Шат-сандарбха
Сандарбха вторая. Бхагават: Господь как личность2.16.4Джива Госвами
85 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 2.16.4
॥
Деванагари

अत्र प्रश्नः सोऽयं ब्रह्म खलु निर्विशेषम् एवेति पक्षम् आश्रित्य, परिहारस् तु सविशेषम् एवेति पक्षम् आश्रित्य कृत इति ज्ञेयम् । अत एव प्रश्ने शुद्धस्येत्य् अत्रादेहस्येत्य् अपि व्याख्यातम् । शुद्धत्वं ह्य् अत्र केवलत्वं मतम्, तच् च युक्तं, परिहारे ब्रह्मणि शक्तिस्थापनात् । पूर्वपक्षमते ब्रह्मणि शक्तिर् अपि नास्तीति गम्यते । ततः प्रश्नवाक्येऽप्य् एवम् अर्थान्तरं ज्ञेयम्—निर्गुणस्य प्राकृताप्राकृतगुणरहितस्य, अत एव प्रमाणागोचरस्य, तत एवामलात्मनोऽपि शुद्धस्य, न तु स्फटिकादेर् इव परच्छाययान्यथादृष्टस्य । तद् एवं निर्विशेषताम् अवलम्ब्य प्रश्ने सिद्धे, परिहारे तु प्रथमयोजनायां निर्विशेषपक्षम् अनादृत्य ब्रह्मणि कर्तृत्वप्रतिपत्त्यर्थं शक्तयः साधिताः । द्वितीययोजनायां तत्र च विशेषप्रतिपत्त्यर्थं, यथा जलादिषु कदाचिद् उष्णतादिकम् आगन्तुकं स्यात्, तथा ब्रह्मणि न स्याद् इति निर्धारितम्, न तत् समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते इति श्रुतेः । तथा मणिमन्त्रादिभिर् इति व्यतिरेक एव दृष्टान्त इत्य् अतो ब्रह्मशक्तयस् तु नान्येन पराभूता इत्य् एतच् च दर्शितम् । उभयत्र च स्वरूपशक्तिप्रभावमात्रेण प्राकृतसत्त्वादिगुणपरिणामरूपसर्गादिसाधकत्वाद् आवेशाभावेन तद्दोषस्यालेपश् च दर्शितः । किं च, ब्रह्मपदेन सर्वं खल्व् इदं ब्रह्म इति प्रसिद्धिं व्यज्य, सत्त्वादिगुणमयमायायास् तदनन्यत्वेऽपि, निर्गुणस्येति प्राकृतगुणैर् अस्पृष्टत्वम् अङ्गीकृत्य तेषां बहिरङ्गत्वं स्वीकृतम् । तद् एतद् एव मायां च प्रकृतिं विद्यात् इत्य् एषा श्रुतिः स्वीचकार । मायां च तदपाश्रयाम् इतिवन् महेश्वरत्वान् मायाया बहिरङ्गाया आश्रय इति तां पराभूय स्थितम् इति च लभ्यते । तस्मात् पूर्ववद् अत्रापि शक्तिमात्रस्य स्वाभाविकत्वं मायादोषास्पृष्टत्वं च साधितम् । अत एव न्यायप्रयोगश् चायं—ब्रह्म स्वाभाविकशक्तिमद् वस्तुत्वाद् अग्निवत्, व्यतिरेके शशविषाणादिवद् इति । श्रुतौ च— मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरं इति । न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते । परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ इति । अत एव श्रीगीतोपनिषत्सु च— ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि यज् ज्ञात्वाऽमृतम् अश्नुते । अनादिमत् परं ब्रह्म न सत् तन् नासद् उच्यते ॥ सर्वतः पाणिपादं तद् इत्य् आदि । अत्रेयं प्रक्रिया—एकम् एव तत् परमतत्त्वं स्वाभाविकाचिन्त्यशक्त्या सर्वदैव स्वरूपतद्रूपवैभवजीवप्रधानरूपेण चतुर्धावतिष्ठते । सूर्यान्तर्मण्डलस्थतेज इव मण्डलतद्बहिर्गतरश्मितत्प्रतिच्छविरूपेण । एवम् एव श्रीविष्णुपुराणे— एकदेशस्थितस्याग्नेर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथेदम् अखिलं जगत् ॥ इति ॥ यस्य भासा सर्वम् इदं विभाति इति श्रुतेः । अत्र व्यापकत्वादिना तत्तत्समावेशाद्यनुपपत्तिश् च शक्तेर् अचिन्त्यत्वेनैव पराहता । दुर्घटत्वं ह्य् अचिन्त्यत्वम् । शक्तिश् च त्रिधा—अन्तरङ्गा, तटस्था, बहिरङ्गा च । तत्रान्तरङ्गया स्वरूपशक्त्याख्यया सूर्यतन्मण्डलस्थानीयपूर्णेनैव स्वरूपेण वैकुण्ठादिस्वरूपवैभवरूपेण च तद् अवतिष्ठते । तटस्थया रश्मिस्थानीयचिदेकात्मशुद्धजीवरूपेण, बहिरङ्गया मायाख्यया प्रतिच्छविगतवर्णशावल्यस्थानीयतदीयबहिरङ्गवैभवजडात्मप्रधानरूपेण चेति चतुर्धात्वम् । अत एव तदात्मकत्वेन जीवस्यैव तटस्थशक्तित्वम्, प्रधानस्य च मायान्तर्भूतत्वम् अभिप्रेत्य शक्तित्रयं श्रीविष्णुपुराणे गणितम्— विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते ॥ तया तिरोहितत्वाच् च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते ॥ इति । अविद्याकर्म कार्यं यस्याः सा, तत्संज्ञा मायेत्य् अर्थः । यद्यपीयं बहिरङ्गा, तथाप्य् अस्यास् तटस्थशक्तिमयम् अपि जीवम् आवरितुं सामर्थ्यम् अस्तीत्य् आह—तयेति । तारतम्येन तत्कृतावरणस्य ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु देहेषु लघुगुरुभावेन वर्तते इत्य् अर्थः । तद् उक्तम्—यया सम्मोहितो जीव इति । अत एव जीवस्य रश्मिस्थानीयत्वान् मण्डलविलक्षणत्वं मायाव्यवधानतिरोधापनीयवैभवत्वं युक्तम् । तदनन्तरं चोक्तं तया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा तारतम्येन वर्तत इति । ययैवाचिन्त्यमायया चिद्रूपतानिर्विकारतादिगुणरहितस्य प्रधानस्य जडत्वम् विकारित्वं चेति ज्ञेयम् । प्रधानस्य मायाव्यङ्गत्वं चाग्रे दर्शयिष्यते । अत्रान्तरङ्गत्वतटस्थत्वबहिरङ्गत्वादिनैव तेषाम् एकात्मकानां तत्तत्साम्यम्, न तु सर्वात्मनेति तत्तत्स्थानीयत्वम् एवोक्तम्, न तु तत्तद्रूपत्वम् । ततस् तत्तद्दोषा अपि नावकाशं लभन्त इति ॥ ॥

Транслитерация (IAST)

atra praśnaḥ so'yaṁ brahma khalu nirviśeṣam eveti pakṣam āśritya, parihāras tu sa-viśeṣam eveti pakṣam āśritya kṛta iti jñeyam | ata eva praśne śuddhasyety atrādehasyety api vyākhyātam | śuddhatvaṁ hy atra kevalatvaṁ matam, tac ca yuktaṁ, parihāre brahmaṇi śakti-sthāpanāt | pūrva-pakṣa-mate brahmaṇi śaktir api nāstīti gamyate | tataḥ praśna-vākye'py evam arthāntaraṁ jñeyam—nirguṇasya prākṛtāprākṛta-guṇa-rahitasya, ata eva pramāṇāgocarasya, tata evāmalātmano'pi śuddhasya, na tu sphaṭikāder iva para-cchāyayānyathā-dṛṣṭasya | tad evaṁ nirviśeṣatām avalambya praśne siddhe, parihāre tu prathama-yojanāyāṁ nirviśeṣa-pakṣam anādṛtya brahmaṇi kartṛtva-pratipatty-arthaṁ śaktayaḥ sādhitāḥ | dvitīya-yojanāyāṁ tatra ca viśeṣa-pratipatty-arthaṁ, yathā jalādiṣu kadācid uṣṇatādikam āgantukaṁ syāt, tathā brahmaṇi na syād iti nirdhāritam, na tat samaś cābhyadhikaś ca dṛśyate iti śruteḥ | tathā maṇi-mantrādibhir iti vyatireka eva dṛṣṭānta ity ato brahma-śaktayas tu nānyena parābhūtā ity etac ca darśitam | ubhayatra ca svarūpa-śakti-prabhāva-mātreṇa prākṛta-sattvādi-guṇa-pariṇāma-rūpa-sargādi-sādhakatvād āveśābhāvena tad-doṣasyālepaś ca darśitaḥ | kiṁ ca, brahma-padena sarvaṁ khalv idaṁ brahma iti prasiddhiṁ vyajya, sattvādi-guṇamaya-māyāyās tad-ananyatve'pi, nirguṇasyeti prākṛta-guṇair aspṛṣṭatvam aṅgīkṛtya teṣāṁ bahiraṅgatvaṁ svīkṛtam | tad etad eva māyāṁ ca prakṛtiṁ vidyāt ity eṣā śrutiḥ svīcakāra | māyāṁ ca tad-apāśrayām itivan maheśvaratvān māyāyā bahiraṅgāyā āśraya iti tāṁ parābhūya sthitam iti ca labhyate | tasmāt pūrvavad atrāpi śakti-mātrasya svābhāvikatvaṁ māyā-doṣāspṛṣṭatvaṁ ca sādhitam | ata eva nyāya-prayogaś cāyaṁ—brahma svābhāvika-śaktimad vastutvād agnivat, vyatireke śaśa-viṣāṇādivad iti | śrutau ca— māyāṁ tu prakṛtiṁ vidyān māyinaṁ tu maheśvaraṁ iti | na tasya kāryaṁ karaṇaṁ ca vidyate na tat-samaś cābhyadhikaś ca dṛśyate | parāsya śaktir vividhaiva śrūyate svābhāvikī jñāna-bala-kriyā ca || iti | ata eva śrī-gītopaniṣatsu ca— jñeyaṁ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvā'mṛtam aśnute | anādimat paraṁ brahma na sat tan nāsad ucyate || sarvataḥ pāṇi-pādaṁ tad ity ādi | atreyaṁ prakriyā—ekam eva tat parama-tattvaṁ svābhāvikācintya-śaktyā sarvadaiva svarūpa-tad-rūpa-vaibhava-jīva-pradhāna-rūpeṇa caturdhāvatiṣṭhate | sūryāntar-maṇḍala-stha-teja iva maṇḍala-tad-bahirgata-raśmi-tat-praticchavi-rūpeṇa | evam eva śrī-viṣṇu-purāṇe— eka-deśa-sthitasyāgner jyotsnā vistāriṇī yathā | parasya brahmaṇaḥ śaktis tathedam akhilaṁ jagat || iti || yasya bhāsā sarvam idaṁ vibhāti iti śruteḥ | atra vyāpakatvādinā tat-tat-samāveśādy-anupapattiś ca śakter acintyatvenaiva parāhatā | durghaṭatvaṁ hy acintyatvam | śaktiś ca tridhā—antaraṅgā, taṭasthā, bahiraṅgā ca | tatrāntaraṅgayā svarūpa-śakty-ākhyayā sūrya-tan-maṇḍala-sthānīya-pūrṇenaiva svarūpeṇa vaikuṇṭhādi-svarūpa-vaibhava-rūpeṇa ca tad avatiṣṭhate | taṭasthayā raśmi-sthānīya-cid-ekātma-śuddha-jīva-rūpeṇa, bahiraṅgayā māyākhyayā praticchavi-gata-varṇa-śāvalya-sthānīya-tadīya-bahiraṅga-vaibhava-jaḍātma-pradhāna-rūpeṇa ceti caturdhātvam | ata eva tad-ātmakatvena jīvasyaiva taṭastha-śaktitvam, pradhānasya ca māyāntarbhūtatvam abhipretya śakti-trayaṁ śrī-viṣṇu-purāṇe gaṇitam— viṣṇu-śaktiḥ parā proktā kṣetra-jñākhyā tathāparā | avidyā-karma-saṁjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate || tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetra-jña-saṁjñitā | sarva-bhūteṣu bhūpāla tāratamyena vartate || iti | avidyā-karma kāryaṁ yasyāḥ sā, tat-saṁjñā māyety arthaḥ | yadyapīyaṁ bahiraṅgā, tathāpy asyās taṭastha-śaktimayam api jīvam āvarituṁ sāmarthyam astīty āha—tayeti | tāratamyena tat-kṛtāvaraṇasya brahmādi-sthāvarānteṣu deheṣu laghu-guru-bhāvena vartate ity arthaḥ | tad uktam—yayā sammohito jīva iti | ata eva jīvasya raśmi-sthānīyatvān maṇḍala-vilakṣaṇatvaṁ māyā-vyavadhāna-tirodhāpanīya-vaibhavatvaṁ yuktam | tad-anantaraṁ coktaṁ tayā kṣetrajña-śaktiḥ sā tāratamyena vartata iti | yayaivācintya-māyayā cid-rūpatā-nirvikāratādi-guṇa-rahitasya pradhānasya jaḍatvam vikāritvaṁ ceti jñeyam | pradhānasya māyā-vyaṅgatvaṁ cāgre darśayiṣyate | atrāntaraṅgatva-taṭasthatva-bahiraṅgatvādinaiva teṣām ekātmakānāṁ tat-tat-sāmyam, na tu sarvātmaneti tat-tat-sthānīyatvam evoktam, na tu tat-tad-rūpatvam | tatas tat-tad-doṣā api nāvakāśaṁ labhanta iti || ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
अत्रatraздесь
प्रश्नःpraśnaḥвопрос
सोऽयंso'yaṁ«этот самый
ब्रह्मbrahmaБрахман
खलुkhaluпоистине
निर्विशेषम्nirviśeṣamбез особостей
एवेतिevetiименно» — так
पक्षम्pakṣamположение
आश्रित्यāśrityaприняв
परिहारस्parihārasответ
तुtuже
सsa«с
विशेषम्viśeṣamособостями
एवेतिevetiименно» — так
पक्षम्pakṣamположение
आश्रित्यāśrityaприняв
कृतkṛtaсделан
इतिitiтак
ज्ञेयम्jñeyamдолжно разуметь
अतataпотому
एवevaименно
प्रश्नेpraśneв вопросе
शुद्धस्येत्य्śuddhasyety«чистого» — так
अत्रादेहस्येत्य्atrādehasyetyздесь «бестелесного» — так
अपिapiи
व्याख्यातम्vyākhyātamистолковано
शुद्धत्वंśuddhatvaṁчистота
ह्य्hyведь
अत्रatraздесь
केवलत्वंkevalatvaṁодинокостью
मतम्matamпризнана
तच्tacто
चcaи
युक्तंyuktaṁуместно
परिहारेparihāreв ответе
ब्रह्मणिbrahmaṇiв Брахмане
शक्तिśaktiсилы
स्थापनात्sthāpanātиз-за утверждения
पूर्वpūrvaпрежнего
पक्षpakṣaположения
मतेmateпо мнению
ब्रह्मणिbrahmaṇiв Брахмане
शक्तिर्śaktirсила
अपिapiдаже
नास्तीतिnāstītiнет — так
गम्यतेgamyateразумеется
ततःtataḥпотому
प्रश्नpraśnaвопроса
वाक्येऽप्य्vākye'pyи в речении
एवम्evamтак
अर्थान्तरंarthāntaraṁиной смысл
ज्ञेयम्jñeyamдолжно разуметь
निर्गुणस्यnirguṇasya«бескачественного»
प्राकृताप्राकृतprākṛtāprākṛtaвещественных и невещественных
गुणguṇaкачеств
रहितस्यrahitasyaлишённого
अतataпотому
एवevaименно
प्रमाणागोचरस्यpramāṇāgocarasyaсвидетельств вне области
ततtataпотому
एवामलात्मनोऽपिevāmalātmano'piименно и беспорочного существом
शुद्धस्यśuddhasya«чистого»
नnaне
तुtuже
स्फटिकादेर्sphaṭikāderхрусталя и прочего
इवivaкак
परparaчужою
च्छाययान्यथाcchāyayānyathāтенью иначе
दृष्टस्यdṛṣṭasyaвиденного
तद्tadто
एवंevaṁтак
निर्विशेषताम्nirviśeṣatāmбескачественность
अवलम्ब्यavalambyaприняв опорою
प्रश्नेpraśneпри вопросе
सिद्धेsiddheпоставленном
परिहारेparihāreв ответе
तुtuже
प्रथमprathamaпри первом
योजनायांyojanāyāṁсвязывании
निर्विशेषnirviśeṣaбескачественности
पक्षम्pakṣamположение
अनादृत्यanādṛtyaне приняв
ब्रह्मणिbrahmaṇiв Брахмане
कर्तृत्वkartṛtvaдеятельства
प्रतिपत्त्य्pratipattyпонимания
अर्थंarthaṁради
शक्तयःśaktayaḥсилы
साधिताःsādhitāḥдоказаны
द्वितीयdvitīyaпри втором
योजनायांyojanāyāṁсвязывании
तत्रtatraтам
चcaи
विशेषviśeṣaособости
प्रतिपत्त्य्pratipattyпонимания
अर्थंarthaṁради
यथाyathāкак
जलादिषुjalādiṣuв воде и прочем
कदाचिद्kadācidиногда
उष्णतादिकम्uṣṇatādikamжар и прочее
आगन्तुकंāgantukaṁпривходящим
स्यात्syātбывает
तथाtathāтак
ब्रह्मणिbrahmaṇiв Брахмане
नnaне
स्याद्syādбыло бы
इतिitiтак
निर्धारितम्nirdhāritamустановлено
नna«не
तत्tatему
समश्samaśравного
चाभ्यधिकश्cābhyadhikaśи превосходящего
चcaи
दृश्यतेdṛśyateвидно»
इतिitiтак
श्रुतेःśruteḥиз шрути
तथाtathāтак же
मणिmaṇi«самоцветом
मन्त्रादिभिर्mantrādibhirмантрой и прочим»
इतिitiтак
व्यतिरेकvyatirekaотрицательный
एवevaименно
दृष्टान्तdṛṣṭāntaпример
इत्य्ityтак
अतोatoпотому
ब्रह्मbrahmaБрахмана
शक्तयस्śaktayasсилы
तुtuже
नान्येनnānyenaне иным
पराभूताparābhūtāодолеваемы
इत्य्ityтак
एतच्etacэто
चcaи
दर्शितम्darśitamпоказано
उभयत्रubhayatraв обоих местах
चcaи
स्वरूपsvarūpaсобственной
शक्तिśaktiсилы
प्रभावprabhāvaмощью
मात्रेणmātreṇaодною лишь
प्राकृतprākṛtaвещественных
सत्त्वादिsattvādiсаттвы и прочих
गुणguṇaкачеств
परिणामpariṇāmaпревращения
रूपrūpaоблик имеющего
सर्गादिsargādiтворения и прочего
साधकत्वाद्sādhakatvādсовершителем будучи
आवेशाभावेनāveśābhāvenaвхождения отсутствием
तद्tadих
दोषस्यालेपश्doṣasyālepaśизъяном незапятнанность
चcaи
दर्शितःdarśitaḥпоказана
किंkiṁчто
चcaи
ब्रह्मbrahma«Брахман»
पदेनpadenaсловом
सर्वंsarvaṁ«всё
खल्व्khalvпоистине
इदंidaṁэто
ब्रह्मbrahmaБрахман»
इतिitiтак
प्रसिद्धिंprasiddhiṁизвестность
व्यज्यvyajyaявив
सत्त्वादिsattvādiсаттвы и прочих
गुणमयguṇamayaкачеств из состоящей
मायायास्māyāyāsмайи
तद्tadот Него
अनन्यत्वेऽपिananyatve'piи при неотличности
निर्गुणस्येतिnirguṇasyeti«бескачественного» — так
प्राकृतprākṛtaвещественными
गुणैर्guṇairкачествами
अस्पृष्टत्वम्aspṛṣṭatvamнетронутость
अङ्गीकृत्यaṅgīkṛtyaприняв
तेषांteṣāṁих
बहिरङ्गत्वंbahiraṅgatvaṁвнешность
स्वीकृतम्svīkṛtamпринята
तद्tadто
एतद्etadэто
एवevaименно
मायांmāyāṁ«майю
चcaи
प्रकृतिंprakṛtiṁпракрити
विद्यात्vidyātда знает»
इत्य्ityтак
एषाeṣāэта
श्रुतिःśrutiḥшрути
स्वीचकारsvīcakāraприняла
मायांmāyāṁ«майю
चcaи
तद्tadна Него
अपाश्रयाम्apāśrayāmпрочь опершуюся»
इतिवन्itivanкак в
महेश्वरत्वान्maheśvaratvānМахешварой будучи
मायायाmāyāyāмайи
बहिरङ्गायाbahiraṅgāyāвнешней
आश्रयāśrayaопора
इतिitiтак
तांtāṁеё
पराभूयparābhūyaодолев
स्थितम्sthitamпребывает
इतिitiтак
चcaи
लभ्यतेlabhyateполучается
तस्मात्tasmātпотому
पूर्ववद्pūrvavadкак прежде
अत्रापिatrāpiи здесь
शक्तिśaktiсилы
मात्रस्यmātrasyaвсякой
स्वाभाविकत्वंsvābhāvikatvaṁприрождённость
मायाmāyāмайи
दोषास्पृष्टत्वंdoṣāspṛṣṭatvaṁизъяном нетронутость
चcaи
साधितम्sādhitamдоказаны
अतataпотому
एवevaименно
न्यायnyāyaвывода
प्रयोगश्prayogaśприменение
चायंcāyaṁи такое
ब्रह्मbrahma«Брахман
स्वाभाविकsvābhāvikaприрождённые
शक्तिमद्śaktimadсилы имеет
वस्तुत्वाद्vastutvādвещью будучи
अग्निवत्agnivatкак огонь
व्यतिरेकेvyatirekeпри отрицании
शशśaśaзайца
विषाणादिवद्viṣāṇādivadрогу подобно»
इतिitiтак
श्रुतौśrutauв шрути
चcaи
मायांmāyāṁ«майю
तुtuже
प्रकृतिंprakṛtiṁпракрити
विद्यान्vidyānда знает
मायिनंmāyinaṁмайина
तुtuже
महेश्वरंmaheśvaraṁМахешварой»
इतिitiтак
नna«не
तस्यtasyaу него
कार्यंkāryaṁдела
करणंkaraṇaṁорудия
चcaи
विद्यतेvidyateесть
नnaне
तत्tatему
समश्samaśравного
चाभ्यधिकश्cābhyadhikaśи превосходящего
चcaи
दृश्यतेdṛśyateвидно
परास्यparāsyaвысшая его
शक्तिर्śaktirсила
विविधैवvividhaivaразнообразна именно
श्रूयतेśrūyateслышится
स्वाभाविकीsvābhāvikīприрождённая
ज्ञानjñānaзнания
बलbalaсилы
क्रियाkriyāдействия
चcaи»
इतिitiтак
अतataпотому
एवevaименно
श्रीśrīпрекрасных
गीतोपनिषत्सुgītopaniṣatsuв «Гиты» упанишадах
चcaи
ज्ञेयंjñeyaṁ«познаваемое
यत्yatчто
तत्tatто
प्रवक्ष्यामिpravakṣyāmiвозвещу
यज्yajчто
ज्ञात्वाऽमृतम्jñātvā'mṛtamпознав, бессмертие
अश्नुतेaśnuteвкушает
अनादिमत्anādimatбезначальный
परंparaṁвысший
ब्रह्मbrahmaБрахман
नnaне
सत्satсущим
तन्tanто
नासद्nāsadне не-сущим
उच्यतेucyateзовётся
सर्वतःsarvataḥповсюду
पाणिpāṇiруки
पादंpādaṁноги
तद्tadу того»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
अत्रेयंatreyaṁздесь такой
प्रक्रियाprakriyāход
एकम्ekamодна
एवevaименно
तत्tatта
परमparamaвысшая
तत्त्वंtattvaṁистина
स्वाभाविकाचिन्त्यsvābhāvikācintyaприрождённою непостижимою
शक्त्याśaktyāсилою
सर्वदैवsarvadaivaвсегда именно
स्वरूपsvarūpaсобственной природы
तद्tadеё
रूपrūpaоблик имеющего
वैभवvaibhavaбогатства
जीवjīvaдживы
प्रधानpradhānaпрадханы
रूपेणrūpeṇaобликом
चतुर्धावतिष्ठतेcaturdhāvatiṣṭhateчетверояко пребывает
सूर्यान्तर्sūryāntarсолнца внутри
मण्डलmaṇḍalaкруга
स्थsthaпребывающему
तेजtejaсвету
इवivaкак
मण्डलmaṇḍalaкруга
तद्tadего
बहिर्गतbahirgataвовне вышедших
रश्मिraśmiлучей
तत्tatих
प्रतिच्छविpraticchaviотражения
रूपेणrūpeṇaобликом
एवम्evamтак
एवevaименно
श्रीśrīпрекрасной
विष्णुviṣṇuв «Вишну-»
पुराणेpurāṇeпуране
एकekaв одном
देशdeśaместе
स्थितस्याग्नेर्sthitasyāgnerпребывающего огня
ज्योत्स्नाjyotsnā«свет
विस्तारिणीvistāriṇīраспространяющийся
यथाyathāкак
परस्यparasyaвысшего
ब्रह्मणःbrahmaṇaḥБрахмана
शक्तिस्śaktisсила
तथेदम्tathedamтак этот
अखिलंakhilaṁвесь
जगत्jagatмир»
इतिitiтак
यस्यyasya«чьим
भासाbhāsāсиянием
सर्वम्sarvamвсё
इदंidaṁэто
विभातिvibhātiсветит»
इतिitiтак
श्रुतेःśruteḥиз шрути
अत्रatraздесь
व्यापकत्वादिनाvyāpakatvādināвсепроникновением и прочим
तत्tatтех
तत्tatи тех
समावेशाद्य्samāveśādyсовмещения и прочего
अनुपपत्तिश्anupapattiśнесообразность
चcaи
शक्तेर्śakterсилы
अचिन्त्यत्वेनैवacintyatvenaivaнепостижимостью именно
पराहताparāhatāотражена
दुर्घटत्वंdurghaṭatvaṁтрудносовместимость
ह्य्hyведь
अचिन्त्यत्वम्acintyatvamнепостижимость
शक्तिश्śaktiśсила
चcaи
त्रिधाtridhāтроякая
अन्तरङ्गाantaraṅgāвнутренняя
तटस्थाtaṭasthāпограничная
बहिरङ्गाbahiraṅgāвнешняя
चcaи
तत्रान्तरङ्गयाtatrāntaraṅgayāтам внутреннею
स्वरूपsvarūpaсобственной
शक्त्य्śaktyсилою
आख्ययाākhyayāименуемою
सूर्यsūryaсолнца
तन्tanтому
मण्डलmaṇḍalaкругу
स्थानीयsthānīyaподобною
पूर्णेनैवpūrṇenaivaполною именно
स्वरूपेणsvarūpeṇaсобственною природой
वैकुण्ठादिvaikuṇṭhādiВайкунтхи и прочего
स्वरूपsvarūpaсобственной природы
वैभवvaibhavaбогатства
रूपेणrūpeṇaобликом
चcaи
तद्tadто
अवतिष्ठतेavatiṣṭhateпребывает
तटस्थयाtaṭasthayāпограничною
रश्मिraśmiлучам
स्थानीयsthānīyaподобною
चिद्cidсознания
एकात्मekātmaодно существо имеющей
शुद्धśuddhaчистой
जीवjīvaдживы
रूपेणrūpeṇaобликом
बहिरङ्गयाbahiraṅgayāвнешнею
मायाख्ययाmāyākhyayā«майей» именуемою
प्रतिच्छविpraticchaviв отражении
गतgataнаходящейся
वर्णvarṇaцвета
शावल्यśāvalyaпестроте
स्थानीयsthānīyaподобною
तदीयtadīyaеё
बहिरङ्गbahiraṅgaвнешнего
वैभवvaibhavaбогатства
जडात्मjaḍātmaкосное существо имеющей
प्रधानpradhānaпрадханы
रूपेणrūpeṇaобликом
चेतिcetiи — так
चतुर्धात्वम्caturdhātvamчетверичность
अतataпотому
एवevaименно
तद्tadтем
आत्मकत्वेनātmakatvenaсуществом будучи
जीवस्यैवjīvasyaivaдживы именно
तटस्थtaṭasthaпограничною
शक्तित्वम्śaktitvamсилою бытие
प्रधानस्यpradhānasyaпрадханы
चcaи
मायान्तर्भूतत्वम्māyāntarbhūtatvamв майю включённость
अभिप्रेत्यabhipretyaимея в виду
शक्तिśaktiсил
त्रयंtrayaṁтроица
श्रीśrīпрекрасной
विष्णुviṣṇuв «Вишну-»
पुराणेpurāṇeпуране
गणितम्gaṇitamсочтена
विष्णुviṣṇu«Вишну
शक्तिःśaktiḥсила
पराparāвысшая
प्रोक्ताproktāназвана
क्षेत्रkṣetraполя
ज्ञाख्याjñākhyāзнающим именуемая
तथापराtathāparāтак же иная
अविद्याavidyāнезнанием
कर्मkarmaи делом
संज्ञान्याsaṁjñānyāименуемая иная
तृतीयाtṛtīyāтретья
शक्तिर्śaktirсила
इष्यतेiṣyateпризнаётся
तयाtayāею
तिरोहितत्वाच्tirohitatvācсокрытою будучи
चcaи
शक्तिःśaktiḥсила
क्षेत्रkṣetraполя
ज्ञjñaзнающим
संज्ञिताsaṁjñitāименуемая
सर्वsarvaво всех
भूतेषुbhūteṣuсуществах
भूपालbhūpālaо владыка земли
तारतम्येनtāratamyenaпо степеням
वर्ततेvartateпребывает»
इतिitiтак
अविद्याavidyāнезнание
कर्मkarmaи дело
कार्यंkāryaṁследствие
यस्याःyasyāḥу которой
साsāона
तत्tatтем
संज्ञाsaṁjñāименуемая
मायेत्य्māyetyмайя — таков
अर्थःarthaḥсмысл
यद्यपीयंyadyapīyaṁхотя эта
बहिरङ्गाbahiraṅgāвнешняя
तथाप्य्tathāpyи всё же
अस्यास्asyāsу неё
तटस्थtaṭasthaпограничной
शक्तिमयम्śaktimayamиз силы состоящую
अपिapiдаже
जीवम्jīvamдживу
आवरितुंāvarituṁпокрыть
सामर्थ्यम्sāmarthyamспособность
अस्तीत्य्astītyесть — так
आहāhaговорит
तयेतिtayeti«ею» — так
तारतम्येनtāratamyena«по степеням»
तत्tatею
कृतावरणस्यkṛtāvaraṇasyaсотворённого покрова
ब्रह्मादिbrahmādiот Брахмы
स्थावरान्तेषुsthāvarānteṣuдо неподвижных
देहेषुdeheṣuв телах
लघुlaghuлёгкости
गुरुguruи тяжести
भावेनbhāvenaсостоянием
वर्ततेvartateпребывает
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
तद्tadто
उक्तम्uktamсказано
ययाyayā«которой
सम्मोहितोsammohitoобморочён
जीवjīvaджива»
इतिitiтак
अतataпотому
एवevaименно
जीवस्यjīvasyaдживы
रश्मिraśmiлучу
स्थानीयत्वान्sthānīyatvānподобным будучи
मण्डलmaṇḍalaот круга
विलक्षणत्वंvilakṣaṇatvaṁотличность
मायाmāyāмайи
व्यवधानvyavadhānaзаслоном
तिरोधापनीयtirodhāpanīyaсокрытию подлежащее
वैभवत्वंvaibhavatvaṁбогатство имение
युक्तम्yuktamуместно
तद्tadто
अनन्तरंanantaraṁсразу после
चोक्तंcoktaṁи сказано
तयाtayā«ею
क्षेत्रज्ञkṣetrajñaполя знающего
शक्तिःśaktiḥсила
साsāта
तारतम्येनtāratamyenaпо степеням
वर्ततvartataпребывает»
इतिitiтак
ययैवाचिन्त्यyayaivācintyaкоторою именно непостижимою
माययाmāyayāмайей
चिद्cidсознания
रूपताrūpatāоблика
निर्विकारतादिnirvikāratādiнеизменности и прочих
गुणguṇaкачеств
रहितस्यrahitasyaлишённой
प्रधानस्यpradhānasyaпрадханы
जडत्वम्jaḍatvamкосность
विकारित्वंvikāritvaṁизменчивость
चेतिcetiи — так
ज्ञेयम्jñeyamдолжно разуметь
प्रधानस्यpradhānasyaпрадханы
मायाmāyāмайей
व्यङ्गत्वंvyaṅgatvaṁявляемость
चाग्रेcāgreи впереди
दर्शयिष्यतेdarśayiṣyateбудет показана
अत्रान्तरङ्गत्वatrāntaraṅgatvaздесь внутренностью
तटस्थत्वtaṭasthatvaпограничностью
बहिरङ्गत्वादिनैवbahiraṅgatvādinaivaвнешностью и прочим именно
तेषाम्teṣāmих
एकात्मकानांekātmakānāṁодно существо имеющих
तत्tatтому
तत्tatи тому
साम्यम्sāmyamсходство
नnaне
तुtuже
सर्वात्मनेतिsarvātmanetiвсецело — так
तत्tatтому
तत्tatи тому
स्थानीयत्वम्sthānīyatvamподобность
एवोक्तम्evoktamименно сказана
नnaне
तुtuже
तत्tatтем
तद्tadи тем
रूपत्वम्rūpatvamбытие
ततस्tatasпотому
तत्tatте
तद्tadи те
दोषाdoṣāизъяны
अपिapiи
नावकाशंnāvakāśaṁместа
लभन्तlabhantaобретают
इतिitiтак
Литературный перевод

Здесь надо разуметь, что вопрос поставлен с опорою на положение «этот самый Брахман поистине без всяких особостей», а ответ дан с опорою на положение «он именно с особостями». Потому и в вопросе слово «чистого» истолковано ещё и как «бестелесного»: чистота тут признана одинокостью. И это уместно, ибо в ответе в Брахмане утверждена сила, тогда как по мнению первого положения разумеется, что в Брахмане нет и силы.

Потому и в речении вопроса надо разуметь иной смысл: «бескачественного» — лишённого качеств и вещественных, и невещественных, и потому стоящего вне области всяких свидетельств; и потому же «беспорочного существом», «чистого» — то есть не такого, как хрусталь и подобное, что видится иным от чужой тени.

Итак, вопрос поставлен с опорою на бескачественность. В ответе же при первом связывании положение бескачественности не принято, и силы доказаны ради понимания деятельства в Брахмане. При втором связывании — ради понимания особости в Нём — установлено: как в воде и прочем жар и прочее бывает иногда привходящим, так в Брахмане не бывает, по шрути «не видно ему ни равного, ни превосходящего». Так же слова «самоцветом, мантрой и прочим» суть отрицательный пример, и тем показано, что силы Брахмана никем иным не одолеваемы.

И в обоих местах показано, что изъяном тех вещественных качеств Он не запятнан: ибо творение и прочее, что есть облик превращения саттвы и прочих вещественных качеств, Он совершает одною лишь мощью собственной силы, без всякого вхождения.

Более того: словом «Брахман» явлена известная речь «всё это поистине Брахман», и тем самым — при том что майя, состоящая из саттвы и прочих качеств, от Него не отлична, — словом «бескачественного» принята Его нетронутость вещественными качествами, а значит и внешность их. Это же приняла и шрути «майю же да знает пракрити». И по образцу «и майю, опершуюся прочь от Него» получается, что Он, будучи Махешварой, есть опора внешней майи и пребывает, одолев её.

Потому и здесь, как прежде, доказаны прирождённость всякой силы и нетронутость её изъяном майи. Потому и вывод строится так: «Брахман имеет прирождённые силы, ибо есть вещь, — как огонь; при отрицании — как заячий рог».

И в шрути: «Майю же да знает пракрити, а майина — Махешварой»; «Нет у него ни дела, ни орудия, и не видно ему ни равного, ни превосходящего; высшая сила его слышится разнообразной, прирождённой — знания, силы и действия».

Потому и в упанишадах Шри Гиты: «Возвещу то познаваемое, познав которое вкушают бессмертие: безначальный высший Брахман, что зовётся ни сущим, ни не-сущим. Повсюду у него руки и ноги» — и далее.

Ход здесь таков. Та единая высшая истина прирождённою непостижимою силой всегда пребывает четверояко: обликом собственной природы, обликом богатства этой природы, обликом дживы и обликом прадханы, — как свет, пребывающий внутри солнечного круга, пребывает и обликом самого круга, и обликом вышедших вовне лучей, и обликом их отражения. Так же и в «Шри Вишну-пуране»: «Как у огня, пребывающего в одном месте, свет распространяется, так сила высшего Брахмана — весь этот мир». И по шрути «чьим сиянием светит всё это».

А несообразность совмещения того и этого — по всепроникновению и прочему — отражена здесь самою непостижимостью силы: ведь непостижимость и есть трудносовместимость.

Сила же троякая: внутренняя, пограничная и внешняя. Внутреннею, именуемою собственной силой и подобною самому солнечному кругу, Он пребывает полною Своею собственной природой и обликом богатства этой природы — Вайкунтхой и прочим. Пограничною, подобною лучам, — обликом чистой дживы, чьё существо одно лишь сознание. Внешнею, именуемою майей и подобною пестроте цвета в отражении, — обликом прадханы, косной существом, что есть Его внешнее богатство. Вот и четверичность.

Потому же, имея в виду, что джива есть пограничная сила, ибо существо его то самое, и что прадхана включена в майю, в «Шри Вишну-пуране» сочтены три силы: «Высшею названа сила Вишну; иная же именуется знающим поле; а третьей силой признаётся иная, именуемая незнанием и делом. Ею сокрытая, сила, именуемая знающим поле, пребывает во всех существах по степеням, о владыка земли».

«Незнание и дело» — та, у которой они следствие; ею и именуется майя. И хотя она внешняя, всё же есть у неё способность покрыть даже дживу, что состоит из пограничной силы; о том он и говорит: «ею». «По степеням» — то есть сотворённый ею покров пребывает в телах от Брахмы до неподвижных то легче, то тяжелее. О том и сказано: «которой обморочён джива».

Потому и уместно, что джива, будучи подобен лучу, отличен от круга и что богатство его подлежит сокрытию заслоном майи. И сразу вслед сказано: «ею та сила знающего поле пребывает по степеням».

И надо разуметь, что именно тою же непостижимою майей прадхана, лишённая облика сознания, неизменности и прочих качеств, оказывается косной и изменчивой. А что прадхана являема майей, будет показано впереди.

Сходство же их, имеющих одно существо, с тем и этим — лишь по внутренности, пограничности, внешности и прочему, а не всецело; потому и сказано о подобии тому и этому, а не о тождестве с тем и этим. И оттого изъяны того и этого места себе не находят.

Версия

ec4d304489d0 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 11:13:10 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами