अत एव प्राकृतानि रूपादीनि निषिध्य, अन्यानि सम्प्रतिपाद्यन्ते । न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यः स्वमायया तान्य् अनुकालम् ऋच्छति ॥ अयम् अर्थः—अवस्थान्तरप्राप्तिर् विकारः । तत्र प्रथमविकारो—जन्म इति । अपूर्णस्य निजपूर्त्यर्था चेष्टा—कर्म इति । मनोग्राह्यस्य वस्तुनो व्यवहारार्थं केनापि सङ्केतितः शब्दः—नाम इति । चक्षुषा ग्राह्यो गुणः—रूपम् इति । सत्त्वादिप्राकृतगुणनिदानो द्रव्यस्योत्कर्षहेतुधर्मविशेषधर्मविशेषो गुण इति प्रकृतिजे लोके दृश्यते । यस्य च सर्वदा स्वरूपस्थत्वात् पूर्णत्वान् मनसोऽप्य् अगोचरत्वात् स्वप्रकाशत्वात् प्रकृत्यतीत्वात् तानि न विद्यन्ते, तथापि यस् तानि ऋच्छति प्राप्नोति तस्मै नम इत्य् उत्तरश्लोकेनान्वयः । अत एव श्रुत्यापि—निष्कलं निष्क्रियं शान्तम् इत्य् आदौ, अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययम् इत्य् आदौ च तन् निषिध्यापि सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरस इत्य् आदौ विधीयते । गुणदोष इति अपरमार्थत्वाद् गुण एव दोष इत्य् अर्थः । ततो रूढदोषस् तु सर्वथा न सम्भवत्य् एवेति व्यज्यते । तथा च कौर्मे— ऐश्वर्ययोगाद् भगवान् विरुद्धार्थोऽभिधीयते । तथापि दोषाः परमे नैवाहार्याः कथञ्चन । गुणा विरुद्धा अपि तु समाहार्याश् च सर्वतः ॥ इति । अयम् आत्मापहतपाप्मा इत्याद्याः श्रुतयश् च, एतं संयद् वाम इत्य् आचक्षते एतं सर्वाणि वामान्य् अभिसंयन्ति, एष उ एव वामनीः, एष हि सर्वाणि वामानि नयति, एष उ एव भामनीः, एष सर्वेषु वेदेषु भाति इत्य् आद्या च । अत एव सर्वगन्धः इत्यादौ गन्धादिशब्देन सौगन्धादिकम् एवोच्यते । यदा तु ऋच्छतिनान्वयस् तु गुणस्य दोषत्वेन रूपकम् अविवक्षितं, श्रुतिविरुद्धत्वात्, परमार्थत्वेनैव प्रतिपादयिष्यमाणत्वाच् च । नन्व् एकत्र तेषां जन्मादीनां भावाभावयोर् विरोध इत्य् आशङ्क्य तदविरोधे हेतुम् आह—स्वमायया इति । अन्यथानुपपत्तिप्रमिता दुस्तर्क्या स्वरूपशक्तिर् एव तत्र हेतुः । अत एव स्वरूपभूतत्वेन तेभ्यः प्राकृतेभ्यो विलक्षणत्वात् तान्य् अपि न विद्यन्त इति च वक्तुं न शक्यत इति भावः । यथा शङ्करशारीरके समाकर्षाद् इत्य् अत्र नामरूपव्याकृतवस्तुविषयः स्वच्छन्दः प्रायेण प्रसिद्ध इति तद्व्यकरणाभावापेक्षया प्रागुत्पत्तेः सद् एव ब्रह्म श्रुताव् असद् इत्य् उच्यते इत्य् उक्तम्, तथैव ज्ञेयम् । अत एव श्रीविष्णुपुराणे—गुणांश् च दोषांश् च मुने व्यतीत इत्य् उक्त्वा पुनर् आह—समस्तकल्याणगुणात्मको हि इति । तथा— ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य् अशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः ॥ इति । पाद्मोत्तरखण्डे च— योऽसौ निर्गुण इत्य् उक्तः शास्त्रेषु जगदीश्वरः । प्राकृतैर् हेयसंयुक्तैर् गुणैर् हीनत्वम् उच्यते ॥ इति । न च स्वमायया इत्य् अन्यथार्थं मन्तव्यम् । स्वरूपभूतया नित्यशक्त्या मायाख्यया युतः । अतो मायामयं विष्णुं प्रवदन्ति सनातनम् ॥ इति श्रुतेः ॥ आत्ममाया तदिच्छा स्यात् इति महासंहितातः । त्रिगुणात्मिकाथ ज्ञानं च विष्णुशक्तिस् तथैव च । मायाशब्देन भण्यन्ते शब्दतत्त्वार्थवेदिभिः ॥ इति शब्दमहोदधेः । माया वयुनं ज्ञानम् इति निघण्टोः, माया स्याच् छाम्बरीबुद्ध्योः इति त्रिकाण्डशेषाच् च, विशुद्धविज्ञानघनं स्वसंस्थया समाप्तसर्वार्थमयी वाञ्छितम् । स्वतेजसा नित्यनिवृत्तमायागुणप्रवाहं भगवन्तम् ईमहि ॥ इति श्रीनारदवाक्यात्, स्वसुखनिभृतैत्यादिवक्तृहृदयविरोधाच् च । ततः सर्वथा चिच्छक्त्या इत्य् अर्थः । अतः स्वामिभिर् अपि योगमायाशब्देन चिच्छक्तिर् व्याख्याता । ननु प्राप्नोतीत्य् उक्तेः कदाचित्कत्वम् अप्य् अवगम्यते, तत्राह—अनुकालं, नित्यम् एव प्राप्नोति, कदाचिद् अपि न त्यजतीत्य् अर्थः । स्वरूपशक्तिप्रकाशित्वस्य च मिथो हेतुमत्ता ज्ञेया ।
ata eva prākṛtāni rūpādīni niṣidhya, anyāni sampratipādyante | na vidyate yasya ca janma karma vā na nāma-rūpe guṇa-doṣa eva vā | tathāpi lokāpyaya-sambhavāya yaḥ sva-māyayā tāny anukālam ṛcchati || ayam arthaḥ—avasthāntara-prāptir vikāraḥ | tatra prathama-vikāro—janma iti | apūrṇasya nija-pūrty-arthā ceṣṭā—karma iti | mano-grāhyasya vastuno vyavahārārthaṁ kenāpi saṅketitaḥ śabdaḥ—nāma iti | cakṣuṣā grāhyo guṇaḥ—rūpam iti | sattvādi-prākṛta-guṇa-nidāno dravyasyotkarṣa-hetu-dharma-viśeṣa-dharma-viśeṣo guṇa iti prakṛtije loke dṛśyate | yasya ca sarvadā svarūpa-sthatvāt pūrṇatvān manaso'py agocaratvāt svaprakāśatvāt prakṛty-atītvāt tāni na vidyante, tathāpi yas tāni ṛcchati prāpnoti tasmai nama ity uttara-ślokenānvayaḥ | ata eva śrutyāpi—niṣkalaṁ niṣkriyaṁ śāntam ity ādau, aśabdam asparśam arūpam avyayam ity ādau ca tan niṣidhyāpi sarva-karmā sarva-kāmaḥ sarva-gandhaḥ sarva-rasa ity ādau vidhīyate | guṇa-doṣa iti aparamārthatvād guṇa eva doṣa ity arthaḥ | tato rūḍha-doṣas tu sarvathā na sambhavaty eveti vyajyate | tathā ca kaurme— aiśvarya-yogād bhagavān viruddhārtho'bhidhīyate | tathāpi doṣāḥ parame naivāhāryāḥ kathañcana | guṇā viruddhā api tu samāhāryāś ca sarvataḥ || iti | ayam ātmāpahata-pāpmā ity-ādyāḥ śrutayaś ca, etaṁ saṁyad vāma ity ācakṣate etaṁ sarvāṇi vāmāny abhisaṁyanti, eṣa u eva vāmanīḥ, eṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati, eṣa u eva bhāmanīḥ, eṣa sarveṣu vedeṣu bhāti ity ādyā ca | ata eva sarva-gandhaḥ ity-ādau gandhādi-śabdena saugandhādikam evocyate | yadā tu ṛcchatinānvayas tu guṇasya doṣatvena rūpakam avivakṣitaṁ, śruti-viruddhatvāt, paramārthatvenaiva pratipādayiṣyamāṇatvāc ca | nanv ekatra teṣāṁ janmādīnāṁ bhāvābhāvayor virodha ity āśaṅkya tad-avirodhe hetum āha—sva-māyayā iti | anyathānupapatti-pramitā dustarkyā svarūpa-śaktir eva tatra hetuḥ | ata eva svarūpa-bhūtatvena tebhyaḥ prākṛtebhyo vilakṣaṇatvāt tāny api na vidyanta iti ca vaktuṁ na śakyata iti bhāvaḥ | yathā śaṅkara-śārīrake samākarṣād ity atra nāma-rūpa-vyākṛta-vastu-viṣayaḥ svacchandaḥ prāyeṇa prasiddha iti tad-vyakaraṇābhāvāpekṣayā prāg-utpatteḥ sad eva brahma śrutāv asad ity ucyate ity uktam, tathaiva jñeyam | ata eva śrī-viṣṇu-purāṇe—guṇāṁś ca doṣāṁś ca mune vyatīta ity uktvā punar āha—samasta-kalyāṇa-guṇātmako hi iti | tathā— jñāna-śakti-balaiśvarya-vīrya-tejāṁsy aśeṣataḥ | bhagavac-chabda-vācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ || iti | pādmottara-khaṇḍe ca— yo'sau nirguṇa ity uktaḥ śāstreṣu jagad-īśvaraḥ | prākṛtair heya-saṁyuktair guṇair hīnatvam ucyate || iti | na ca sva-māyayā ity anyathārthaṁ mantavyam | svarūpa-bhūtayā nitya-śaktyā māyākhyayā yutaḥ | ato māyā-mayaṁ viṣṇuṁ pravadanti sanātanam || iti śruteḥ || ātma-māyā tad-icchā syāt iti mahā-saṁhitātaḥ | triguṇātmikātha jñānaṁ ca viṣṇu-śaktis tathaiva ca | māyā-śabdena bhaṇyante śabda-tattvārtha-vedibhiḥ || iti śabda-mahodadheḥ | māyā vayunaṁ jñānam iti nighaṇṭoḥ, māyā syāc chāmbarī-buddhyoḥ iti trikāṇḍa-śeṣāc ca, viśuddha-vijñāna-ghanaṁ sva-saṁsthayā samāpta-sarvārtha-mayī vāñchitam | sva-tejasā nitya-nivṛtta-māyā-guṇa-pravāhaṁ bhagavantam īmahi || iti śrī-nārada-vākyāt, sva-sukha-nibhṛta-ity-ādi-vaktṛ-hṛdaya-virodhāc ca | tataḥ sarvathā cic-chaktyā ity arthaḥ | ataḥ svāmibhir api yoga-māyā-śabdena cic-chaktir vyākhyātā | nanu prāpnotīty ukteḥ kadācitkatvam apy avagamyate, tatrāha—anu-kālaṁ, nityam eva prāpnoti, kadācid api na tyajatīty arthaḥ | svarūpa-śakti-prakāśitvasya ca mitho hetumattā jñeyā |
Потому, отвергнув вещественные образ и прочее, утверждаются иные:
«У кого нет ни рождения, ни действия, ни имени и образа, ни свойства-изъяна, — и всё же, ради уничтожения и возникновения миров, Он собственною майей обретает их во всякое время».
Смысл таков. Видоизменение — это обретение иного состояния; первое из видоизменений — «рождение». Усилие неполного ради собственной полноты — «действие». Слово, кем-то условленное ради обихода с вещью, постигаемой умом, — «имя». Качество, постигаемое глазом, — «образ». А «свойство» — то особое свойство вещества, что служит причиной его превосходства и имеет источником вещественные свойства, саттву и прочее; таким оно и видится в мире, рождённом из природы.
У кого всего этого нет — ибо Он всегда пребывает в собственном облике, ибо полон, ибо недоступен и уму, ибо светится сам собою, ибо превзошёл природу, — и всё же «кто» «их» «обретает», то есть достигает, тому поклон: такова связь с последующей строфой.
Потому и шрути, отвергнув это в словах «нечастное, бездейственное, умиротворённое» и далее и «беззвучное, неосязаемое, безобразное, нетленное» и далее, всё же утверждает: «всех дел, всех желаний, всех запахов, всех вкусов» и далее.
«Свойство-изъян» — то есть: по неподлинности само свойство и есть изъян. Тем выражено, что укоренившийся изъян никак невозможен. Так и в «Курме»:
«По сопряжению с владычеством Бхагавана называют противоречивым; и всё же изъяны никоим образом не привносимы в Высшего, а свойства, даже противоречивые, сводятся в Нём отовсюду».
И шрути «этот Дух, отринувший зло» и прочие; и «его называют „самьяд-вама“, ибо к нему сходятся все блага; он же „ваманих“, ибо он ведёт все блага; он же „бхаманих“, ибо он сияет во всех ведах» и прочие.
Потому и в словах «всех запахов» и далее словом «запах» и прочими называется именно благоухание и прочее.
А когда связь идёт со словом «обретает», то метафора, по которой свойство есть изъян, не подразумевается — и потому, что она противоречила бы писанию, и потому, что дальше это будет утверждаться как подлинное.
Но ведь бытие и небытие рождения и прочего в одном — противоречие? Заподозрив это, он называет причину их непротиворечия: «собственною майей». Причина тут — именно труднопомыслимая собственная сила, удостоверенная тем, что иначе необъяснимо. И потому смысл тот, что нельзя сказать, будто их вовсе нет: ведь, будучи Его собственным обликом, они отличны от тех, вещественных.
Как в «Шарираке» Шанкары, в месте «по сближению», сказано, что слово «своевольное» обычно известно как относящееся к вещам, развёрнутым в имя и образ, и потому, ввиду отсутствия такого развёртывания до возникновения, сущий Брахман в шрути назван «не-сущим», — так же надо понимать и здесь.
Потому и в прекрасной «Вишну-пуране», сказав «превзошедший, о мудрец, и свойства, и изъяны», снова говорит: «ибо Он — вместилище всех благих свойств». И так же:
«Знание, сила, мощь, владычество, доблесть, сияния — во всей полноте; они и именуются словом „Бхагаван“, без отвергаемых свойств и прочего».
И в последней части «Падмы»:
«О том владыке мира, кто в писаниях назван „лишённым свойств“, говорится лишь о лишённости свойств вещественных, соединённых с отвергаемым».
И не надо понимать слова «собственною майей» в ином смысле. Ибо шрути: «Он снабжён вечною силой, именуемой „майя“, что есть Его собственный облик; потому вечного Вишну и называют состоящим из майи». И «„атма-майя“ — да будет Его воля» — из «Маха-самхиты». И «состоящая из трёх свойств, затем знание и сила Вишну — всё это знатоки сути слов зовут словом „майя“» — из «Шабда-махаодадхи». И «майя — умение, знание» — из «Нигханту»; и «майя бывает колдовство и разум» — из «Триканда-шеши». И по речению Шри Нарады: «Молим Бхагавана — сгусток чистого сознания, чьё собственное устроение завершает все цели и всё желанное, чьим собственным сиянием поток свойств майи вечно отвращён». И ещё потому, что иное противоречило бы сердцу говорящего в словах «полный собственным счастьем» и далее.
Итак, смысл всячески тот, что — силою сознания. Потому и Свами толковал слово «йога-майя» как силу сознания.
Но ведь из слова «достигает» понимается и временность? На это он говорит: «во всякое время», то есть обретает вечно, никогда не оставляет. И надо знать, что собственная Его сила и её проявленность обусловливают друг друга взаимно.
e356379a57c6 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 11:13:10 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Четыре отрицания разобраны поштучно, и каждое снимается одной чертой: рождение, действие, имя, образ — это меры вещества.
Потому «без свойств» в писаниях значит «без вещественных свойств», а не «без качеств вовсе», — и словари привлечены именно ради этого.
И слово «майя» здесь берётся в старом значении — умение, сила, — а не в позднем: обман.