Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Four — Kṛṣṇa: Who the Source Is4.28Jīva Gosvāmī
402 / 1405
Linux
Pasar páginas
Ṣaṭ-sandarbha · 4.28
॥
Devanāgarī

तद् एवं परमात्मानं साङ्गम् एव निर्धार्य प्रोक्तानुवादपूर्वकं श्रीभगवन्तम् अप्य् आकारेण निर्धारयति— एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् । इति एते पूर्वोक्ताः, चशब्दाद् अनुक्ताश् च । प्रथमम् उद्दिष्टस्य पुंसः पुरुषस्यांशकलाः । केचिद् अंशाः स्वयम् एवांशाः, साक्षादंशत्वेनांशांशत्वेन च द्विविधाः । केचिद् अंशाविष्टत्वाद् अंशाः, केचित् तु कलाविभूतयः । इह यो विंशतितमावतारत्वेन कथितः स कृष्णस् तु भगवान् । पुरुषस्याप्य् अवतारी यो भगवान् स एष एवेत्य् अर्थः । अत्र अनुवादम् अनुक्त्वैव न विधेयम् उदीरयेत् इति वचनात् कृष्णस्यैव भगवत्त्वलक्षणधर्मित्वे सिद्धे मूलावतारित्वम् एव सिध्यति, न तु ततः प्रादुर्भूतत्वम् । एतद् एव व्यनक्ति स्वयम् इति । तत्र च स्वयम् एव भगवान्, न तु भगवतः प्रादुर्भूततया, न तु वा भगवत्त्वाध्यासेनेत्य् अर्थः । न चावतारप्रकरणेऽपि पठित इति संशयः, पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवद् इति न्यायात् । यथाग्निष्टोमे यद्य् उद्गाता विच्छिद्याद् अदक्षिणेन यजेत, यदि प्रतिहर्ता सर्वस्वदक्षिणेन इति श्रुतेस् तयोश् च कदाचिद् द्वयोर् अपि विच्छेदे प्राप्ते विरुद्धयोः प्रायश्चित्तयोः समुच्चयासम्भवे च परम् एव प्रायश्चित्तं सिद्धान्तितं, तद्वद् इहापीति । अथवा, कृष्णस् त्व् इति श्रुत्या प्रकरणस्य बाधात् । यथा शङ्करशारीरिके भाष्ये श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच् च न बाधः इति सूत्रे, ते हैते विद्याचित एव इति श्रुतिर् मनश्चिदादीनाम् अग्नीनां प्रकरणप्राप्तं क्रियानुप्रवेशलक्षणम् अस्वातन्त्र्यं बाधित्वा विद्याचित्त्वेनैव स्वातन्त्र्यं स्थापयति, तद्वद् इहापीति । अत एतत्प्रकरणेऽप्य् अन्यत्र क्वचिद् अपि भगवच्छब्दम् अकृत्वा, तत्रैव भगवान् अहरद् भरम् इत्य् अनेन कृतवान् । ततश् चास्यावतारेषु गणना तु स्वयं भगवान् अप्य् असौ स्वरूपस्थ एव निजपरिजनवृन्दानाम् आनन्दविशेषचमत्काराय किम् अपि माधुर्यं निजजन्मादिलीलया पुष्णन्, कदाचित् सकललोकदृश्यो भवतीत्य् अपेक्षयैवेत्य् आयातम् । यथोक्तं ब्रह्मसंहितायाम्— रामादिमूर्तिषु कलानियमेन तिष्ठन् नानावतारम् अकरोद् भुवनेषु किन्तु । कृष्णः स्वयं समभवत् परमः पुमान् यो गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ अवताराश् च प्राकृतवैभवेऽवतरणम् इति । श्रीकृष्णसाहचर्येण श्रीरामस्यापि पुरुषांशत्वात्ययो ज्ञेयः । अत्र तुशब्दोऽंशकलाभ्यः पुंसश् च सकाशाद् भगवतो वैलक्षण्यं बोधयति । यद् वा, अनेन तुशब्देन सावधारणा श्रुतिर् इयं प्रतीयते । ततश् च सावधारणा श्रुतिर् बलवतीइति न्यायेन श्रुत्यैव श्रुतम् अप्य् अन्येषां महानारायणादीनां स्वयं भगवत्त्वं गुणीभूतम् आपद्यते । एवं पुंस इति भगवान् इति च प्रथमम् उपक्रमोद्दिष्टस्य तस्य शब्दद्वयस्य, तत्सहोदरेण तेनैवशब्देन च प्रतिनिर्देशात्, ताव् एव खल्व् एताव् इति स्मारयति । उद्देशप्रतिनिर्देशयोः प्रतीतिस्थगिततानिरसनाय विद्वद्भिर् एक एव शब्दः प्रयुज्यते, तत्समवर्णो वा । यथा ज्योतिष्टोमाधिकरणे वसन्ते वसन्ते च ज्योतिषा यजेत इत्य् अत्र ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्टोमविषयो भवतीति । अत्र तत्त्ववादगुरवस् तु चशब्दस्थाने स्वशब्दं पठित्वैवम् आचक्षते—एते प्रोक्ता अवताराः । मूलरूपी स्वयम् एव । किंस्वरूपाः? स्वांशकला न तु जीववद् भिन्नांशाः । यथा वाराहे— स्वांशश् चाथ विभिन्नांश इति द्वेधांश इष्यते । अंशिनो यत् तु सामर्थ्यं यत् स्वरूपं यथा स्थितिः ॥ तद् एव नाणुमात्रोऽपि भेदः स्वांशांशिनोः क्वचित् । विभिन्नांशोऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित् सामर्थ्यमात्रयुक् ॥ इति । अत्रोच्यते—अंशानाम् अंशिसामर्थ्यादिकं तदैक्येनैव मन्तव्यम् । तत्र यथाविदासिन इत्यादौ तस्याक्षयत्वेन तासाम् अक्षयत्वं यथा तद्वद् अंशांशित्वानुपपत्तेर् एव । तथा च श्रीवासुदेवानिरुद्धयोः सर्वथा साम्ये प्रसक्ते कदाचिद् अनिरुद्धेनापि श्रीवासुदेवस्याविर्भावना प्रसज्यते । तच् च श्रुतिविपरीतम् इत्य् असद् एव । तस्माद् अस्त्य् एवावतार्यवतारयोस् तारतम्यम् । अत एव तृतीयाष्टमे— आसीनम् उर्व्यां भगवन्तम् आद्यं सङ्कर्षणं देवम् अकुण्ठसत्त्वम् । विवित्सवस् तत्त्वम् अतः परस्य कुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन् ॥ स्वम् एव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं । यद् वासुदेवाभिधम् आमनन्ति । इत्यादौ वासुदेवस्य सङ्कर्षणाद् अपि परत्वं श्रूयते । यत् तु तेषां तथा व्याख्यानम् अत्र कृष्णस् त्व् इत्य् अनर्थकं स्यात् । भगवान् स्वयम् इत्य् अनेनैवाभिप्रेतसिद्धेः । किं च, तैः स्वयम् एव प्रकाशादिवन् नैवं परः इति सूत्रे स्फुटम् अंशांशिभेदो दर्शितः—अंशत्वेऽपि न मत्स्यादिरूपी पर एवंविधो जीवसदृशः । यथा तेजोऽंशस्यैव सूर्यस्य खद्योतस्य च नैकप्रकारता इत्य् आदिना । तस्मात् स्थिते भेदे साध्व् एव व्याख्यातं कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इति । इन्द्रारीति पद्यार्धं तत्र नान्वेति । तुशब्देन वाक्यस्य भेदनात् । तच् च तावतैवाकाङ्क्षापरिपूर्तेः । एकवाक्यत्वे तु चशब्द एवाकरिष्यत् । ततश् चेन्द्रारीत्य् अत्रार्थात् त एव पूर्वोक्ता एव मृडयन्तीत्य् आयाति । ॥

Transliteración (IAST)

tad evaṁ paramātmānaṁ sāṅgam eva nirdhārya proktānuvāda-pūrvakaṁ śrī-bhagavantam apy ākāreṇa nirdhārayati— ete cāṁśa-kalāḥ puṁsaḥ kṛṣṇas tu bhagavān svayam | iti ete pūrvoktāḥ, ca-śabdād anuktāś ca | prathamam uddiṣṭasya puṁsaḥ puruṣasyāṁśa-kalāḥ | kecid aṁśāḥ svayam evāṁśāḥ, sākṣād-aṁśatvenāṁśāṁśatvena ca dvividhāḥ | kecid aṁśāviṣṭatvād aṁśāḥ, kecit tu kalāvibhūtayaḥ | iha yo viṁśatitamāvatāratvena kathitaḥ sa kṛṣṇas tu bhagavān | puruṣasyāpy avatārī yo bhagavān sa eṣa evety arthaḥ | atra anuvādam anuktvaiva na vidheyam udīrayet iti vacanāt kṛṣṇasyaiva bhagavattva-lakṣaṇa-dharmitve siddhe mūlāvatāritvam eva sidhyati, na tu tataḥ prādurbhūtatvam | etad eva vyanakti svayam iti | tatra ca svayam eva bhagavān, na tu bhagavataḥ prādurbhūtatayā, na tu vā bhagavattvādhyāsenety arthaḥ | na cāvatāra-prakaraṇe'pi paṭhita iti saṁśayaḥ, paurvāparye pūrva-daurbalyaṁ prakṛtivad iti nyāyāt | yathāgniṣṭome yady udgātā vicchidyād adakṣiṇena yajeta, yadi pratihartā sarvasva-dakṣiṇena iti śrutes tayoś ca kadācid dvayor api vicchede prāpte viruddhayoḥ prāyaścittayoḥ samuccayāsambhave ca param eva prāyaścittaṁ siddhāntitaṁ, tadvad ihāpīti | athavā, kṛṣṇas tv iti śrutyā prakaraṇasya bādhāt | yathā śaṅkara-śārīrike bhāṣye śruty-ādi-balīyastvāc ca na bādhaḥ iti sūtre, te haite vidyācita eva iti śrutir manaścid-ādīnām agnīnāṁ prakaraṇa-prāptaṁ kriyānupraveśa-lakṣaṇam asvātantryaṁ bādhitvā vidyācittvenaiva svātantryaṁ sthāpayati, tadvad ihāpīti | ata etat-prakaraṇe'py anyatra kvacid api bhagavac-chabdam akṛtvā, tatraiva bhagavān aharad bharam ity anena kṛtavān | tataś cāsyāvatāreṣu gaṇanā tu svayaṁ bhagavān apy asau svarūpa-stha eva nija-parijana-vṛndānām ānanda-viśeṣa-camatkārāya kim api mādhuryaṁ nija-janmādi-līlayā puṣṇan, kadācit sakala-loka-dṛśyo bhavatīty apekṣayaivety āyātam | yathoktaṁ brahma-saṁhitāyām— rāmādi-mūrtiṣu kalā-niyamena tiṣṭhan nānāvatāram akarod bhuvaneṣu kintu | kṛṣṇaḥ svayaṁ samabhavat paramaḥ pumān yo govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || avatārāś ca prākṛta-vaibhave'vataraṇam iti | śrī-kṛṣṇa-sāhacaryeṇa śrī-rāmasyāpi puruṣāṁśatvātyayo jñeyaḥ | atra tu-śabdo'ṁśa-kalābhyaḥ puṁsaś ca sakāśād bhagavato vailakṣaṇyaṁ bodhayati | yad vā, anena tu-śabdena sāvadhāraṇā śrutir iyaṁ pratīyate | tataś ca sāvadhāraṇā śrutir balavatīiti nyāyena śrutyaiva śrutam apy anyeṣāṁ mahā-nārāyaṇādīnāṁ svayaṁ bhagavattvaṁ guṇībhūtam āpadyate | evaṁ puṁsa iti bhagavān iti ca prathamam upakramoddiṣṭasya tasya śabda-dvayasya, tat-sahodareṇa tenaivaśabdena ca pratinirdeśāt, tāv eva khalv etāv iti smārayati | uddeśa-pratinirdeśayoḥ pratīti-sthagitatā-nirasanāya vidvadbhir eka eva śabdaḥ prayujyate, tat-sama-varṇo vā | yathā jyotiṣṭomādhikaraṇe vasante vasante ca jyotiṣā yajeta ity atra jyotiḥ-śabdo jyotiṣṭoma-viṣayo bhavatīti | atra tattva-vāda-guravas tu ca-śabda-sthāne sva-śabdaṁ paṭhitvaivam ācakṣate—ete proktā avatārāḥ | mūla-rūpī svayam eva | kiṁ-svarūpāḥ? svāṁśa-kalā na tu jīvavad bhinnāṁśāḥ | yathā vārāhe— svāṁśaś cātha vibhinnāṁśa iti dvedhāṁśa iṣyate | aṁśino yat tu sāmarthyaṁ yat svarūpaṁ yathā sthitiḥ || tad eva nāṇu-mātro'pi bhedaḥ svāṁśāṁśinoḥ kvacit | vibhinnāṁśo'lpa-śaktiḥ syāt kiñcit sāmarthya-mātra-yuk || iti | atrocyate—aṁśānām aṁśi-sāmarthyādikaṁ tad-aikyenaiva mantavyam | tatra yathāvidāsina ity-ādau tasyākṣayatvena tāsām akṣayatvaṁ yathā tadvad aṁśāṁśitvānupapatter eva | tathā ca śrī-vāsudevāniruddhayoḥ sarvathā sāmye prasakte kadācid aniruddhenāpi śrī-vāsudevasyāvirbhāvanā prasajyate | tac ca śruti-viparītam ity asad eva | tasmād asty evāvatāry-avatārayos tāratamyam | ata eva tṛtīyāṣṭame— āsīnam urvyāṁ bhagavantam ādyaṁ saṅkarṣaṇaṁ devam akuṇṭha-sattvam | vivitsavas tattvam ataḥ parasya kumāra-mukhyā munayo'nvapṛcchan || svam eva dhiṣṇyaṁ bahu mānayantaṁ | yad vāsudevābhidham āmananti | ity-ādau vāsudevasya saṅkarṣaṇād api paratvaṁ śrūyate | yat tu teṣāṁ tathā vyākhyānam atra kṛṣṇas tv ity anarthakaṁ syāt | bhagavān svayam ity anenaivābhipreta-siddheḥ | kiṁ ca, taiḥ svayam eva prakāśādivan naivaṁ paraḥ iti sūtre sphuṭam aṁśāṁśi-bhedo darśitaḥ—aṁśatve'pi na matsyādi-rūpī para evaṁ-vidho jīva-sadṛśaḥ | yathā tejo'ṁśasyaiva sūryasya khadyotasya ca naika-prakāratā ity ādinā | tasmāt sthite bhede sādhv eva vyākhyātaṁ kṛṣṇas tu bhagavān svayam iti | indrārīti padyārdhaṁ tatra nānveti | tu-śabdena vākyasya bhedanāt | tac ca tāvataivākāṅkṣā-paripūrteḥ | eka-vākyatve tu ca-śabda evākariṣyat | tataś cendrārīty atrārthāt ta eva pūrvoktā eva mṛḍayantīty āyāti | ||

Palabra por palabra
SánscritoIASTSignificado
तद्tadто
एवंevaṁтак,
परमात्मानंparamātmānaṁПараматму
साङ्गम्sāṅgamс членами
एवevaименно
निर्धार्यnirdhāryaустановив,
प्रोक्तानुवादproktānuvādaсказанного пересказом
पूर्वकंpūrvakaṁпредваряемо
श्रीśrīшри
भगवन्तम्bhagavantamБхагавана
अप्य्apyи
आकारेणākāreṇaочертанием
निर्धारयतिnirdhārayatiустанавливает:
एतेete«эти —
चांशcāṁśaи доли
कलाःkalāḥи части
पुंसःpuṁsaḥу Пуруши;
कृष्णस्kṛṣṇasКришна
तुtuже —
भगवान्bhagavānБхагаван
स्वयम्svayamсам»
इतिitiтак
एतेete«эти» —
पूर्वोक्ताःpūrvoktāḥпрежде названные,
चcaа «и»
शब्दाद्śabdādсловом —
अनुक्ताश्anuktāśи не названные
चcaи
प्रथमम्prathamamсперва
उद्दिष्टस्यuddiṣṭasyaуказанного
पुंसःpuṁsaḥ«у Пуруши» —
पुरुषस्यांशpuruṣasyāṁśaу Пуруши доли
कलाःkalāḥи части
केचिद्kecidнекоторые
अंशाःaṁśāḥдоли —
स्वयम्svayamсами
एवांशाःevāṁśāḥименно доли,
साक्षाद्sākṣādвоочию
अंशत्वेनांशांशत्वेनaṁśatvenāṁśāṁśatvenaдолею бытием и доли долею бытием
चcaи
द्विविधाःdvividhāḥдвояки;
केचिद्kecidнекоторые
अंशाविष्टत्वाद्aṁśāviṣṭatvādдолею вошедшими бытием
अंशाःaṁśāḥдоли,
केचित्kecitнекоторые
तुtuже —
कलाविभूतयःkalāvibhūtayaḥчасти-величия
इहihaздесь
योyoкоторый
विंशतितमावतारत्वेनviṁśatitamāvatāratvenaдвадцатым нисшествием
कथितःkathitaḥназван,
सsaон —
कृष्णस्kṛṣṇas«Кришна
तुtuже —
भगवान्bhagavānБхагаван»:
पुरुषस्याप्य्puruṣasyāpyи у Пуруши
अवतारीavatārīнисхождения источник
योyoкоторый
भगवान्bhagavānБхагаван,
सsaОн
एषeṣaэтот
एवेत्य्evetyименно — таков
अर्थःarthaḥсмысл
अत्रatraздесь,
अनुवादम्anuvādam«пересказ
अनुक्त्वैवanuktvaivaне сказав именно,
नnaне
विधेयम्vidheyamпредписываемое
उदीरयेत्udīrayetда произносит»
इतिitiтак
वचनात्vacanātречением, —
कृष्णस्यैवkṛṣṇasyaivaу Кришны именно
भगवत्त्वbhagavattvaБхагаваном бытия
लक्षणlakṣaṇaпризнак имеющего
धर्मित्वेdharmitveсвойства носителем бытии
सिद्धेsiddheдостигнутом,
मूलावतारित्वम्mūlāvatāritvamкоренным нисхождения источником бытие
एवevaименно
सिध्यतिsidhyatiдостигается,
नnaне
तुtuже
ततःtataḥоттуда
प्रादुर्भूतत्वम्prādurbhūtatvamявившимся бытие
एतद्etadэто
एवevaименно
व्यनक्तिvyanaktiвыражает
स्वयम्svayam«сам»
इतिitiтак
तत्रtatraтам
चcaи —
स्वयम्svayamсам
एवevaименно
भगवान्bhagavānБхагаван,
नnaне
तुtuже
भगवतःbhagavataḥу Бхагавана
प्रादुर्भूततयाprādurbhūtatayāявившимся бытием,
नnaне
तुtuже
वाvāили
भगवत्त्वाध्यासेनेत्य्bhagavattvādhyāsenetyБхагаваном бытия наложением — таков
अर्थःarthaḥсмысл
नnaне
चावतारcāvatāraи нисшествий
प्रकरणेऽपिprakaraṇe'piи в разделе
पठितpaṭhitaпрочитан —
इतिitiтак
संशयःsaṁśayaḥсомнение, —
पौर्वापर्येpaurvāparyeпри прежде-и-после
पूर्वpūrvaпрежнего
दौर्बल्यंdaurbalyaṁслабость,
प्रकृतिवद्prakṛtivadпракрити подобно —
इतिitiтак
न्यायात्nyāyātправилом
यथाग्निष्टोमेyathāgniṣṭomeкак в агништоме:
यद्य्yady«если
उद्गाताudgātāудгатар
विच्छिद्याद्vicchidyādпрервался бы,
अदक्षिणेनadakṣiṇenaбез дакшины
यजेतyajetaда приносит жертву;
यदिyadiесли
प्रतिहर्ताpratihartāпратихартар —
सर्वस्वsarvasvaвсего достояния
दक्षिणेनdakṣiṇenaдакшиною»
इतिitiтак —
श्रुतेस्śrutesшрути,
तयोश्tayośу них двоих
चcaи
कदाचित्kadācitкогда-то
द्वयोर्dvayorу двух
अपिapiи
विच्छेदेvicchedeпри перерыве
प्राप्तेprāpteобретённом,
विरुद्धयोःviruddhayoḥпротиворечивых
प्रायश्चित्तयोःprāyaścittayoḥу двух искуплений
समुच्चयासम्भवेsamuccayāsambhaveсовмещения невозможности
चcaи, —
परम्paramпоследующее
एवevaименно
प्रायश्चित्तंprāyaścittaṁискупление
सिद्धान्तितंsiddhāntitaṁвыведено, —
तद्वद्tadvadтому подобно
इहापीतिihāpītiи здесь — так
अथवाathavāили же:
कृष्णस्kṛṣṇas«Кришна
त्व्tvже»
इतिitiтак
श्रुत्याśrutyāшрути
प्रकरणस्यprakaraṇasyaу раздела
बाधात्bādhātотменою
यथाyathāкак
शङ्करśaṅkaraШанкары
शारीरिकेśārīrikeв «Шарираке»
भाष्येbhāṣyeтолковании,
श्रुत्य्śruty«шрути
आदिādiи прочего
बलीयस्त्वाच्balīyastvācсильнее бытием
चcaи
नnaне
बाधःbādhaḥотмена»
इतिitiтак
सूत्रेsūtreв сутре:
तेte«те
हैतेhaiteвот эти
विद्याचितvidyācitaзнанием сложенные
एवevaименно»
इतिitiтак
श्रुतिर्śrutirшрути,
मनश्चिद्manaścid«умом сложенных»
आदीनाम्ādīnāmи прочих
अग्नीनांagnīnāṁогней
प्रकरणprakaraṇaразделом
प्राप्तंprāptaṁобретённую,
क्रियानुप्रवेशkriyānupraveśaв действие вхождения
लक्षणम्lakṣaṇamпризнак имеющую,
अस्वातन्त्र्यंasvātantryaṁнесамостоятельность
बाधित्वाbādhitvāотменив,
विद्याचित्त्वेनैवvidyācittvenaivaзнанием сложенными бытием именно
स्वातन्त्र्यंsvātantryaṁсамостоятельность
स्थापयतिsthāpayatiустанавливает, —
तद्वद्tadvadтому подобно
इहापीतिihāpītiи здесь — так
अतataпотому
एतत्etatв этом
प्रकरणेऽप्य्prakaraṇe'pyи разделе
अन्यत्रanyatraв ином месте
क्वचिद्kvacidгде-либо
अपिapiи
भगवच्bhagavac«Бхагаван»
छब्दम्chabdamслова
अकृत्वाakṛtvāне сделав,
तत्रैवtatraivaтам именно
भगवान्bhagavān«Бхагаван
अहरद्aharadунёс
भरम्bharamбремя»
इत्य्ityтак
अनेनanenaэтим
कृतवान्kṛtavānсделал
ततश्tataśпотому
चास्यावतारेषुcāsyāvatāreṣuи у Него, в нисшествиях,
गणनाgaṇanāперечисление
तुtuже —
स्वयंsvayaṁсам
भगवान्bhagavānБхагаван
अप्य्apyи,
असौasauОн,
स्वरूपsvarūpaв своём облике
स्थsthaстоящий
एवevaименно,
निजnijaСвоих
परिजनparijanaприближённых
वृन्दानाम्vṛndānāmсонмов
आनन्दānandaблаженства
विशेषviśeṣaособого
चमत्कारायcamatkārāyaизумления ради
किम्kimкакую-то
अपिapiи
माधुर्यंmādhuryaṁсладость
निजnijaСвоею
जन्मादिjanmādiрождения и прочего
लीलयाlīlayāигрою
पुष्णन्puṣṇanпитая,
कदाचित्kadācitкогда-то
सकलsakalaвсем
लोकlokaмиром
दृश्योdṛśyoвидим
भवतीत्य्bhavatītyбывает — так,
अपेक्षयैवेत्य्apekṣayaivetyсоотнесением именно — так
आयातम्āyātamвышло
यथोक्तंyathoktaṁкак сказано
ब्रह्मbrahmaв «Брахма-
संहितायाम्saṁhitāyāmсамхите»:
रामादिrāmādi«Рамы и прочих
मूर्तिषुmūrtiṣuв образах
कलाkalāчастей
नियमेनniyamenaограничением
तिष्ठन्tiṣṭhanстоящий,
नानावतारम्nānāvatāramразные нисшествия
अकरोद्akarodсовершил
भुवनेषुbhuvaneṣuв мирах,
किन्तुkintuно —
कृष्णःkṛṣṇaḥКришна
स्वयंsvayaṁсам
समभवत्samabhavatявился,
परमःparamaḥвысший
पुमान्pumānчеловек;
योyoкоторый —
गोविन्दम्govindamГовинду,
आदिādiизначального
पुरुषंpuruṣaṁПурушу,
तम्tamТого
अहंahaṁя
भजामिbhajāmiпочитаю»
अवताराश्avatārāś«нисшествия»
चcaи —
प्राकृतprākṛtaот пракрити
वैभवेऽवतरणम्vaibhave'vataraṇamв величие нисхождение —
इतिitiтак
श्रीśrīс шри
कृष्णkṛṣṇaКришною
साहचर्येणsāhacaryeṇaсопутствием
श्रीśrīу шри
रामस्यापिrāmasyāpiи Рамы
पुरुषांशत्वात्ययोpuruṣāṁśatvātyayoПуруши долею бытия отпадение
ज्ञेयःjñeyaḥдолжно знаться
अत्रatraздесь
तुtu«же»
शब्दोऽंशśabdo'ṁśaслово, от долей
कलाभ्यःkalābhyaḥи частей
पुंसश्puṁsaśи от Пуруши
चcaи
सकाशाद्sakāśādот,
भगवतोbhagavatoу Бхагавана
वैलक्षण्यंvailakṣaṇyaṁпротивоположность
बोधयतिbodhayatiдаёт понять
यद्yadили
वाvāже:
अनेनanenaэтим
तुtu«же»
शब्देनśabdenaсловом
सावधारणाsāvadhāraṇāс ограничением
श्रुतिर्śrutirшрути
इयंiyaṁэта
प्रतीयतेpratīyateпостигается
ततश्tataśпотому
चcaи,
सावधारणाsāvadhāraṇā«с ограничением
श्रुतिर्śrutirшрути
बलवतीइतिbalavatīitiсильна» — так
न्यायेनnyāyenaправилом,
श्रुत्यैवśrutyaivaшрути именно
श्रुतम्śrutamслышанное
अप्य्apyи
अन्येषांanyeṣāṁу иных,
महाmahāмаха-
नारायणादीनांnārāyaṇādīnāṁНараяны и прочих,
स्वयंsvayaṁсам
भगवत्त्वंbhagavattvaṁБхагаваном бытие
गुणीभूतम्guṇībhūtamвторостепенным ставшим
आपद्यतेāpadyateоказывается
एवंevaṁтак
पुंसpuṁsa«у Пуруши»
इतिitiтак,
भगवान्bhagavān«Бхагаван»
इतिitiтак
चcaи —
प्रथमम्prathamamсперва
उपक्रमोद्दिष्टस्यupakramoddiṣṭasyaв зачине указанного
तस्यtasyaу того
शब्दśabdaслов
द्वयस्यdvayasyaдвойного,
तत्tatему
सहोदरेणsahodareṇaединоутробным
तेनैवशब्देनtenaivaśabdenaтем именно словом
चcaи
प्रतिनिर्देशात्pratinirdeśātобратным указанием, —
ताव्tāv«те
एवevaименно
खल्व्khalvведь
एताव्etāvвот эти»
इतिitiтак
स्मारयतिsmārayatiнапоминает
उद्देशuddeśaуказания
प्रतिनिर्देशयोःpratinirdeśayoḥи обратного указания
प्रतीतिpratītiпостижения
स्थगितताsthagitatāзастланности
निरसनायnirasanāyaради устранения
विद्वद्भिर्vidvadbhirучёными
एकekaодно
एवevaименно
शब्दःśabdaḥслово
प्रयुज्यतेprayujyateупотребляется,
तत्tatему
समsamaравные
वर्णोvarṇoзвуки имеющее
वाvāили
यथाyathāкак
ज्योतिष्टोमाधिकरणेjyotiṣṭomādhikaraṇeв «джьотиштомы» адхикаране:
वसन्तेvasante«весной,
वसन्तेvasanteвесной
चcaи,
ज्योतिषाjyotiṣāджьотишем
यजेतyajetaда приносит жертву»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
ज्योतिःjyotiḥ«джьотих»
शब्दोśabdoслово
ज्योतिष्टोमjyotiṣṭomaджьотиштому
विषयोviṣayoпредметом имеющим
भवतीतिbhavatītiбывает — так
अत्रatraздесь
तत्त्वtattva«учения об истине»
वादvādaу учителей
गुरवस्guravasнаставники
तुtuже,
चca«и»
शब्दśabdaслова
स्थानेsthāneна месте
स्वsva«сва»
शब्दंśabdaṁслово
पठित्वैवम्paṭhitvaivamпрочитав, так
आचक्षतेācakṣateговорят:
एतेete«эти —
प्रोक्ताproktāназванные
अवताराःavatārāḥнисшествия;
मूलmūlaкоренной
रूपीrūpīоблик имеющий —
स्वयम्svayamсам
एवevaименно
किंkiṁкакой
स्वरूपाःsvarūpāḥсвой облик имеющие? —
स्वांशsvāṁśaсвои доли
कलाkalāи части,
नnaне
तुtuже
जीववद्jīvavadсуществу подобно
भिन्नांशाःbhinnāṁśāḥотдельные доли»
यथाyathāкак
वाराहेvārāheв «Варахе»:
स्वांशश्svāṁśaś«своя доля
चाथcāthaи затем
विभिन्नांशvibhinnāṁśaотдельная доля —
इतिitiтак
द्वेधांशdvedhāṁśaдвояко доля
इष्यतेiṣyateпризнаётся;
अंशिनोaṁśinoу долею обладающего
यत्yatчто
तुtuже —
सामर्थ्यंsāmarthyaṁспособность,
यत्yatчто —
स्वरूपंsvarūpaṁсвой облик,
यथाyathāкак —
स्थितिःsthitiḥпребывание,
तद्tadто
एवevaименно;
नाणुnāṇuне атома
मात्रोऽपिmātro'piи меры
भेदःbhedaḥразличие
स्वांशांशिनोःsvāṁśāṁśinoḥу своей доли и долею обладающего
क्वचित्kvacitгде-либо;
विभिन्नांशोऽल्पvibhinnāṁśo'lpaотдельная доля малой
शक्तिःśaktiḥсилы
स्यात्syātбыла бы,
किञ्चित्kiñcitнекоторой
सामर्थ्यsāmarthyaспособностью
मात्रmātraодною
युक्yukсоединённая»
इतिitiтак
अत्रोच्यतेatrocyateздесь говорится:
अंशानाम्aṁśānāmу долей
अंशिaṁśiдолею обладающего
सामर्थ्यादिकंsāmarthyādikaṁспособность и прочее
तद्tadс ним
ऐक्येनैवaikyenaivaединством именно
मन्तव्यम्mantavyamдолжно мыслиться
तत्रtatraтам,
यथाविदासिनyathāvidāsina«как у неиссякающего»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее,
तस्याक्षयत्वेनtasyākṣayatvenaу него неубыванием
तासाम्tāsāmу них
अक्षयत्वंakṣayatvaṁнеубывание
यथाyathāкак,
तद्वद्tadvadтому подобно, —
अंशांशित्वानुपपत्तेर्aṁśāṁśitvānupapatterдоли и долею обладающего бытия недостижимостью
एवevaименно
तथाtathāтак
चcaи,
श्रीśrīу шри
वासुदेवानिरुद्धयोःvāsudevāniruddhayoḥВасудевы и Анируддхи
सर्वथाsarvathāвсячески
साम्येsāmyeпри равенстве
प्रसक्तेprasakteприложенном,
कदाचिद्kadācidкогда-то
अनिरुद्धेनापिaniruddhenāpiи Анируддхою
श्रीśrīшри
वासुदेवस्याविर्भावनाvāsudevasyāvirbhāvanāВасудевы явление
प्रसज्यतेprasajyateприлагалось бы
तच्tacто
चcaи
श्रुतिśrutiшрути
विपरीतम्viparītamпротивно —
इत्य्ityтак
असद्asadне сущее
एवevaименно
तस्माद्tasmādпотому
अस्त्य्astyесть
एवावतार्य्evāvatāryименно у нисхождения источника
अवतारयोस्avatārayosи нисшествия
तारतम्यम्tāratamyamстепенность
अतataпотому
एवevaименно
तृतीयाष्टमेtṛtīyāṣṭameв третьей, в восьмой:
आसीनम्āsīnam«сидящего
उर्व्यांurvyāṁна земле,
भगवन्तम्bhagavantamБхагавана
आद्यंādyaṁпервого,
सङ्कर्षणंsaṅkarṣaṇaṁСанкаршану,
देवम्devamбога,
अकुण्ठakuṇṭhaнезатупленной
सत्त्वम्sattvamсущности,
विवित्सवस्vivitsavasузнать желающие
तत्त्वम्tattvamсущность
अतःataḥот него
परस्यparasyaвысшего,
कुमारkumāraКумарами
मुख्याmukhyāвозглавляемые
मुनयोऽन्वपृच्छन्munayo'nvapṛcchanотшельники спросили»,
स्वम्svam«своё
एवevaименно
धिष्ण्यंdhiṣṇyaṁместо
बहुbahuмного
मानयन्तंmānayantaṁчтящего;
यद्yadкоторое
वासुदेवाभिधम्vāsudevābhidhamВасудевою именуемым
आमनन्तिāmanantiпередают»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее
वासुदेवस्यvāsudevasyaу Васудевы
सङ्कर्षणाद्saṅkarṣaṇādСанкаршаны
अपिapiи
परत्वंparatvaṁвыше бытие
श्रूयतेśrūyateслышится
यत्yatчто
तुtuже —
तेषांteṣāṁу них
तथाtathāтакое
व्याख्यानम्vyākhyānamистолкование, —
अत्रatraздесь
कृष्णस्kṛṣṇas«Кришна
त्व्tvже»
इत्य्ityтак
अनर्थकंanarthakaṁбессмысленно
स्यात्syātбыло бы,
भगवान्bhagavān«Бхагаван
स्वयम्svayamсам»
इत्य्ityтак
अनेनैवाभिप्रेतanenaivābhipretaэтим именно подразумеваемого
सिद्धेःsiddheḥдостижением
किंkiṁчто
चcaи:
तैःtaiḥими
स्वयम्svayam«сам
एवevaименно
प्रकाशादिवन्prakāśādivanсвету и прочему подобно,
नैवंnaivaṁне так
परःparaḥвысший»
इतिitiтак
सूत्रेsūtreв сутре
स्फुटम्sphuṭamявно
अंशांशिaṁśāṁśiдоли и долею обладающего
भेदोbhedoразличие
दर्शितःdarśitaḥпоказано:
अंशत्वेऽपिaṁśatve'piи при долею бытии
नnaне
मत्स्यादिmatsyādiМатсьи и прочих
रूपीrūpīоблик имеющий
परparaвысший
एवंevaṁтак-
विधोvidhoобразен,
जीवjīvaсуществу
सदृशःsadṛśaḥподобен
यथाyathāкак:
तेजोऽंशस्यैवtejo'ṁśasyaiva«сияния доли именно —
सूर्यस्यsūryasyaу солнца
खद्योतस्यkhadyotasyaу светляка
चcaи —
नैकnaikaне одна
प्रकारताprakāratāобразность»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее
तस्मात्tasmātпотому,
स्थितेsthiteпри установленном
भेदेbhedeразличии,
साध्व्sādhvхорошо
एवevaименно
व्याख्यातंvyākhyātaṁистолковано:
कृष्णस्kṛṣṇas«Кришна
तुtuже —
भगवान्bhagavānБхагаван
स्वयम्svayamсам»
इतिitiтак
इन्द्रारीतिindrārīti«Индры врагов» — так
पद्यार्धंpadyārdhaṁполустишие
तत्रtatraс тем
नान्वेतिnānvetiне сопрягается, —
तुtu«же»
शब्देनśabdenaсловом
वाक्यस्यvākyasyaу речения
भेदनात्bhedanātразделением
तच्tacто
चcaи —
तावतैवाकाङ्क्षाtāvataivākāṅkṣāстолькими именно ожидания
परिपूर्तेःparipūrteḥвосполнением
एकekaпри одним
वाक्यत्वेvākyatveречением бытии
तुtuже
चca«и»
शब्दśabdaслово
एवाकरिष्यत्evākariṣyatименно сделал бы
ततश्tataśпотому
चेन्द्रारीत्य्cendrārītyи «Индры врагов» — так
अत्रार्थात्atrārthātздесь по смыслу
तtaони
एवevaименно,
पूर्वोक्तpūrvoktaпрежде названные
एवevaименно,
मृडयन्तीत्य्mṛḍayantītyмилуют — так
आयातिāyātiвыходит
Traducción

Итак, установив Параматму со всеми Его членами, он, предварив это пересказом сказанного, устанавливает по очертанию и шри Бхагавана: «Эти — доли и части Пуруши; Кришна же — Бхагаван сам».

«Эти» — прежде названные, а словом «и» — и не названные. «Пуруши» — доли и части того Пуруши, что указан первым. Одни доли — доли сами по себе, и они двояки: доли воочию и доли долей; другие — доли по вхождению доли; иные же — части-величия. А кто назван здесь двадцатым нисшествием, тот — «Кришна же — Бхагаван»: то есть Он и есть тот Бхагаван, который — источник нисхождения и для самого Пуруши.

По правилу «не сказав пересказа, да не произносит предписываемого», раз установлено, что носитель свойства «быть Бхагаваном» — именно Кришна, достигается, что Он и есть коренной источник нисшествий, а не явившийся оттуда. Это и выражает слово «сам»: именно сам Бхагаван, а не по явлении от Бхагавана и не по наложению на Него бытия Бхагаваном.

И нет сомнения из-за того, что Он прочитан и в разделе о нисшествиях: по правилу «при прежде-и-после слабее прежнее, как в пракрити». Как в агништоме, по шрути «если прервался удгатар — да приносит жертву без дакшины; если пратихартар — с дакшиною из всего достояния», когда случится перерыв у обоих, а совместить два противоречащих искупления нельзя, выведено, что берётся последующее, — так и здесь.

Или же: слова «Кришна же» как шрути отменяют раздел. Как в толковании «Шарираки» Шанкары, в сутре «и не отмена — ибо шрути и прочее сильнее», шрути «те вот эти сложены знанием» отменяет несамостоятельность огней, сложенных умом и прочим, — несамостоятельность, полученную из раздела и состоящую в их вхождении в действие, — и устанавливает их самостоятельность как сложенных знанием; так и здесь.

Потому в этом разделе он нигде больше не поставил слова «Бхагаван», а поставил его именно там: «Бхагаван унёс бремя». И потому вышло, что перечисление Его среди нисшествий сделано лишь по соотнесению: хотя Он и сам Бхагаван, стоящий в Своём облике, Он, питая Своею игрою рождения и прочего некую сладость ради особого блаженного изумления сонмов Своих приближённых, иногда становится видим всему миру.

Как сказано в «Брахма-самхите»: «Стоя в образах Рамы и прочих с ограничением частей, Он совершил в мирах разные нисшествия; но Кришна — явился сам, высший человек: Его, Говинду, изначального Пурушу, я почитаю». И «нисшествия» — это нисхождение в величие от пракрити. А по соседству с шри Кришною надо понимать, что и у шри Рамы отпадает бытие долею Пуруши.

Слово «же» здесь даёт понять, что Бхагаван противоположен и долям, и частям, и самому Пуруше. Или же: этим словом «же» речение это постигается как ограничительное; и тогда, по правилу «ограничительное речение сильнее», самим же шрути бытие Бхагаваном самим у других — у маха-Нараяны и прочих, — хотя о нём и слышно, оказывается второстепенным.

И, повторив те два слова, указанные сперва в зачине, — «Пуруши» и «Бхагаван», — да ещё и единоутробным им словом «этот», он напоминает: «те самые вот эти». Чтобы устранить застланность постижения между указанием и обратным указанием, учёные употребляют одно и то же слово или созвучное ему; как в адхикаране о джьотиштоме, где в «весной, весной да приносит жертву джьотишем» слово «джьотих» имеет предметом джьотиштому.

А наставники учения об истине, читая на месте слова «и» слово «сва», говорят так: «Эти — названные нисшествия; коренной облик — сам. Каков их облик? — Свои доли и части, а не отдельные доли, как существо». Как в «Варахе»: «Доля признаётся двоякой: своя доля и отдельная доля. Какова способность у того, кому принадлежит доля, каков его облик, каково пребывание, — то же и у своей доли; нигде нет между ними различия и на величину атома. А отдельная доля мала силою и обладает лишь некоторой способностью».

На это говорится: способность долею обладающего и прочее у долей надо мыслить лишь в смысле единства с ним. Там, как в «как у неиссякающего» и далее, неубывание у ручьёв — от его неубывания; иначе не вышло бы и самого различия доли и того, кому она принадлежит. Да и при полном равенстве шри Васудевы и Анируддхи вышло бы, что иногда и Анируддха являет шри Васудеву, — а это противно шрути и потому неверно. Значит, между источником нисхождения и нисшествием есть степень.

Потому и в восьмой главе третьей песни: «Желая узнать сущность высшего, отшельники во главе с Кумарами спросили сидящего на земле первого Бхагавана Санкаршану, бога незатупленной сущности», «много чтящего своё место, которое передают как именуемое Васудевою» и далее, — здесь слышно, что Васудева выше и Санкаршаны. А при их истолковании слова «Кришна же» здесь были бы бессмысленны: подразумеваемое достигалось бы уже словами «Бхагаван сам».

И ещё: они же в сутре «сам, как свет и прочее, — не таков высший» явно показали различие доли и того, кому она принадлежит: хотя Матсья и прочие суть доли, высший не таков, не подобен существу. Как в «у доли сияния — у солнца и у светляка — не одна образность» и далее.

Потому, раз различие установлено, хорошо истолковано «Кришна же — Бхагаван сам». Полустишие «Индры врагов» с этим не сопрягается: словом «же» речение разделено, и этим ожидание уже восполнено; будь это одно речение, он поставил бы слово «и». А значит, в «Индры врагов» по смыслу выходит, что милуют именно они, прежде названные.

Versión

1a5c308792a9 · publicado 20 sept 2026, 19:59:50 UTC

Disponible enRU

Pasa de verso en verso con