तादृशाविर्भावम् आह, सार्धेन— शश्वत् प्रशान्तम् अभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्य् अभिमुखे च विलज्जमाना ॥ तद् वै पदं भगवतः परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद् विदुर् अजस्रसुखं विशोकम् ॥ अयम् अर्थः—सर्वतो बृहत्तमत्वाद् ब्रह्मेति यद् विदुः, तत् खलु परमस्य पुंसो भगवतः पदम् एव, निर्विकल्पतया साक्षात्कृतेः प्राथमिकत्वात्, ब्रह्मणश् च भगवत एव निर्विकल्पसत्तारूपत्वात्, विचित्ररूपादिविकल्पविशेषविशिष्टस्य भगवतस् तु साक्षात्कृतेस् तदनन्तरजत्वात्, तदीयस्वरूपभूतं तद् ब्रह्म तत्साक्षात्कारास्पदं भवतीत्य् अर्थः । निर्विकल्पब्रह्मणस् तस्य स्वरूपलक्षणम् आह—प्रतिबोधमात्रम् इति, अजस्रसुखम् इति च । जडस्य दुःखस्य च प्रतियोगितया प्रतीयते यद् वस्तु, यच् च नित्यं, तद् एकरूपं तद्रूपम् इत्य् अर्थः । यद् आत्मतत्त्वं सर्वेषाम् आत्मनां मूलम् । आत्मा हि स्वप्रकाशरूपतया निरुपाधिपरमप्रेमास्पदतया च तत्तद्रूपेण प्रतीयत इत्य् अर्थः । अथ तस्य सुखरूपस्य अजस्रत्वे हेतुम् आह—शाश्वत् प्रशान्तं नित्यम् एव क्षोभरहितं, तद्वद् अभयं भयशून्यं, विशोकं शोकरहितं चेति । न च सुखरूपत्वे तस्य पुण्यजन्यत्वं स्याद् इत्य् आह—शब्दो न यत्रेति । यत्र क्रियार्थो यज्ञाद्यर्थः पुरुकारकवान् शब्दो न प्रवर्तते इत्य् अर्थः । त्वं त्व् औपनिषदं पुरुषम् इत्यादिरीत्या केवलम् उपनिषद् एव प्रकाशिका भवतीत्य् अर्थः । पुनः सुखस्वरूपत्वे चेन्द्रियजन्यत्वं व्यावर्तयति—शुद्धम् इत्यादिना । तत्र शुद्धं दोषरहितम् । समम् उच्चावचताशून्यम् । सदसतः परं कारणकार्यवर्गाद् उपरिस्थितम् । किं बहुना? इत्य् आह—माया च यस्याभिमुखे यदुन्मुखतया स्थिते जीवन्मुक्तगणे विलज्जमानैव परैति पलायते, ततो दूरं गच्छतीत्य् अर्थः ॥ ॥ व्यञ्जिते भगवत्तत्त्वे ब्रह्म च व्यज्यते स्वयम् । अतोऽत्र ब्रह्मसन्दर्भोऽप्य् अवान्तरतया मतः ॥
tādṛśāvirbhāvam āha, sārdhena— śaśvat praśāntam abhayaṁ pratibodha-mātraṁ śuddhaṁ samaṁ sad-asataḥ paramātma-tattvam | śabdo na yatra puru-kārakavān kriyārtho māyā paraity abhimukhe ca vilajjamānā || tad vai padaṁ bhagavataḥ paramasya puṁso brahmeti yad vidur ajasra-sukhaṁ viśokam || ayam arthaḥ—sarvato bṛhattamatvād brahmeti yad viduḥ, tat khalu paramasya puṁso bhagavataḥ padam eva, nirvikalpatayā sākṣāt-kṛteḥ prāthamikatvāt, brahmaṇaś ca bhagavata eva nirvikalpa-sattā-rūpatvāt, vicitra-rūpādi-vikalpa-viśeṣa-viśiṣṭasya bhagavatas tu sākṣāt-kṛtes tad-anantarajatvāt, tadīya-svarūpa-bhūtaṁ tad brahma tat-sākṣāt-kārāspadaṁ bhavatīty arthaḥ | nirvikalpa-brahmaṇas tasya svarūpa-lakṣaṇam āha—pratibodha-mātram iti, ajasra-sukham iti ca | jaḍasya duḥkhasya ca pratiyogitayā pratīyate yad vastu, yac ca nityaṁ, tad eka-rūpaṁ tad-rūpam ity arthaḥ | yad ātma-tattvaṁ sarveṣām ātmanāṁ mūlam | ātmā hi sva-prakāśa-rūpatayā nirupādhi-parama-premāspadatayā ca tat-tad-rūpeṇa pratīyata ity arthaḥ | atha tasya sukha-rūpasya ajasratve hetum āha—śāśvat praśāntaṁ nityam eva kṣobha-rahitaṁ, tadvad abhayaṁ bhaya-śūnyaṁ, viśokaṁ śoka-rahitaṁ ceti | na ca sukha-rūpatve tasya puṇya-janyatvaṁ syād ity āha—śabdo na yatreti | yatra kriyārtho yajñādy-arthaḥ puru-kārakavān śabdo na pravartate ity arthaḥ | tvaṁ tv aupaniṣadaṁ puruṣam ity-ādi-rītyā kevalam upaniṣad eva prakāśikā bhavatīty arthaḥ | punaḥ sukha-svarūpatve cendriya-janyatvaṁ vyāvartayati—śuddham ity-ādinā | tatra śuddhaṁ doṣa-rahitam | samam uccāvacatā-śūnyam | sad-asataḥ paraṁ kāraṇa-kārya-vargād upari-sthitam | kiṁ bahunā? ity āha—māyā ca yasyābhimukhe yad-unmukhatayā sthite jīvan-mukta-gaṇe vilajjamānaiva paraiti palāyate, tato dūraṁ gacchatīty arthaḥ || || vyañjite bhagavat-tattve brahma ca vyajyate svayam | ato'tra brahma-sandarbho'py avāntaratayā mataḥ ||
Такое явление он излагает полутора стихами:
«Всегда умиротворённая, бесстрашная, одно лишь пробуждение, чистая, ровная, выше сущего и не-сущего — истина Параматмы; там не действует слово, что произносится ради действия и держит многих деятелей, и майя отступает, стыдясь, пред обращённым к Нему. Та поистине обитель высшего Пуруши, Бхагавана, которую знают как Брахман, — неиссякаемое счастье, беспечальное».
Смысл таков: то, что знают как Брахман — оттого что огромнее всего, — есть поистине именно обитель высшего Пуруши, Бхагавана. Ибо прямое видение без различений приходит первым; ибо Брахман и есть облик бытия Бхагавана без различений; а прямое видение Бхагавана, определённого особостями различений — пёстрым обликом и прочим, — рождается уже вслед за ним. То есть тот Брахман, будучи Его собственной природой, становится местом того прямого видения.
Примету собственной природы того Брахмана без различений он излагает словами «одно лишь пробуждение» и «неиссякаемое счастье». То есть облик Его один: та вещь, что воспринимается как противоположность косному и страданию, и что вечна. «Истина души» — корень всех душ; ведь душа воспринимается и в том, и в этом облике: как сама себя освещающая и как предмет высшей, ничем не обусловленной премы.
Далее он излагает причину того, почему счастье это неиссякаемо: «всегда умиротворённая» — вечно лишённая волнения; так же «бесстрашная» — лишённая страха, и «беспечальное» — лишённое печали.
А чтобы счастье это не сочли рождённым заслугой, он говорит: «там не действует слово». То есть не действует там слово, что произносится ради действия — жертвы и прочего — и держит многих деятелей. По обычаю слов «Тебя же, упанишадного Пурушу» и далее, являет Его одна лишь упанишада.
И вновь, при такой природе счастья, он отводит и рождённость его чувствами — словами «чистая» и далее. «Чистая» — лишённая изъяна. «Ровная» — лишённая высокого и низкого. «Выше сущего и не-сущего» — стоящая над разрядом причин и следствий.
Да что много говорить? На то он говорит: «майя». Пред тем, к кому она обращена, — когда сонм освобождённых при жизни стоит, обратившись к Нему, — она, стыдясь, «отступает», то есть убегает, уходит оттуда далеко.
«Когда явлена истина Бхагавана, Брахман являет себя и сам; потому и „Брахма-сандарбха“ признана здесь промежуточной».
aa00c42a43db · опубликовано 20 сент. 2026 г., 11:13:10 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Порядок видения назван прямо: сперва без различений, потом с ними.
Значит Брахман не другая истина, а первая ступень видения той же.
Отдельной книги о Брахмане потому и не понадобилось — она вошла сюда, о чём и сказано в заключительном стихе.