ननु तर्हि भवन्मते शब्दनिर्देश्यत्वे प्राकृतत्वम् एव तत्रापतति? किं च, श्रुतिभिर् अपि यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह , अवचनेनैव प्रोवाच , यद्वाचानभ्युदितं येन वाग् अभ्युद्यते , यत् श्रोत्रं न शृणोति येन श्रोत्रम् इदं श्रुतम् इत्यादौ शब्दनिर्देश्यत्वम् एव तस्य निषिध्यत इत्य् आशङ्कायाम् उच्यते—यथा साक्षान्निर्देश्यत्वे दोषस् तथा लक्ष्यत्वेऽपि कथं न स्यात्? उभयत्रापि शब्दवृत्तिविषयत्वेनाविशेषात् । किं च, न तस्य प्राकृतवत् साक्षान्निर्देश्यत्वं, किन्त्व् अनिर्देश्यत्वेनैव तथा निर्देश्यत्वम् इति सिद्धान्त्यते । तथैव हि तासां महावाक्योपसंहारः— द्युपतयः एव ते न ययुर् अन्तम् अनन्ततया त्वम् अपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः । ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच् छ्रुतयस् त्वयि हि फलन्त्य् अतन्निरसनेन भवन्निधनाः ॥ अत्र स्वरूपगुणयोर् द्वयोर् अपि द्विधैवानिर्देश्यत्वम्, आनन्त्येन इदम् इत्थं तद् इति निर्देशासम्भवेन च । तत्र प्रथमम् आनन्त्यम् आहुः—हे भगवन्! ते तव अन्तम् एतावत्त्वं द्युपतयः स्वर्गादिलोकपतयो ब्रह्मादयोऽपि न ययुर् न विदुः । तत् कुतः? अनन्ततया, यद् अन्तवद् वस्तु तत् किम् अपि न भवसीति । आसतां ते, यस्मात् त्वम् अपि आत्मनोऽन्तं न यासि । कुतस् तर्हि सर्वज्ञता सर्वशक्तिता वा? तत्राप्य् आहुः—अनन्ततयेति अन्ताभावेनैव, न हि शशविषाणाज्ञानं सार्वज्ञ्यं, तदप्राप्तिर् वा शक्तिवैभवं विहन्ति । श्रुतिश् च—योऽस्याध्यक्षः परमे व्योमन् । सोऽङ्ग वेद यदि वा न वेद इति । अनन्तत्वम् एवाहुः—यदन्तर इति यस्य तवान्तरा मध्ये । ननु अहो सावरणा उत्तरोत्तरदशगुणसप्तावरणयुक्ता अण्डनिचया वान्ति परिभ्रमन्ति वयसा कालचक्रेण खे रजांसि इव सह एकदैव, न तु पर्यायेण । अनेन ब्रह्माण्डानाम् अनन्तानां तत्र भ्रमणात् स्वरूपगतम् आनन्त्यं तेषां विचित्रगुणानाम् आश्रयत्वात् गुणगतं च ज्ञेयम् । श्रुतयश् च—यद् ऊर्ध्वं गार्गि दिवः यद् अर्वाक् पृथिव्या यद् अन्तरं द्याव् आपृथिवी इमे यद् भूतं भवच् च भविष्यच् च इत्याद्याः । विष्णोर् नु कं वीर्याणि प्रावोचं यं पार्थिवानि विममे रजांसि इत्याद्याश् च । हि यस्माद् । एवम् अतः श्रुतयश् त्वयि फलन्ति । अतः श्रुताव् अपि प्राजापत्यानन्दतः शतगुणानन्दत्वम् अभिधाय, पुनर् यतो वाच इत्यादिना अनन्तत्वेन वागतीतसङ्ख्यानन्दत्वं ब्रह्मण उक्तम् । यद् उक्तम्— न तद् ईदृग् इति ज्ञेयं न वाच्यं न च तर्क्यते । पश्यन्तोऽपि न जानन्ति मेरो रूपं विपश्चितः ॥ इति ॥ अतोऽत्रानिर्देश्यत्वेनैव निर्देश्यत्वम् । यत् तु सत्यं ज्ञानम् इत्य् आदौ स्वरूपस्य साक्षाद् एव निर्देशः, स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च इत्य् आदौ गुणस्य च श्रूयते, तत्र च तथैव इत्य् आहुः—अतन्निरसनेन भवन्निधना इति । अतत् प्राकृतं यद् वस्तु तन् निरस्यैव भवत्पर्यवसानात् । अयम् अर्थः—बुद्धिर् ज्ञानम् असंमोहम् इत्यादिना, ह्रीर् धीर् भीर् एतत् सर्वं मन एव इत्यादिना च यत् प्राकृतं ज्ञानादिकम् अभिधीयते, तत् सर्वं ब्रह्म न भवति इति, नेति नेति इत्यादिना, न तस्य कार्यं करणं च विद्यते इत्यादिना च निषिध्यते । अथ च, सत्यज्ञानादिवाक्येन, स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च इत्यादिवाक्येन च तद् अभिधीयते । न तस्मात् प्राकृताद् अन्यद् एव तज्ज्ञानादि इति तेषां ज्ञानादिशब्दानाम् अतन्निरसनेनैव त्वयि पर्यवसानम् इति । ततश् च बुद्ध्यगोचरवस्तुत्वाद् अनिर्देश्यत्वं, तथापि तद्रूपं किञ्चिद् अस्तीत्य् उद्दिश्यमानत्वान् निर्देश्यत्वं च । तथापरोक्षज्ञाने च दशमस् त्वम् असीतिवद् वाक्यमात्रेणैव तस्य स्वप्रकाशरूपस्यापि वस्तुनो विशुद्धचित्ते सुप्रकाशदर्शनात् श्रुतिशब्दस्य स्वप्रकाशताशक्तिमयत्वम् एवावसीयते । शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू इति । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् इति । वेदो नारायणः साक्षात् स्वयम्भूर् इति शुश्रुम इति । किं वा परैर् ईश्वरः सद्यो हृद्य् अवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस् तत्क्षणात् इति । अत एव, औपनिषदः पुरुषः इत्य् अत्रोपनिषन्मात्रगम्यत्वं श्रुतिर् बोधयति, चाक्सुषं रूपम् इतिवत् । ततश् च, श्रुतिमय्या स्वप्रकाशताशक्त्या प्राकृततत्तद्वस्तुजातं तम इव निरस्य स्वयं प्रकाशते । तस्मान् न तत्रापि निर्देश्यत्वम् । नहि स्वेन प्रकाशेन रविः प्रकाश्यो भवति यथा तेन घट इति वक्तुं युज्यते, स्वाभिन्नत्वात् । यदि च शक्तिशक्तिमतोर् भेदपक्षः स्वीक्रियते तदा निर्देश्यत्वम् अपीत्य् अत्रानिर्देश्यत्वेनैव निर्देश्यत्वं सिद्धम् । अत एवोक्तं गारुडे— अप्रसिद्धेर् अवाच्यं तद् वाच्यं सर्वागमोक्तितः । अतर्क्यं तर्क्यम् अज्ञेयं ज्ञेयम् एवं परं स्मृतम् ॥ इति । श्रुतौ च—अन्यद् एव तद् विदिताद् अथोऽविदिताद् अधि इति । इदम् अभिप्रेत्योक्तं श्रीपराशरेणापि— यस्मिन् ब्रह्मणि सर्वशक्तिनिलये मानानि नो मानिनां निष्ठायै प्रभवन्ति हन्ति कलुषं श्रोत्रं स यातो हरिर् ॥ इति । नन्व् आविष्कृतशक्तेर् भगवदाख्यस्य ब्रह्मणः स्वप्रकाशताशक्तिरूपत्वं वेदस्य सम्भवति । ततश् चानाविष्कृतशक्तेर् ब्रह्मणः प्रकाशस् तस्मात् कथम्? इत्य् उच्यते—अस्मन्मते तस्यापि प्रकाशो भगवच्छक्त्यैव । तद् उक्तम्— मदीयं महिमानं च परब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्य् अनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर् विवृतं हृदि ॥ इति । न चैतेन परप्रकाश्यत्वम् आपतति, ब्रह्मभगवतोर् अभिन्नवस्तुत्वात् । अत्र लौकिकशब्देनापि यः कश्चित् तदुपदेशः, स तु तस्य तदनुगतेस् तया श्रुत्यैवानुगृहीततया सम्भवतीत्य् उक्तम् । अतस् तदनुशीलनावसरे तद्भक्त्यनुभावरूपस्य तच्छब्दस्य तु सुतरां तत्स्वरूपशक्तिविलासमयत्वान् न तत्र निषेधः । किं तर्हि मनोविलासमयस्यैवेति सर्वम् अनवद्यम् । अत एव सुपर्णश्रुतौ—प्रकृतिश् च प्राकृतं च यन् न जिघ्रन्ति जिघ्रन्ति, यन् न पश्यन्ति पश्यन्ति, यन् न शृण्वन्ति शृण्वन्ति, यन् जानन्ति जानन्ति च इति । ॥
nanu tarhi bhavan-mate śabda-nirdeśyatve prākṛtatvam eva tatrāpatati? kiṁ ca, śrutibhir api yato vāco nivartante aprāpya manasā saha , avacanenaiva provāca , yad-vācānabhyuditaṁ yena vāg abhyudyate , yat śrotraṁ na śṛṇoti yena śrotram idaṁ śrutam ity-ādau śabda-nirdeśyatvam eva tasya niṣidhyata ity āśaṅkāyām ucyate—yathā sākṣān-nirdeśyatve doṣas tathā lakṣyatve'pi kathaṁ na syāt? ubhayatrāpi śabda-vṛtti-viṣayatvenāviśeṣāt | kiṁ ca, na tasya prākṛtavat sākṣān-nirdeśyatvaṁ, kintv anirdeśyatvenaiva tathā nirdeśyatvam iti siddhāntyate | tathaiva hi tāsāṁ mahā-vākyopasaṁhāraḥ— dyupatayaḥ eva te na yayur antam anantatayā tvam api yad-antarāṇḍa-nicayā nanu sāvaraṇāḥ | kha iva rajāṁsi vānti vayasā saha yac chrutayas tvayi hi phalanty atan-nirasanena bhavan-nidhanāḥ || atra svarūpa-guṇayor dvayor api dvidhaivānirdeśyatvam, ānantyena idam itthaṁ tad iti nirdeśāsambhavena ca | tatra prathamam ānantyam āhuḥ—he bhagavan! te tava antam etāvattvaṁ dyupatayaḥ svargādi-loka-patayo brahmādayo'pi na yayur na viduḥ | tat kutaḥ? anantatayā, yad antavad vastu tat kim api na bhavasīti | āsatāṁ te, yasmāt tvam api ātmano'ntaṁ na yāsi | kutas tarhi sarvajñatā sarva-śaktitā vā? tatrāpy āhuḥ—anantatayeti antābhāvenaiva, na hi śaśa-viṣāṇājñānaṁ sārvajñyaṁ, tad-aprāptir vā śakti-vaibhavaṁ vihanti | śrutiś ca—yo'syādhyakṣaḥ parame vyoman | so'ṅga veda yadi vā na veda iti | anantatvam evāhuḥ—yad-antara iti yasya tavāntarā madhye | nanu aho sāvaraṇā uttarottara-daśa-guṇa-saptāvaraṇa-yuktā aṇḍa-nicayā vānti paribhramanti vayasā kāla-cakreṇa khe rajāṁsi iva saha ekadaiva, na tu paryāyeṇa | anena brahmāṇḍānām anantānāṁ tatra bhramaṇāt svarūpa-gatam ānantyaṁ teṣāṁ vicitra-guṇānām āśrayatvāt guṇa-gataṁ ca jñeyam | śrutayaś ca—yad ūrdhvaṁ gārgi divaḥ yad arvāk pṛthivyā yad antaraṁ dyāv āpṛthivī ime yad bhūtaṁ bhavac ca bhaviṣyac ca ity-ādyāḥ | viṣṇor nu kaṁ vīryāṇi prāvocaṁ yaṁ pārthivāni vimame rajāṁsi ity-ādyāś ca | hi yasmād | evam ataḥ śrutayaś tvayi phalanti | ataḥ śrutāv api prājāpatyānandataḥ śata-guṇānandatvam abhidhāya, punar yato vāca ity-ādinā anantatvena vāg-atīta-saṅkhyānandatvaṁ brahmaṇa uktam | yad uktam— na tad īdṛg iti jñeyaṁ na vācyaṁ na ca tarkyate | paśyanto'pi na jānanti mero rūpaṁ vipaścitaḥ || iti || ato'trānirdeśyatvenaiva nirdeśyatvam | yat tu satyaṁ jñānam ity ādau svarūpasya sākṣād eva nirdeśaḥ, svābhāvikī jñāna-bala-kriyā ca ity ādau guṇasya ca śrūyate, tatra ca tathaiva ity āhuḥ—atan-nirasanena bhavan-nidhanā iti | atat prākṛtaṁ yad vastu tan nirasyaiva bhavat-paryavasānāt | ayam arthaḥ—buddhir jñānam asaṁmoham ity-ādinā, hrīr dhīr bhīr etat sarvaṁ mana eva ity-ādinā ca yat prākṛtaṁ jñānādikam abhidhīyate, tat sarvaṁ brahma na bhavati iti, neti neti ity-ādinā, na tasya kāryaṁ karaṇaṁ ca vidyate ity-ādinā ca niṣidhyate | atha ca, satya-jñānādi-vākyena, svābhāvikī jñāna-bala-kriyā ca ity-ādi-vākyena ca tad abhidhīyate | na tasmāt prākṛtād anyad eva taj-jñānādi iti teṣāṁ jñānādi-śabdānām atan-nirasanenaiva tvayi paryavasānam iti | tataś ca buddhy-agocara-vastutvād anirdeśyatvaṁ, tathāpi tad-rūpaṁ kiñcid astīty uddiśyamānatvān nirdeśyatvaṁ ca | tathāparokṣa-jñāne ca daśamas tvam asītivad vākya-mātreṇaiva tasya sva-prakāśa-rūpasyāpi vastuno viśuddha-citte suprakāśa-darśanāt śruti-śabdasya svaprakāśatā-śaktimayatvam evāvasīyate | śabda-brahma paraṁ brahma mamobhe śāśvatī tanū iti | vedasya ceśvarātmatvāt iti | vedo nārāyaṇaḥ sākṣāt svayambhūr iti śuśruma iti | kiṁ vā parair īśvaraḥ sadyo hṛdy avarudhyate'tra kṛtibhiḥ śuśrūṣubhis tat-kṣaṇāt iti | ata eva, aupaniṣadaḥ puruṣaḥ ity atropaniṣan-mātra-gamyatvaṁ śrutir bodhayati, cāksuṣaṁ rūpam itivat | tataś ca, śrutimayyā sva-prakāśatā-śaktyā prākṛta-tat-tad-vastu-jātaṁ tama iva nirasya svayaṁ prakāśate | tasmān na tatrāpi nirdeśyatvam | nahi svena prakāśena raviḥ prakāśyo bhavati yathā tena ghaṭa iti vaktuṁ yujyate, svābhinnatvāt | yadi ca śakti-śaktimator bheda-pakṣaḥ svīkriyate tadā nirdeśyatvam apīty atrānirdeśyatvenaiva nirdeśyatvaṁ siddham | ata evoktaṁ gāruḍe— aprasiddher avācyaṁ tad vācyaṁ sarvāgamoktitaḥ | atarkyaṁ tarkyam ajñeyaṁ jñeyam evaṁ paraṁ smṛtam || iti | śrutau ca—anyad eva tad viditād atho'viditād adhi iti | idam abhipretyoktaṁ śrī-parāśareṇāpi— yasmin brahmaṇi sarva-śakti-nilaye mānāni no mānināṁ niṣṭhāyai prabhavanti hanti kaluṣaṁ śrotraṁ sa yāto harir || iti | nanv āviṣkṛta-śakter bhagavad-ākhyasya brahmaṇaḥ sva-prakāśatā-śakti-rūpatvaṁ vedasya sambhavati | tataś cānāviṣkṛta-śakter brahmaṇaḥ prakāśas tasmāt katham? ity ucyate—asman-mate tasyāpi prakāśo bhagavac-chaktyaiva | tad uktam— madīyaṁ mahimānaṁ ca para-brahmeti śabditam | vetsyasy anugṛhītaṁ me sampraśnair vivṛtaṁ hṛdi || iti | na caitena para-prakāśyatvam āpatati, brahma-bhagavator abhinna-vastutvāt | atra laukika-śabdenāpi yaḥ kaścit tad-upadeśaḥ, sa tu tasya tad-anugates tayā śrutyaivānugṛhītatayā sambhavatīty uktam | atas tad-anuśīlanāvasare tad-bhakty-anubhāva-rūpasya tac-chabdasya tu sutarāṁ tat-svarūpa-śakti-vilāsa-mayatvān na tatra niṣedhaḥ | kiṁ tarhi mano-vilāsa-mayasyaiveti sarvam anavadyam | ata eva suparṇa-śrutau—prakṛtiś ca prākṛtaṁ ca yan na jighranti jighranti, yan na paśyanti paśyanti, yan na śṛṇvanti śṛṇvanti, yan jānanti jānanti ca iti | ||
Но ведь тогда, по твоему мнению, при указуемости словом туда выпадает именно пракритность? И ещё: в шрути как раз и отрицается указуемость Его словом — «от которого речи отступают, не достигнув, вместе с умом», «неречением именно изрёк», «которое речью не высказано и которым высказывается речь», «которое ухо не слышит и которым слышимо это ухо» и далее. При таком сомнении говорится.
Если изъян при указуемости воочию, то как же ему не быть и при указуемости косвенной? И там и там нет различия: то и другое — предмет действия слова. И ещё: указуемость Его воочию не такова, как у пракритного; вывод же таков: указуемость Его есть именно через неуказуемость.
Так ведь и завершается у них великое речение:
«Владыки неба не достигли конца Твоего — по бесконечности; и Ты Сам не достигаешь. Ведь внутри Тебя множества яиц с оболочками веют вместе со временем, как пылинки в небе. Ибо шрути плодоносят в Тебе, отвержением не-того, имея предел в Тебе».
Здесь неуказуемость двояка и у собственного облика, и у свойств: по бесконечности и по невозможности указания «это — вот такое».
И там говорят сперва о бесконечности. О Бхагаван! «Конца», то есть столькости, «Твоего» «владыки неба», то есть владыки миров неба и прочих, Брахма и прочие, «не достигли», то есть не узнали. Отчего? «По бесконечности»: ибо Ты никак не вещь, имеющая конец. Да что они — «и Ты» Сам не достигаешь Своего конца.
Откуда же тогда всеведение или обладание всею силой? И на это говорят: «по бесконечности», то есть именно отсутствием конца; ведь незнание рогов зайца не губит всеведения, а недостижение их — величия силы. И шрути: «кто этого надзиратель в высшем небе — он, о милый, знает, а может, и не знает».
О бесконечности же говорят: «у которого внутри», то есть внутри, посреди Тебя, «ведь» — о! — «с оболочками», то есть имеющие семь оболочек, каждая следующая вдесятеро больше, «множества яиц» «веют», то есть кружат, «со временем», то есть колесом времени, «как» «пылинки» «в небе», «вместе», то есть разом, а не чередою. Этим надо знать бесконечность и касающуюся собственного облика — ибо там кружат бесконечные яйца Брахмы, — и касающуюся свойств, ибо Он прибежище их пёстрых свойств. И шрути: «что выше неба, о Гарги, что ниже земли, что между этими небом и землёй, что было, есть и будет» и прочие; «подвиги Вишну ныне возвещу — того, кто измерил земные пространства» и прочие.
«Ибо», то есть потому, «шрути» и «плодоносят» «в Тебе». Потому и в шрути, назвав блаженство во сто крат большее, чем блаженство Праджапати, вновь словами «от которого речи» и далее сказано о Брахмане, что блаженство его бесконечно и счётом превосходит речь. О чём сказано: «Не познаваемо оно как „вот такое“, не сказуемо и не обдумывается; и мудрые, даже видя, не знают облика Меру».
Потому здесь указуемость — именно через неуказуемость.
А что в «истина, знание» и далее слышится указание на собственный облик воочию, а в «природные знание, мощь и действие» и далее — на свойство, — и там так же, говорят они: «отвержением не-того, имея предел в Тебе». «Не-то» — пракритная вещь; её-то отвергнув, в Тебе и завершается.
Смысл такой: то пракритное знание и прочее, что именуется в «разум, знание, незаблуждение» и далее и в «стыд, разумение, страх — это всё именно ум» и далее, — всё это не Брахман; так отрицается словами «не так, не так» и далее и «нет у Него ни дела, ни орудия» и далее. И вместе с тем оно именуется речением «истина, знание» и прочим и речением «природные знание, мощь и действие» и далее. То знание и прочее — именно иное, чем это пракритное; потому у тех слов «знание» и прочих завершение — в Тебе, именно отвержением не-того.
И потому: неуказуемость — ибо вещь недоступна разуму; и всё же указуемость — ибо указывается, что некий облик Его есть.
Так же и при непосредственном знании: как «ты — десятый», одним лишь речением видно, что та вещь, хоть и сама себя являющая, ясно проявляется в чистом сознании; отсюда и заключается, что слово шрути состоит из силы самоявляемости. «Слово-Брахман и высший Брахман — оба Мои вечные тела». «И потому, что Веда имеет природою Владыку». «„Веда — воочию Нараяна, самосущий“ — так мы слышали». «Что же иными? Владыка тотчас удерживается здесь в сердце благими, что желают слушать, — в тот же миг».
Потому же в «упанишадный Пуруша» шрути даёт понять, что Он достижим одною лишь упанишадой, — как «облик, доступный глазу». И потому Он сияет Сам, отвергнув, как тьму, множество тех и тех пракритных вещей силою самоявляемости, состоящей из шрути. Потому и там нет указуемости. Ведь неуместно сказать, что солнце освещается своим же светом так, как им освещается горшок: свет от него неотличен. А если принять сторону различия силы и обладателя силы, тогда есть и указуемость; и так здесь достигнута указуемость именно через неуказуемость.
Потому и сказано в «Гаруде»: «По неизвестности оно несказуемо — и сказуемо, ибо о нём говорят все писания; необдумываемо — и обдумываемо; непознаваемо — и познаваемо: таким почитается Высшее». И в шрути: «иное именно то, выше познанного и непознанного».
Имея это в виду, сказал и Шри Парашара: «В том Брахмане, вместилище всех сил, мерила меряющих не способны привести к утверждённости… уносит скверну то ухо, в которое вошёл Хари».
Но ведь Веде быть обликом силы самоявляемости у Брахмана, именуемого «Бхагаван», чья сила явлена, — возможно; а как же тогда от неё проявление Брахмана, чья сила не явлена? На это говорится: по нашему мнению, и его проявление — именно силою Бхагавана. О том сказано: «И Моё величие, именуемое „высший Брахман“, ты узнаешь, одарённый Мною, — раскрытое в сердце твоими вопрошаниями». И этим не выпадает, что Он освещается иным: ведь Брахман и Бхагаван — неотличная вещь.
Сказано также, что и всякое наставление о Нём мирским словом возможно потому, что оно Ему сопричастно и одарено тою самою шрути. Потому при упражнении в Нём тем более нет отрицания для слова о Нём, что имеет облик переживания преданности Ему: оно ведь состоит из игры силы Его собственного облика. Отрицается же лишь то, что состоит из игры ума. Так всё безупречно.
Потому и в «Супарна-шрути»: «пракрити и пракритное — чего не обоняют, то обоняют; чего не видят, то видят; чего не слышат, то слышат; и что знают, то знают».
e2d26dad9a51 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 11:13:10 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Возражение разобрано тем, что бьёт и по возражающему: косвенное указание — тоже действие слова, и изъян был бы тот же.
Выход не в среднем решении, а в точной формуле: указуемо именно через неуказуемость, — потому что слово шрути не пракритно, оно само из Его силы.
Отсюда и образ солнца: свой свет не освещает солнце так, как освещает горшок, — и всё же это свет.