ननु, सृष्ट्यादौ ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा भिन्ना एव कारणभूतास् तथा स्थितौ केचिद् अन्येऽवताराश् च, तत् कथं ममैवं सर्वकारणत्वम् उच्यते? तत्राह— अजानतां त्वत्पदवीम् अनात्मन्य् आत्मात्मना भासि वितत्य मायाम् । सृष्टाव् इवाहं जगतो विधान इव त्वम् एषोऽन्त इव त्रिनेत्रः ॥ त्वम् इत्य् अस्य भासीत्य् अनेनान्वयः, कर्तृक्रिययोर् अन्वयस्यैव प्राथमिकत्वात् । कर्त्रा चात्र त्वम् इत्य् एव मधमपुरुषेण युज्यते । तस्माद् अत्र नेवशब्दः सम्बध्यते, किन्त्व् एष इत्य् अत्रैव । ततश् च श्रीविग्रहोऽयं वाच्यः । स्वयं भगवत्त्वेनास्य गुणावतारत्वाभावात् । अद्यैव त्वदृतेऽस्येत्य् अनेनाव्य्ववहितवचनेन विरुद्धत्वाच् च । तस्माद् अयम् अर्थः—त्वत्पदवीं तव तथाभूतं स्वरूपम् अजानताम् अजानतः प्रति । आत्मा तत् तद् अंशिस्वरूपस् त्वम् एव । आत्मना तत्तदंशेन । मायां सृष्ट्यादिनिमित्तशक्तिम् । अनात्मनि जडरूपे महदाद्युपादाने प्रधाने । वितत्य प्रवर्त्य्, तत्तत्कार्यभेदेन भिन्न इव भासीत्य् अर्थः । कथम्? जगतः सृष्टाव् अहं ब्रह्मेव, विधाने पालने एष इव एतत्कार्यपरिच्छिन्न इव, पालनमात्रकार्य इवेत्य् अर्थः, अन्ते त्रिनेत्र इवेति । वस्तुतस् त्वम् एव तत्तद्रूपेण वर्तसे, मूढास् तु त्वत्तस् तान् पृथक् पश्यन्तीति भावः, यतो द्वितीये ब्रह्मवाक्यम्— सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वशः । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ इति । अतो भगवत्स्वरूपैकत्वेन न ब्रह्मादिवद् विष्णुर् इवेति निर्दिष्टम् ।
nanu, sṛṣṭy-ādau brahma-viṣṇu-maheśvarā bhinnā eva kāraṇa-bhūtās tathā sthitau kecid anye'vatārāś ca, tat kathaṁ mamaivaṁ sarva-kāraṇatvam ucyate? tatrāha— ajānatāṁ tvat-padavīm anātmany ātmātmanā bhāsi vitatya māyām | sṛṣṭāv ivāhaṁ jagato vidhāna iva tvam eṣo'nta iva trinetraḥ || tvam ity asya bhāsīty anenānvayaḥ, kartṛ-kriyayor anvayasyaiva prāthamikatvāt | kartrā cātra tvam ity eva madhama-puruṣeṇa yujyate | tasmād atra neva-śabdaḥ sambadhyate, kintv eṣa ity atraiva | tataś ca śrī-vigraho'yaṁ vācyaḥ | svayaṁ bhagavattvenāsya guṇāvatāratvābhāvāt | adyaiva tvad-ṛte'syety anenāvyvavahita-vacanena viruddhatvāc ca | tasmād ayam arthaḥ—tvat-padavīṁ tava tathābhūtaṁ svarūpam ajānatām ajānataḥ prati | ātmā tat tad aṁśi-svarūpas tvam eva | ātmanā tat-tad-aṁśena | māyāṁ sṛṣṭy-ādi-nimitta-śaktim | anātmani jaḍa-rūpe mahad-ādy-upādāne pradhāne | vitatya pravarty, tat-tat-kārya-bhedena bhinna iva bhāsīty arthaḥ | katham? jagataḥ sṛṣṭāv ahaṁ brahmeva, vidhāne pālane eṣa iva etat-kārya-paricchinna iva, pālana-mātra-kārya ivety arthaḥ, ante tri-netra iveti | vastutas tvam eva tat-tad-rūpeṇa vartase, mūḍhās tu tvattas tān pṛthak paśyantīti bhāvaḥ, yato dvitīye brahma-vākyam— sṛjāmi tan-niyukto'haṁ haro harati tad-vaśaḥ | viśvaṁ puruṣa-rūpeṇa paripāti tri-śakti-dhṛk || iti | ato bhagavat-svarūpaikatvena na brahmādivad viṣṇur iveti nirdiṣṭam |
«Но ведь при творении причинами выступают разные — Брахма, Вишну, Махешвара, — а при поддержании и другие нисхождения; как же тогда говорится, что причина всего — Я?» На это он говорит:
«Не знающим пути Твоего Ты, распростерев майю, Сам Собою светишь в не-себе: будто я — при творении мира, будто Ты, вот этот, — при его поддержании, будто Трёхокий — при конце».
Слово «Ты» связано со «светишь», ибо связь деятеля с действием первична; а с деятелем здесь сочетается именно «Ты», второе лицо. Значит, слово «будто» связывается не с ним, а только с «вот этот». И потому названным оказывается прекрасный образ — ибо Он Сам Бхагаван и потому не гуна-аватара, и ибо иное противоречило бы стоящим тут же рядом словам «Разве не сегодня же… этого…».
Итак, смысл таков: «не знающим» «пути Твоего», то есть таковой Твоей собственной природы, — к не знающему; «Сам», то есть Ты Сам как обладатель частей, «Собою», то есть той или иной Своею частью; «майю», то есть причинную силу творения и прочего; «в не-себе», то есть в косном — в прадхане, веществе махата и прочего; «распростерев», то есть приведя в ход, — Ты светишь будто различным по различию тех или иных действий.
Как? «При творении» «мира» — будто «я», Брахма; «при поддержании», то есть при хранении, — «вот этот», «будто» ограниченный этим действием, будто имеющий действием одно лишь хранение; «при конце» — «будто Трёхокий».
Смысл тот, что на деле Ты Сам пребываешь тем и иным образом, а глупцы видят их отдельно от Тебя. Ибо во второй песни речение Брахмы:
«Творю я, Им поставленный; уносит Хара, в Его власти; вселенную же в образе Пуруши хранит Он Сам, держащий три силы».
Потому о Вишну, по единству Его с самим обликом Бхагавана, «будто» указано не так, как о Брахме и прочих.
91fcf83693cb · опубликовано 20 сент. 2026 г., 11:13:10 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Весь разбор держится на одном слове — «будто» — и на том, к чему оно относится.
Грамматика решает здесь богословие: пристань «будто» к «Ты», и Хранитель оказался бы такой же ролью, как остальные две.
Роль остаётся за Брахмой и Шивой; Хранитель же — Сам.