayaṁ kaimutyena vāritavatī | tathaiva spaṣṭaṁ punar āha— martyo mṛtyu-vyāla-bhītaḥ palāyan lokān sarvān nirbhayaṁ nādhyagacchat | tvat-padābjaṁ prāpya yadṛcchayādya svasthaḥ śete mṛtyur asmād apaiti || lokān prāpya nirbhayaṁ bhayābhāvam | tvat-pādābjaṁ tu prāpyety ubhayatrāpy anvayaḥ | atra tvat-pādābjam iti śrī-vigraham eva tathā vispaṣṭaṁ sādhitavatī | ata evāmṛta-vapur iti sahasra-nāma-stotre | mṛtaṁ maraṇaṁ tad-rahitaṁ vapur asyety amṛta-vapur iti śaṅkara-bhāṣye'pi | ādyeti janmābhāvo'pi darśitaḥ, sa-janmani sarvatra sāditvasyaiva siddheḥ | tad uktam—prādurāsīd yathā prācyāṁ diśīndur iva puṣkalaḥ iti | śrutiś cātra—sa brahmaṇā sṛjati, sa rudreṇa vilāpayati, so'nutpattir alaya eva hariḥ paraḥ paramānandaḥ iti mahopaniṣadi || ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
तद्tadто
एवम्evamтак
ऐश्वर्यादिaiśvaryādiвладычества и прочих
षट्कस्यṣaṭkasyaшестерицы
स्वरूपsvarūpaсобственной природой
भूतत्वम्bhūtatvamбытие
उक्त्वाuktvāсказав
श्रीśrīпрекрасного
विग्रहस्यvigrahasyaобраза
पूर्णpūrṇaполною
स्वरूपsvarūpaсобственной природой
भूतत्वंbhūtatvaṁбытие
वक्तुंvaktuṁчтобы сказать
प्रकरणम्prakaraṇamраздел
आरभ्यतेārabhyateначинается
तत्रtatraтам
तस्यtasyaего
तादृशत्वtādṛśatvaтаковости
सचिवंsacivaṁспутница
नित्यत्वंnityatvaṁвечность
तावत्tāvatсперва
पूर्वpūrvaпрежде
दर्शितdarśitaпоказанной
तादृशtādṛśaтакой
वैकुण्ठाधिष्ठातृत्वेनvaikuṇṭhādhiṣṭhātṛtvenaВайкунтхой правящим будучи
सिद्धम्siddhamутверждена
एवevaименно
प्रपञ्चावतीर्णत्वेऽप्य्prapañcāvatīrṇatve'pyи при нисхождении в мир
आहāhaизлагает
त्रिभिःtribhiḥтремя
नष्टेnaṣṭe«когда погиб
लोकेlokeмир
द्विdviдвух
परार्धावसानेparārdhāvasāneпарардх в конце
महाmahāвеликие
भूतेष्व्bhūteṣvстихии
आदिādiв первую
भूतंbhūtaṁстихию
गतेषुgateṣuкогда ушли
व्यक्तेऽव्यक्तंvyakte'vyaktaṁпроявленное в непроявленное
कालkālaвремени
वेगेनvegenaстремительностью
यातेyāteкогда ушло
भवान्bhavānТы
एकःekaḥодин
शिष्यतेśiṣyateостаёшься
शेषśeṣa«Шешей»
संज्ञःsaṁjñaḥименуемый»
अतःataḥпотому
शेषśeṣa«Шешей»
संज्ञःsaṁjñaḥименуемый
तत्रtatraтам
युक्तिःyuktiḥдовод
योऽयंyo'yaṁ«которое это
कालस्kālasвремя
तस्यtasyaтого
तेऽव्यक्तte'vyaktaТебя, непроявленного
बन्धोbandhoдруг
चेष्टाम्ceṣṭāmдвижением
आहुश्āhuśзовут
चेष्टतेceṣṭateдвижется
येनyenaкоторым
विश्वम्viśvamвселенная
निमेषादिर्nimeṣādirс мига начинающееся
वत्सरान्तोvatsarāntoгодом кончающееся
महीयांस्mahīyāṁsвеликое
तंtaṁк тому
त्वेशानंtveśānaṁТебе, Владыке
क्षेमkṣemaблагополучия
धामdhāmaобители
प्रपद्येprapadyeприхожу»
हेheо
अव्यक्तavyaktaнепроявленного
बन्धोbandho«друг»
सान्निध्यsānnidhyaблизостью
मात्रेणmātreṇaодною лишь
प्रकृतिprakṛtiпракрити
प्रवर्तकpravartakaдвижитель
चेष्टाceṣṭā«движение»
निमेषोन्मेषnimeṣonmeṣaсмыкания и размыкания век
रूपाम्rūpāmоблик имеющее
श्रुतिश्śrutiśшрути
चcaи
सर्वेsarve«все
निमेषाnimeṣāмиги
जज्ञिरेjajñireродились
विद्युतःvidyutaḥмолнии
पुरुषाद्puruṣādот Пуруши
अधिadhiсвыше»
इतिitiтак
सर्वेsarve«все»
निमेषादयःnimeṣādayaḥмиги и прочие
कालावयवाःkālāvayavāḥвремени члены
विशेषेणviśeṣeṇaособо
द्योततेdyotateсветит
विद्युत्vidyut«молния»
पुरुषःpuruṣaḥ«Пуруша»
परमात्मेतिparamātmetiПараматма — так
श्रुतिśrutiшрути
पदार्थःpadārthaḥслов смысл
सर्वत्रsarvatraвезде
सृष्टिsṛṣṭiтворения
संहारयोर्saṁhārayorи растворения
निमित्तंnimittaṁповод
कालkālaвремя
एवevaименно
तस्यtasyaу Него
तुtuже
तद्tadЕго
अङ्गaṅgaчленов
चेष्टाceṣṭāдвижения
रूपत्वात्rūpatvātобликом будучи
तौtauте двое
तत्रtatraв Нём
नnaне
सम्भवतsambhavataвозможны
एवेतिevetiименно — таков
भावःbhāvaḥсмысл
तत्रtatraтам
हेत्व्hetvпричина
अन्तरंantaraṁиная
क्षेमkṣema«благополучия
धामेतिdhāmetiобитель» — так
त्वाtvā«Тебе»
त्वाम्tvāmТебе
अत्रatraздесь
स्वाभीष्टात्svābhīṣṭātею желанного
तस्माद्tasmādот того
आविर्भावाद्āvirbhāvādявления
एवevaименно
कंसkaṁsaКамсы
भयंbhayaṁстрах
कैमुत्येनkaimutyenaдоводом «тем более»
वारितवतीvāritavatīотвела
तथैवtathaivaтак же
स्पष्टंspaṣṭaṁясно
पुनर्punarснова
आहāhaговорит
मर्त्योmartyo«смертный
मृत्युmṛtyuсмерти
व्यालvyālaзмеи
भीतःbhītaḥиспугавшийся
पलायन्palāyanубегая
लोकान्lokānмиры
सर्वान्sarvānвсе
निर्भयंnirbhayaṁбесстрашия
नाध्यगच्छत्nādhyagacchatне обрёл
त्वत्tvatТвои
पदाब्जंpadābjaṁстопы-лотосы
प्राप्यprāpyaобретя
यदृच्छयाद्यyadṛcchayādyaпо случаю ныне
स्वस्थःsvasthaḥв себе пребывающий
शेतेśeteспит
मृत्युर्mṛtyurсмерть
अस्माद्asmādот него
अपैतिapaitiотступает»
लोकान्lokān«миры»
प्राप्यprāpyaобретя
निर्भयंnirbhayaṁ«бесстрашие»
भयाभावम्bhayābhāvamстраха отсутствие
त्वत्tvat«Твои
पादाब्जंpādābjaṁстопы-лотосы»
तुtuже
प्राप्येत्य्prāpyety«обретя» — так
उभयत्राप्य्ubhayatrāpyи в обоих
अन्वयःanvayaḥсвязь
अत्रatraздесь
त्वत्tvat«Твои
पादाब्जम्pādābjamстопы-лотосы»
इतिitiтак
श्रीśrīпрекрасный
विग्रहम्vigrahamобраз
एवevaименно
तथाtathāтак
विस्पष्टंvispaṣṭaṁвполне ясно
साधितवतीsādhitavatīдоказала
अतataпотому
एवामृतevāmṛtaименно «бессмертная
वपुर्vapurплоть»
इतिitiтак
सहस्रsahasraтысячи
नामnāmaимён
स्तोत्रेstotreв ставе
मृतंmṛtaṁ«мритам —
मरणंmaraṇaṁсмерть
तद्tadеё
रहितंrahitaṁлишённая
वपुर्vapurплоть
अस्येत्य्asyetyу него — так
अमृतamṛta«амрита-
वपुर्vapurвапух»
इतिitiтак
शङ्करśaṅkaraШанкары
भाष्येऽपिbhāṣye'piи в бхашье
आद्येतिādyeti«первый» — так
जन्माभावोऽपिjanmābhāvo'piи рождения отсутствие
दर्शितःdarśitaḥпоказано
सsaс
जन्मनिjanmaniрождением
सर्वत्रsarvatraвезде
सादित्वस्यैवsāditvasyaivaначалом обладания именно
सिद्धेःsiddheḥиз-за утверждённости
तद्tadто
उक्तम्uktamсказано
प्रादुरासीद्prādurāsīd«явился
यथाyathāкак
प्राच्यांprācyāṁна восточной
दिशीन्दुर्diśīndurстороне месяц
इवivaкак
पुष्कलःpuṣkalaḥполный»
इतिitiтак
श्रुतिश्śrutiśшрути
चात्रcātraи здесь
सsa«он
ब्रह्मणाbrahmaṇāБрахмой
सृजतिsṛjatiтворит
सsaон
रुद्रेणrudreṇaРудрой
विलापयतिvilāpayatiрастворяет
सोऽनुत्पत्तिर्so'nutpattirон, нерождённый
अलयalayaнерастворимый
एवevaименно
हरिःhariḥХари
परःparaḥвысший
परमानन्दःparamānandaḥвысшее блаженство»
इतिitiтак
महोपनिषदिmahopaniṣadiв «Маха-упанишаде»
Литературный перевод

Итак, сказав, что шестерица владычества и прочего составляет саму Его природу, он начинает раздел, чтобы сказать, что и Шри образ Его составляет саму Его природу в полноте.

Здесь вечность образа — спутница этой Его таковости — утверждена уже тем, что показано прежде: Он есть правящий такою Вайкунтхой. А что образ вечен и при нисхождении Его в проявленный мир, он излагает тремя стихами:

«Когда погиб мир в конце двух парардх, когда великие стихии ушли в первую стихию, а проявленное стремительностью времени ушло в непроявленное, — Ты один остаёшься, именуемый Шешей».

Потому и «именуемый Шешей». Довод тому:

«То время, чьим движением движется вселенная, — движением Твоим, о друг непроявленного, — начинающееся с мига и кончающееся годом, великое; к Тебе, Владыке его, обители благополучия, прихожу я».

«О друг непроявленного» — движитель пракрити одною лишь Своею близостью. «Движение» — то, чей облик смыкание и размыкание век. И шрути: «Все миги родились от Пуруши-молнии свыше». Смысл слов шрути: «все» — миги и прочие члены времени; «молния» — то, что светит особо; «Пуруша» — Параматма. Смысл тот, что везде повод творения и растворения — само время, а у Него время есть облик движения Его членов, и потому те двое в Нём невозможны.

Иная причина тому — «обитель благополучия». «Тебе» — Тебе. Здесь она доводом «тем более» отвела страх перед Камсой — страх от того самого явления, которого сама желала.

И снова она говорит это же ясно:

«Смертный, испугавшийся змеи смерти, убегая, во всех мирах не обрёл бесстрашия; а обретя ныне по случаю Твои лотосные стопы, спит, пребывая в себе, и смерть от него отступает».

«Миры» «обретя» — не обрёл «бесстрашия», то есть отсутствия страха; и «Твои лотосные стопы» «обретя» — так связывается в обоих местах. Здесь словами «Твои лотосные стопы» она вполне ясно доказала именно Шри образ.

Потому и в ставе тысячи имён — «бессмертная плоть». И в бхашье Шанкары: «„Мритам“ — смерть; чья плоть её лишена, тот „амрита-вапух“».

Словом «первый» показано и отсутствие рождения: ведь везде, где есть рождение, утверждается и начало. О том и сказано: «явился, как полный месяц на восточной стороне». И шрути здесь, в «Маха-упанишаде»: «Он Брахмой творит, он Рудрой растворяет; он же, нерождённый и нерастворимый, есть высший Хари, высшее блаженство».

Версия

3942501a2f80 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 11:13:10 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами