यां न विद्मो वयं सर्वे पृच्छन्तोऽपि पितामहम् । गतिः शमदमाढ्यानां स्वर्गः सुकृतकर्मणाम् ॥ ब्राह्म्ये तपसि युक्तानां ब्रह्मलोकः परा गतिः । गवाम् एव तु योलोको दुरारोहो हि सा गतिः ॥ स तु लोकस् त्वया कृष्ण सीदमानः कृतात्मना । धृतो धृतिमता वीर निघ्नतोपद्रवान् गवाम् ॥ इति । अस्यार्थः—स्वर्गशब्देन— भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः । स्वर्लोकः कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ इति द्वितीयोक्तानुसारेण स्वर्लोकम् आरभ्य सत्यलोकपर्यन्तं लोकपञ्चकम् उच्यते । तस्माद् ऊर्ध्वम् उपरि ब्रह्मलोको ब्रह्मात्मको वैकुण्ठाख्यः सच्चिदानन्दरूपत्वात् । ब्रह्मणो भगवतो लोक इति वा, ददृशुर् ब्रह्मणो लोकं यत्राक्रूरोऽध्यगात् पुरा इति दशमात् । एवं द्वितीये, मूर्धभिः सत्यलोकस् तु ब्रह्मलोकः सनातनः इति । टीका च—ब्रह्मलोको वैकुण्ठाख्यः । सनातनो न् इत्यः । न सृज्यप्रपञ्चान्तर्वर्तीत्य् अर्थः । इत्य् एषा । ब्रह्माणि मूर्तिमन्तो वेदाः । ऋषयश् च श्रीनारदादयः । गणाश् च श्रीगरुडविष्वक्सेनादयः । तैर् निषेवितः । एवं न् इत्याश्रितान् उक्त्वा तद्गमनाधिकारिण आह । तत्र ब्रह्मलोके उमया सह वर्तत इति सोमः श्रीशिवस् तस्य गतिः । स्वधर्मनिष्ठः शतजन्मभिः पुमान् विरिञ्चताम् एति ततः परं हि माम् । अव्याकृतं भागवतोऽथ वैष्णवं पदं यथाहं विबुधाः कलात्यये ॥ इति चतुर्थे श्रीरुद्रगीतम् । सोमेतिसुपां सुलुग् इत्यादिना षष्ठ्या लुक् छान्दसः । तत उत्तरत्रापि गतिपदान्वयः । ज्योतिर् ब्रह्म तदैकात्म्यभावानां मुक्तानाम् इत्य् अर्थः, न तु तादृशानाम् अपि सर्वेषाम् इत्य् आह—महात्मनां महाशयानां मोक्षनिरादरतया भजतां श्रीसनकादितुल्यानाम् इत्य् अर्थः— मुक्तानाम् अपि सिद्धानां नारायणपरायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्व् अपि महामुने ॥ इत्यादौ, योगिनाम् अपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ इत्य् आदाव् अपि तेष्व् एव महत्त्वपर्यवसनात् । तस्य च ब्रह्मलोकस्य उपरि सर्वोर्ध्वप्रदेशे गवां लोकः श्रीगोलोक इत्य् अर्थः । तं च श्रीगोलोकं साध्या अस्माकं प्रापञ्चिकदेवानां प्रसादनीया मूलरूपा न् इत्यतदीयदेवगणाः पालयन्ति । तत्र तत्र दिक्पालत्वेनावरणरूपा वर्तन्ते, ते ह नाकं महिमानः सचन्तः यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः इति श्रुतेः । तत्र पूर्वे ये च साध्या विश्वे देवाः सनातनाः । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते शुभदर्शनाः ॥ इति पाद्मोत्तरखण्डाच् च । यद् वा, तद् भूरिभाग्यम् इह जन्म किम् अप्य् अटव्यां यद् गोकुलेऽपि इत्याद्युक्त्यनुसारेण तद्विधपरमभक्तानाम् अपि साध्यास् तादृशसिद्धिप्राप्तये प्रसादनीयाः श्रीगोपगोपीप्रभृतयः, तं पालयन्ति अधिकृत्य भुञ्जन्ति । हि प्रसिद्धौ । स गोलोकः सर्वगतः श्रीकृष्णवत् सर्वप्रापञ्चिकाप्रापञ्चिकवस्तुव्यापकः । अत एव महान् भगवद्रूप एव, महान्तं विभुम् आत्मानम् इति श्रुतेः ।
yāṁ na vidmo vayaṁ sarve pṛcchanto'pi pitāmaham | gatiḥ śama-damāḍhyānāṁ svargaḥ sukṛta-karmaṇām || brāhmye tapasi yuktānāṁ brahma-lokaḥ parā gatiḥ | gavām eva tu yoloko durāroho hi sā gatiḥ || sa tu lokas tvayā kṛṣṇa sīdamānaḥ kṛtātmanā | dhṛto dhṛtimatā vīra nighnatopadravān gavām || iti | asyārthaḥ—svarga-śabdena— bhūr-lokaḥ kalpitaḥ padbhyāṁ bhuvar-loko'sya nābhitaḥ | svar-lokaḥ kalpito mūrdhnā iti vā loka-kalpanā || iti dvitīyoktānusāreṇa svar-lokam ārabhya satya-loka-paryantaṁ loka-pañcakam ucyate | tasmād ūrdhvam upari brahma-loko brahmātmako vaikuṇṭhākhyaḥ sac-cid-ānanda-rūpatvāt | brahmaṇo bhagavato loka iti vā, dadṛśur brahmaṇo lokaṁ yatrākrūro'dhyagāt purā iti daśamāt | evaṁ dvitīye, mūrdhabhiḥ satya-lokas tu brahma-lokaḥ sanātanaḥ iti | ṭīkā ca—brahma-loko vaikuṇṭhākhyaḥ | sanātano n ityaḥ | na sṛjya-prapañcāntarvartīty arthaḥ | ity eṣā | brahmāṇi mūrtimanto vedāḥ | ṛṣayaś ca śrī-nāradādayaḥ | gaṇāś ca śrī-garuḍa-viṣvaksenādayaḥ | tair niṣevitaḥ | evaṁ n ityāśritān uktvā tad-gamanādhikāriṇa āha | tatra brahma-loke umayā saha vartata iti somaḥ śrī-śivas tasya gatiḥ | sva-dharma-niṣṭhaḥ śata-janmabhiḥ pumān viriñcatām eti tataḥ paraṁ hi mām | avyākṛtaṁ bhāgavato'tha vaiṣṇavaṁ padaṁ yathāhaṁ vibudhāḥ kalātyaye || iti caturthe śrī-rudra-gītam | sometisupāṁ sulug ity-ādinā ṣaṣṭhyā luk chāndasaḥ | tata uttaratrāpi gati-padānvayaḥ | jyotir brahma tad-aikātmya-bhāvānāṁ muktānām ity arthaḥ, na tu tādṛśānām api sarveṣām ity āha—mahātmanāṁ mahāśayānāṁ mokṣa-nirādaratayā bhajatāṁ śrī-sanakādi-tulyānām ity arthaḥ— muktānām api siddhānāṁ nārāyaṇa-parāyaṇaḥ sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣv api mahā-mune || ity-ādau, yoginām api sarveṣāṁ mad-gatenāntarātmanā | śraddhāvān bhajate yo māṁ sa me yuktatamo mataḥ || ity ādāv api teṣv eva mahattva-paryavasanāt | tasya ca brahma-lokasya upari sarvordhva-pradeśe gavāṁ lokaḥ śrī-goloka ity arthaḥ | taṁ ca śrī-golokaṁ sādhyā asmākaṁ prāpañcika-devānāṁ prasādanīyā mūla-rūpā n itya-tadīya-deva-gaṇāḥ pālayanti | tatra tatra dik-pālatvenāvaraṇa-rūpā vartante, te ha nākaṁ mahimānaḥ sacantaḥ yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ iti śruteḥ | tatra pūrve ye ca sādhyā viśve devāḥ sanātanāḥ | te ha nākaṁ mahimānaḥ sacante śubha-darśanāḥ || iti pādmottara-khaṇḍāc ca | yad vā, tad bhūri-bhāgyam iha janma kim apy aṭavyāṁ yad gokule'pi ity-ādy-ukty-anusāreṇa tad-vidha-parama-bhaktānām api sādhyās tādṛśa-siddhi-prāptaye prasādanīyāḥ śrī-gopa-gopī-prabhṛtayaḥ, taṁ pālayanti adhikṛtya bhuñjanti | hi prasiddhau | sa golokaḥ sarva-gataḥ śrī-kṛṣṇavat sarva-prāpañcikāprāpañcika-vastu-vyāpakaḥ | ata eva mahān bhagavad-rūpa eva, mahāntaṁ vibhum ātmānam iti śruteḥ |
«…того, которого не знаем мы все, даже спрашивая праотца. Путь тех, кто богат покоем и обузданием, — небо для тех, чьи дела благи; для усердных в брахманском подвиге высший путь — мир Брахмы; а мир коров труднодостижим, и это тот путь. И тот самый мир, бедствовавший, удержан тобою, Кришна, совершенным душою, стойким, герой, сокрушившим напасти коров».
Смысл его таков. Словом «небо» — по сказанному во второй: «Бхур-лока измышлена от стоп, Бхувар-лока у него от пупа, Свар-лока измышлена от головы, — таково измышление миров», — названа пятёрка миров, от Свар-локи до Сатья-локи. Выше, над тем, — «мир Брахмана», то есть мир, чья природа — Брахман, именуемый Вайкунтхою, ибо облик его — бытие, сознание и блаженство. Или «мир Брахмана» — мир Бхагавана: «увидели мир Брахмана, где прежде постиг его Акрура», — из десятой. Так и во второй: «Головами — Сатья-лока; а мир Брахмы вечен». И тика: «Мир Брахмы — именуемый Вайкунтхою; „вечный“ значит: не внутри творимого мира».
«Брахманы» — воплощённые Веды; «риши» — шри Нарада и прочие; «сонмы» — шри Гаруда, Вишваксена и прочие; ими он посещаем. Назвав так тех, кто прибег к нему навечно, он называет и тех, кто вправе туда идти. «Сома» — шри Шива, ибо он пребывает там, в мире Брахмы, вместе с Умою; ему — «путь». Как пропето шри Рудрою в четвёртой: «Держащийся своей дхармы человек через сотню рождений обретает бытие Виринчи, а выше того — меня, непроявленного; затем — Бхагавана, вишнуитскую обитель, как я, мудрые, при исходе времени». Выпадение шестого падежа в «соме» — ведийское, по правилу «у падежных окончаний бывает благое выпадение» и прочим; и дальше слово «путь» связывается так же.
«Свет» — Брахман; то есть у освобождённых, чьё настроение — единосущность с ним. Но не у всех таковых, — потому и говорит: «великих душою», то есть великих сердцем, почитающих Его в безразличии к освобождению, равных шри Санаке и прочим. Как в «И среди освобождённых, среди совершенных, преданный Нараяне весьма труднообретаем, о великий отшельник, — умиротворённая душа среди мириадов» и далее; и в «Из всех йогинов тот, кто с внутренней душою, пребывающей во мне, с верою почитает меня, считается у меня соединённейшим» и далее: величие завершается именно в них.
А выше того мира Брахмы, в месте выше всего, — «мир коров», то есть шри Голока. И «хранят» тот шри Голоку «садхьи» — вечные сонмы Его богов в коренном облике, тех, кого умилостивляем мы, мирские боги; они пребывают там и там как окружение, хранители сторон: по шрути «Они ведь достигают величия неба, где прежние садхьи — боги»; и по верхнему разделу «Падмы»: «Те прежние садхьи и вишведевы, вечные боги, благие видом, ведь достигают величия неба». Или же, по сказанному «то обильное счастье — родиться здесь хоть кем-нибудь в лесу, что и в Гокуле» и далее, «садхьи» — это шри пастухи, пастушки и прочие, кого умилостивляют и высшие преданные того рода ради обретения такого совершенства; они «хранят» его, то есть владеют им и наслаждаются. «Ведь» — в смысле известности.
Тот Голока «всюду», как и шри Кришна: он объемлет все вещи, мирские и немирские. Потому и «великий» — то есть имеющий облик Бхагавана, по шрути «великого, всеобъемлющего себя».
0766aded2a38 · publicado 20 sept 2026, 19:59:50 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Индра перечисляет пути по заслугам и обрывается: последний он назвать может, а знать — нет.