ननु कथं जन्मकर्मणोर् नित्यत्वम्? ते हि क्रिये । क्रियात्वं च प्रति निजांशम् अप्य् आरम्भपरिसमाप्तिभ्याम् एव सिध्यतीति ते विना स्वस्वरूपहान्यापत्तिः? नैष दोषः । श्रीभगवति सदैवाकारानन्त्यात् प्रकाशानन्त्यात् जन्मकर्मलक्षणलीलानन्त्याद् अनन्तप्रपञ्चानन्तवैकुण्ठगततत्तल्लीलास्थानतत्तल्लीलापरिकराणां व्यक्तिप्रकाशयोर् आनन्त्याच् च । यत एवं सत्योर् अपि तत्तदाकारप्रकाशगतयोस् तदारम्भसमाप्त्योर् एकत्रैव ते ते जन्मकर्मणोर् अंशा यावत् समाप्यन्ते न समाप्यन्ते वा, तावद् एवान्यत्राप्य् आरब्धा भवतीत्य् एवं श्रीभगवति विच्छेदाभावान् नित्ये एव तत्र ते जन्मकर्मणी वर्तेते । तत्र ते क्वचित् किञ्चिद् विलक्षणत्वेनारभ्येते ते क्वचिद् ऐकरूप्येण चेति ज्ञेयम्, विशेषणभेदाद् विशेषणैक्याच् च । एक एवाकारः प्रकाशभेदेन पृथक् क्रियास्पदं भवतीति चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा इत्य् आदौ प्रतिपादितम् । ततः क्रियाभेदात् तत्तत्क्रियात्मकेषु प्रकाशभेदेष्व् अभिमानभेदश् च गम्यते । तथा सति, एकत्रैकत्र लीलाक्रमजनितरसोद्बोधश् च जायते । ननु कथं ते एव जन्मकर्मणी वर्तेते इत्य् उक्तं, पृथगारब्धत्वाद् अन्ये एव ते? उच्यते—कालभेदेनोदितानाम् अपि समानरूपाणां क्रियाणाम् एकत्वम् । यथा शङ्करशारीरके—द्विर्गोशब्दोभयम् उच्चरितः, न तु द्वौ गोशब्दौ इति । तथैव द्विः पाकः कृतोऽनेन न तु द्विधा पाकः कृतोऽनेनेति प्रतीत्या भविष्यति । ततो जन्मकर्मणोर् अपि नित्यता युक्तैव । अत एवागमादाव् अपि भूतपूर्वलीलोपासनविधानं युक्तम् । तथा चोक्तम् मध्वभाष्ये—परमात्मसम्बन्धित्वेन नित्यत्वात् त्रिविक्रमत्वादिष्व् अप्य् उपसंहार्यत्वं युज्यते इति । अनुमतं चैतत् श्रुत्या—यद् गतं भवच् च भविष्यच् च इत्य् अनयैव । उपसंहार्यत्वम् उपासनायाम् उपादेयत्वम् इत्य् अर्थः । तत्र तस्य जन्मनः प्राकृतात् तस्माद् विलक्षणत्वं प्राकृतजन्मानुकरणेनाविर्भावमात्रत्वं, क्वचित् तदननुकरणेन वा । अजायमाना बहुधा विजायते इति श्रुतिः । तद् यथा— देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहाशयः । आविरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुर् इव पुष्कलः ॥ इति । तथा च— सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तित्वं च भूतेष्व् अखिलेषु चात्मनः । अदृश्यतात्यद्भूतरूपम् उद्वहन् स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम् ॥ इति । कार्दमं वीर्यम् आपन्नः इत्य् अत्र श्रीकपिलदेवावतारप्रसङ्गे कर्दमस्य भक्तिसामर्थ्यवशीभूत इत्य् एव व्याख्येयम् । वीर्यशब्दन्यासस् तु प्रसिद्धं पुत्रत्वम् अपि श्लिष्टं भवतीत्य् एवम् अर्थः ।
nanu kathaṁ janma-karmaṇor nityatvam? te hi kriye | kriyātvaṁ ca prati nijāṁśam apy ārambha-parisamāptibhyām eva sidhyatīti te vinā sva-svarūpa-hāny-āpattiḥ? naiṣa doṣaḥ | śrī-bhagavati sadaivākārānantyāt prakāśānantyāt janma-karma-lakṣaṇa-līlānantyād ananta-prapañcānanta-vaikuṇṭha-gata-tat-tal-līlā-sthāna-tat-tal-līlā-parikarāṇāṁ vyakti-prakāśayor ānantyāc ca | yata evaṁ satyor api tat-tad-ākāra-prakāśa-gatayos tad-ārambha-samāptyor ekatraiva te te janma-karmaṇor aṁśā yāvat samāpyante na samāpyante vā, tāvad evānyatrāpy ārabdhā bhavatīty evaṁ śrī-bhagavati vicchedābhāvān nitye eva tatra te janma-karmaṇī vartete | tatra te kvacit kiñcid vilakṣaṇatvenārabhyete te kvacid aikarūpyeṇa ceti jñeyam, viśeṣaṇa-bhedād viśeṣaṇaikyāc ca | eka evākāraḥ prakāśa-bhedena pṛthak kriyāspadaṁ bhavatīti citraṁ bataitad ekena vapuṣā ity ādau pratipāditam | tataḥ kriyā-bhedāt tat-tat-kriyātmakeṣu prakāśa-bhedeṣv abhimāna-bhedaś ca gamyate | tathā sati, ekatraikatra līlā-krama-janita-rasodbodhaś ca jāyate | nanu kathaṁ te eva janma-karmaṇī vartete ity uktaṁ, pṛthag-ārabdhatvād anye eva te? ucyate—kāla-bhedenoditānām api samāna-rūpāṇāṁ kriyāṇām ekatvam | yathā śaṅkara-śārīrake—dvir-go-śabdobhayam uccaritaḥ, na tu dvau go-śabdau iti | tathaiva dviḥ pākaḥ kṛto'nena na tu dvidhā pākaḥ kṛto'neneti pratītyā bhaviṣyati | tato janma-karmaṇor api nityatā yuktaiva | ata evāgamādāv api bhūta-pūrva-līlopāsana-vidhānaṁ yuktam | tathā coktam madhva-bhāṣye—paramātma-sambandhitvena nityatvāt trivikramatvādiṣv apy upasaṁhāryatvaṁ yujyate iti | anumataṁ caitat śrutyā—yad gataṁ bhavac ca bhaviṣyac ca ity anayaiva | upasaṁhāryatvam upāsanāyām upādeyatvam ity arthaḥ | tatra tasya janmanaḥ prākṛtāt tasmād vilakṣaṇatvaṁ prākṛta-janmānukaraṇenāvirbhāva-mātratvaṁ, kvacit tad-ananukaraṇena vā | ajāyamānā bahudhā vijāyate iti śrutiḥ | tad yathā— devakyāṁ deva-rūpiṇyāṁ viṣṇuḥ sarva-guhāśayaḥ | āvirāsīd yathā prācyāṁ diśīndur iva puṣkalaḥ || iti | tathā ca— satyaṁ vidhātuṁ nija-bhṛtya-bhāṣitaṁ vyāptitvaṁ ca bhūteṣv akhileṣu cātmanaḥ | adṛśyatāty-adbhūta-rūpam udvahan stambhe sabhāyāṁ na mṛgaṁ na mānuṣam || iti | kārdamaṁ vīryam āpannaḥ ity atra śrī-kapila-devāvatāra-prasaṅge kardamasya bhakti-sāmarthya-vaśībhūta ity eva vyākhyeyam | vīrya-śabda-nyāsas tu prasiddhaṁ putratvam api śliṣṭaṁ bhavatīty evam arthaḥ |
Но как же рождение и действие вечны? Ведь это два действия; а действенность, даже в собственной своей части, доказывается только началом и завершением, — и без них выходит утрата собственной их природы.
Это не изъян. Ибо в Шри Бхагаване всегда бесконечны облики, бесконечны проявления, бесконечны игры, имеющие признаком рождение и действие, и бесконечны явления и проявления мест тех и иных игр и спутников тех и иных игр — в бесчисленных мирах и на бесчисленных Вайкунтхах.
А раз так: хотя у тех и иных обликов и проявлений есть и начало, и завершение, — пока те и те части рождения и действия в одном месте завершаются или ещё не завершились, тем временем они уже начаты и в другом. И потому в Шри Бхагаване нет перерыва, и рождение и действие пребывают там вечными.
При этом надо знать, что где-то они начинаются с некоторым отличием, а где-то единообразно, — по различию и по единству определений.
А что один и тот же облик по различию проявления становится отдельным местом действия, утверждено словами «дивно, о, вот это: одним телом» и далее. Потому по различию действий понимается и различие самосознания в тех и иных проявлениях, состоящих из тех действий. А раз так, в том и в том месте рождается и пробуждение вкуса, порождённое чередою игр.
Но как же сказано, что пребывают «те же» рождение и действие, — они ведь начаты отдельно, значит, они иные? Отвечается: у действий, возникших в разное время, но одинаковых по облику, есть единство. Как в «Шарираке» Шанкары: «слово „го“ произнесено дважды», а не «произнесены два слова „го“». Так же и по восприятию будет «варка совершена им дважды», а не «варка совершена им двояко». Потому вечность рождения и действия вполне уместна.
Потому и в агамах и прочем уместно предписание почитать игры, бывшие прежде. Так и сказано в комментарии Мадхвы: «по вечности, что дана связью с Высшей Душой, вобираемость уместна и в Тривикрамовости и прочем». И это одобрено тем самым шрути: «что ушло, и есть, и будет». «Вобираемость» же значит принимаемость в почитании.
Отличие того рождения от вещественного состоит в том, что оно — лишь явление, подражающее вещественному рождению, а где-то и не подражающее ему. Шрути: «нерождающийся рождается многообразно». Как, например:
«В Деваки, имевшей божественный облик, явился Вишну, покоящийся в тайниках всех, — как в восточной стороне полная луна».
И так же:
«Чтобы сделать истинным слово Своего слуги и Своё проникновение во все существа, Он, незримый, вынес в собрании из столба крайне дивный образ — не зверя и не человека».
А слова «принявший семя Кардамы» — там, по случаю нисхождения Шри Капиладевы, — надо толковать лишь так: «подчинившийся силе преданности Кардамы». Постановка же слова «семя» — ради того, чтобы сопряглась с этим и известная сыновность.
fb6654120ccf · опубликовано 20 сент. 2026 г., 11:13:10 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Возражение техническое: у действия есть начало и конец, а у вечного их нет.
Ответ берёт бесконечность миров: где-то игра кончается, где-то в тот же миг начинается, и перерыва не выходит.
Отсюда и право почитать игры, бывшие «прежде»: прежде — только для нас.