अनेकजन्मसिद्धानां गोपीनां पतिर् एव वा । नन्दनन्दन इत्य् उक्तस् त्रैलोक्यानन्दवर्धनः ॥ इति । अत्रानेकजन्मसिद्धत्वम् अनादिकल्पपरम्पराप्रादुर्भूतत्वम् एवोच्यते, बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन इतिवत्, वैवस्वतमन्वन्तरान्तर्गतावश्यम्भावं तत्प्रादुर्भावं विना कल्पाभावात्, अनादिसिद्धवेदप्राप्ततदुपासनासिद्धानादित्वात्, तदेकपतित्वं च तत्तन्मन्त्रोपासनाशास्त्रे तासां कालानवच्छेदेन तदाराधनतत्परतया स्थितानां ध्यातुं विधीयमानत्वात्, पत्यन्तरसम्बन्धगन्धस्याप्य् अश्रवणात्, तथा च ब्रह्मसंहितायां— आनन्दचिन्मयरसप्रतिभाविताभिस् ताभिर् य एव निजरूपतया कलाभिः । गोलोक एव निवसत्य् अखिलात्मभूतो गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इति । अत्र निजरूपतया स्वीयतया, न तु परकीयतया लक्षिताभिस् ताभिः कलाभिः शक्तिभिः । लक्ष्मीसहस्रशतसम्भ्रमसेव्यमानम् इत्युक्तरीत्यामन्त्रतस् तच्छब्दप्राप्त्या च गोपीरूपाभिः सह गोलोक एव निवसति इति प्रकटलीलायाम् इव परकीयात्वप्रपञ्चनं निषिद्धम् । कलात्वेनैव निजरूपत्वे प्राप्ते निजरूपतयेत्य् अस्य तथैव सार्थकत्वात् । तथैवोक्तं—श्रियः कान्ताः कान्तः परमपुरुषः इति । अत्र श्रीपरमपुरुषयोर् औपपत्यं न सम्भवतीति युक्तं च दर्शितवान् । तपन्यां ताः प्रति दुर्वाससो वचनं, स वो हि स्वामी इति । पतिरमणवल्लभशब्दवत् स्वामिशब्दश् च तथा प्रसिद्धः, स्वामिनौ देवृदेवरौ इत्य् अमरकोषात् । ते च शब्दा एकनिष्ठत्वेन प्रयोगाद् अन्योन्यम् अन्यार्थतां निरस्यन्ति, कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च इत्यादिवत् । आस्ताम् अप्रकटलीलाया वार्ता, गुप्ततादृशतायां प्रकटलीलायाम् अपि रासप्रसङ्गे श्रीशुकेनापि सुखावेशाद् अगुप्तम् एव कृष्णवध्वः इत्य् उक्तम् । ऋषभस्य जगुः कृतानि इत्यत्र स्वामिनापि ऋषभस्य पत्युः इति व्याख्यातम् । गोपीपतिर् अनन्तोऽपि वंशध्वनिवशं गतःइति सङ्गीतशास्त्रे । श्रीयमुनास्तवे श्रीशङ्कराचार्यवचनैर् अप्य् उक्तम्, विधेहि तस्य राधिकाधवाङ्घ्रिपङ्कजे रतिम् इति । श्रीगीतगोविन्दे श्रीजयदेवचरणैश् च पत्युर् मनः कीलितम् इति । तस्मात् स्वयं भगवता साध्व् एव दर्शितम्—जारम् अस्वरूपविदः इति मत्कामा रमणम् इति च । पूर्वं ययैव लीलाशक्त्या तासाम् उक्तण्ठातिशयप्रकटनार्थं तन्न् इत्यप्रेयसीत्वस्वरूपानुसन्धानावरणपूर्वकं श्रीकृष्णे जारत्वं प्रत्यायितम्, आयत्याम् अपि तथैव पुनस् तस्मिन् स्वाभाविकपतित्वप्रकाशमयसुखचमत्कारकरतादृशस्वरूपानुसन्धानं क्रियते इति भावः । आस्तां न् इत्यप्रेयसीनां तासां वार्ता, तत्सङ्गात् प्राप्तवतीनाम् अन्यासाम् अपि तस्मिन् रमणत्वम् एव सिध्यति, न तु जारत्वम् । तद् एव व्यञ्जितम्—मत्कामा इत्य् अनेन ब्रह्म मां परमं प्रापुः इत्य् अनेन च परमब्रह्मणः सर्वांशित्वात् सर्वपातृत्वाच् च सर्वाधिपत्यम् एव सिध्यति, न तु परत्वम् । तत्र च सति तासु तादृशमत्कामासु पतित्वम् एव स्यात्, न जारत्वम् इत्य् अभिप्रायात् । तद् उक्तं दत्तात्रयेणापि पारमार्थिकतद्विवेकश्लाघागर्भगुरुत्वेन मतया पिङ्गलया आत्मना रमणेन वै इति, रमेऽनेन यथा रमा इति । रमादेव्या च स वै पतिः स्याद् अकुतोभयः स्वयं समन्ततः पाति भयातुरं जनम् इति । तस्माद् वास्तववस्तुन एव फलत्वपर्यवसानाज् जारबुद्ध्यापि प्राप्ते तस्मिन् रमणतया प्राप्तेर् एव लालसाविषयत्वाच् च पतित्वम् एव पर्यवस्यति ।
aneka-janma-siddhānāṁ gopīnāṁ patir eva vā | nanda-nandana ity uktas trailokyānanda-vardhanaḥ || iti | atrāneka-janma-siddhatvam anādi-kalpa-paramparā-prādurbhūtatvam evocyate, bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna itivat, vaivasvata-manvantarāntargatāvaśyambhāvaṁ tat-prādurbhāvaṁ vinā kalpābhāvāt, anādi-siddha-veda-prāpta-tad-upāsanā-siddhānāditvāt, tad-eka-patitvaṁ ca tat-tan-mantropāsanā-śāstre tāsāṁ kālānavacchedena tad-ārādhana-tat-paratayā sthitānāṁ dhyātuṁ vidhīyamānatvāt, paty-antara-sambandha-gandhasyāpy aśravaṇāt, tathā ca brahma-saṁhitāyāṁ— ānanda-cin-maya-rasa-pratibhāvitābhis tābhir ya eva nija-rūpatayā kalābhiḥ | goloka eva nivasaty akhilātmabhūto govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || iti | atra nija-rūpatayā svīyatayā, na tu parakīyatayā lakṣitābhis tābhiḥ kalābhiḥ śaktibhiḥ | lakṣmī-sahasra-śata-sambhrama-sevyamānam ity-ukta-rītyāmantratas tac-chabda-prāptyā ca gopī-rūpābhiḥ saha goloka eva nivasati iti prakaṭa-līlāyām iva parakīyātva-prapañcanaṁ niṣiddham | kalātvenaiva nija-rūpatve prāpte nija-rūpatayety asya tathaiva sārthakatvāt | tathaivoktaṁ—śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ iti | atra śrī-parama-puruṣayor aupapatyaṁ na sambhavatīti yuktaṁ ca darśitavān | tapanyāṁ tāḥ prati durvāsaso vacanaṁ, sa vo hi svāmī iti | pati-ramaṇa-vallabha-śabdavat svāmi-śabdaś ca tathā prasiddhaḥ, svāminau devṛ-devarau ity amara-koṣāt | te ca śabdā eka-niṣṭhatvena prayogād anyonyam anyārthatāṁ nirasyanti, kṛṣṇāya vāsudevāya devakī-nandanāya ca ity-ādivat | āstām aprakaṭa-līlāyā vārtā, gupta-tādṛśatāyāṁ prakaṭa-līlāyām api rāsa-prasaṅge śrī-śukenāpi sukhāveśād aguptam eva kṛṣṇa-vadhvaḥ ity uktam | ṛṣabhasya jaguḥ kṛtāni ityatra svāmināpi ṛṣabhasya patyuḥ iti vyākhyātam | gopī-patir ananto'pi vaṁśa-dhvani-vaśaṁ gataḥiti saṅgīta-śāstre | śrī-yamunā-stave śrī-śaṅkarācārya-vacanair apy uktam, vidhehi tasya rādhikā-dhavāṅghri-paṅkaje ratim iti | śrī-gīta-govinde śrī-jayadeva-caraṇaiś ca patyur manaḥ kīlitam iti | tasmāt svayaṁ bhagavatā sādhv eva darśitam—jāram asvarūpa-vidaḥ iti mat-kāmā ramaṇam iti ca | pūrvaṁ yayaiva līlā-śaktyā tāsām uktaṇṭhātiśaya-prakaṭanārthaṁ tan-n itya-preyasītva-svarūpānusandhānāvaraṇa-pūrvakaṁ śrī-kṛṣṇe jāratvaṁ pratyāyitam, āyatyām api tathaiva punas tasmin svābhāvika-patitva-prakāśa-maya-sukha-camatkāra-kara-tādṛśa-svarūpānusandhānaṁ kriyate iti bhāvaḥ | āstāṁ n itya-preyasīnāṁ tāsāṁ vārtā, tat-saṅgāt prāptavatīnām anyāsām api tasmin ramaṇatvam eva sidhyati, na tu jāratvam | tad eva vyañjitam—mat-kāmā ity anena brahma māṁ paramaṁ prāpuḥ ity anena ca parama-brahmaṇaḥ sarvāṁśitvāt sarva-pātṛtvāc ca sarvādhipatyam eva sidhyati, na tu paratvam | tatra ca sati tāsu tādṛśa-mat-kāmāsu patitvam eva syāt, na jāratvam ity abhiprāyāt | tad uktaṁ dattātrayeṇāpi pāramārthika-tad-viveka-ślāghā-garbha-gurutvena matayā piṅgalayā ātmanā ramaṇena vai iti, rame'nena yathā ramā iti | ramā-devyā ca sa vai patiḥ syād akutobhayaḥ svayaṁ samantataḥ pāti bhayāturaṁ janam iti | tasmād vāstava-vastuna eva phalatva-paryavasānāj jāra-buddhyāpi prāpte tasmin ramaṇatayā prāpter eva lālasā-viṣayatvāc ca patitvam eva paryavasyati |
«Или же — муж пастушек, совершённых многими рождениями; он назван сыном Нанды, умножающий блаженство трёх миров».
«Совершённость многими рождениями» называется здесь явленностью в безначальной череде кальп — как в «Много прошло у меня рождений, и у тебя, о Арджуна»: ведь без его явления, непременного внутри манвантары Вайвасваты, не бывает и кальпы, а почитание его, полученное из безначально совершенной Веды, само безначально. А что муж он им единственный — из того, что в шастре мантренного почитания предписано созерцать их, пребывающих в поклонении ему и преданных ему без всякого ограничения временем, и что о связи с иным мужем не слышится и запаха.
Так и в «Брахма-самхите»: «Кто именно с теми частями, проникнутыми расою, полной блаженства и сознания, как со своим собственным обликом, обитает в Голоке, став душою всего, — того Говинду, изначального Человека, я почитаю». Здесь «как со своим обликом» — своими, а не чужими, отличаемы те части, силы. И по способу «Обслуживаемого с благоговением сотнями тысяч Лакшми» и по тому, что слово «те» приходит из мантры, — «обитает в Голоке» вместе с теми, что имеют облик пастушек. Тем отвергнуто развёртывание чужести, как в явленной игре: раз они и так суть его части, то есть его собственный облик, слова «как со своим обликом» только так и осмысленны.
Так же сказано: «Шри — возлюбленные, возлюбленный — высший Человек». Здесь он верно показал, что упапатиство между Шри и высшим Человеком невозможно. В «Тапани» — обращённое к ним речение Дурвасы: «Ведь он ваш господин». Как «пати», «рамана» и «валлабха», так известно и слово «свами»: «Свамину — деврь и девара», из «Амара-коши». А эти слова, употреблённые как утверждающие одно, взаимно отвергают друг у друга иной смысл, как в «Кришне, Васудеве и сыну Деваки» и подобном.
Пусть уж речь о неявленной игре; но и в явленной игре, при всей её сокрытости, шри Шука, войдя в счастье, сказал в случае с расою прямо: «жёны Кришны». И «Воспели деяния быка» Свами истолковал как «быка, то есть мужа». В «Сангита-шастре»: «Муж пастушек, хотя и бесконечный, отдался во власть звуку флейты». В гимне шри Ямуне речениями шри Шанкарачарьи сказано: «Даруй влечение к лотосам стоп супруга Радхики». И стопами шри Джаядевы в шри «Гита-говинде»: «Ум мужа пригвождён».
Потому сам Бхагаван показал хорошо: «любовника, не знающие своеобразия» — и «желающие меня, возлюбленного». Смысл тот, что какою силою игры прежде, ради явления преизбытка их тоски, было закрыто связывание их с их своеобразием — вечной его возлюбленности — и внушено джарство в шри Кришне, такою же силою и в будущем снова совершается в нём связывание с тем своеобразием, полным проявления естественного мужества и творящим изумление счастья.
Пусть уж речь о них, вечных возлюбленных; и у тех иных, что обрели его общением с ними, устанавливается в нём именно раманство, а не джарство. Это и выражено словами «желающие меня». А словами «Брахмана, меня, высшего, обрели» устанавливается — поскольку высший Брахман есть источник всего и хранитель всего — именно владычество надо всем, а не чуждость. А раз так, то в них, столь желающих меня, будет именно мужество, а не джарство. О том сказал и Даттатрея — Пингалою, почтённою им как учитель, чьё нутро есть похвала различению высшей истины: «С собою, с возлюбленным, поистине», и «Наслаждаюсь им, как Рама». И Рамою-деви: «Он-то и был бы мужем, ниоткуда не страшащийся, кто сам отовсюду хранит человека, мучимого страхом».
Потому — раз плодом завершается именно действительная вещь, и раз томление обращено именно на обретение его как возлюбленного, хотя он и обретён разумением о джаре, — всё завершается именно мужеством.
8794b8c81c8b · publicado 20 sept 2026, 19:59:50 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Довод опирается на цель, а не на путь: чем бы Он ни казался в разлуке, желание их обращено к тому, кто им принадлежит, — и в этом же желании видно, чем Он им на деле приходится.