तद् एवं श्रीकृष्णो भगवान्, पुरुषस् तु सर्वान्तर्यामित्वात् परमात्मेति निर्धारितम् । तत्राशङ्क्यते—नन्व् इदम् एकम् अंशित्वप्रतिपादकं वाक्यम् अंशत्वप्रतिपादकबहुवाक्यविरोधे गुणवादः स्यात्? अत्रोच्यते—तानि किं श्रीभागवतीयानि परकीयाणि वा? आद्ये जन्मगुह्याध्यायो ह्य् अयं सर्वभगवदवतारवाक्यानां सूत्रं सूचकत्वात् प्राथमिकपाठात् तैर् उत्तरत्र तस्यैव विवरणाच् च । तत्र चैते चांशकलाः पुंस इति परिभाषासूत्रम् इति । अवतारवाक्येषु अन्यान् पुरुषांशत्वेन जानीयात्, कृष्णस् तु स्वयं भगवत्त्वेनेति प्रतिज्ञाकारेण ग्रन्थार्थनिर्णायकत्वात् । तद् उक्तं—अनियमे नियमकारिणी परिभाषा इति । अथ परिभाषा च सकृद् एव पठ्यते शास्त्रे, न त्व् अभ्यासेन । यथा विप्रतिषेधे परं कार्यम् इति । ततश् च वाक्यानां कोटिर् अप्य् एकेनैवामुना शासनीया भवेद् इति नास्य गुणवादत्वं, प्रत्युतैतद् विरुद्धायमानानाम् एतदनुगुणार्थम् एव वैदुषी । न च परिभाषिकत्वात् तच्छास्त्र एव स व्यवहारो ज्ञेयः । न सर्वत्रेति गौणत्वम् आशङ्क्यम् । परमार्थवस्तुपरत्वाच् छ्रीभागवतस्य तत्राप्य् आर्थिकत्वाच् च तस्याः परिभाषायाः । किं च—प्रतिज्ञावाक्यमात्रस्य च दृश्यते परत्रापि नानावाक्यान्तरोपमर्दकत्वम् । यथाकाशस्यानुत्पत्तिश्रुतिः प्राणानां च तच्छ्रुतिः स्वविरोधिनी नान्या श्रुतिश् च, आत्मनि विज्ञाते सर्वम् इदं विज्ञातं भवति इदं सर्वं यद् अयम् आत्मा इत्यादिनोपमर्द्यते । अत एव स्वामिप्रभृतिभिर् अप्य् एतद् एव वाक्यं तत्तद्विरोधनिरासाय भूयो भूय एव दर्शितम् । तद् एवं श्रीभागवतमते सिद्धे च तस्य वाक्यस्य बलवत्तमत्वे श्रीभागवतस्य सर्वशास्त्रोपमर्दकत्वेन प्रथमे सन्दर्भे प्रतिपन्नत्वाद् अस्मिन्न् एव प्रतिपत्स्यमानत्वाच् च परकीयाणाम् अप्य् एतद् आनुगुण्यम् एव विद्वज्जनदृष्टम् । यथा राज्ञः शासनं तथैव हि तदनुचराणाम् अपीति । तत्र श्रीभागवतीयानि वाक्यानि तदनुगतार्थतया दर्श्यन्ते । तत्रांशेनावतीर्णस्य इत्य् अंशेन बलदेवेन सह इत्य् अर्थः । कलाभ्यां नितरां हरेः इति हरेः कला पृथ्वी, आभ्यां रामकृष्णाभ्याम् इति । दिष्ट्याम्ब ते कुक्षिगतः परः पुमान् अंशेन साक्षाद् भगवान् भवाय नः ॥ इत्य् अत्र यो मत्स्यादिरूपेणांशेनैव पूर्वं नोऽस्माकं भवायाभूत्, हे अम्ब स तु साक्षात् स्वयम् एव तव कुक्षिगतोऽस्तीति । ततो जगन्मङ्गलम् अच्युतांशम् इति तु सप्तम्यन्यपदार्थो बहुव्रीहिः । तस्मिन्न् अंशिन्य् अवतरति, तेषाम् अंशानाम् अप्य् अत्र प्रवेशस्य व्याख्यास्यमानत्वात् । पूर्णत्वेनैव तत्र सर्वात्मकम् आत्मभूतम् इत्य् उक्तम् । तथा च नातिविद्वज्जनवाक्ये— एतौ भगवतः साक्षाद् धरेर् नारायणस्य हि । अवतीर्णाव् इहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि ॥ इत्य् अत्रापि सरस्वतीप्रेरिततया अंशेन सर्वांशेन सहैवेत्य् अर्थः । एवम् एव— ताव् इमौ वै भगवतो हरेर् अंशाव् इहागतौ । भारव्ययाय च भुवः कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ इत्य् अत्र आगताव् इति कर्तरि निष्ठा । कृष्णाव् इति कर्मणि द्वितीया । ततश् च भगवतो नानावतारबीजस्य हरेः पुरुषस्य ताव् इमौ नरनारायणाख्यौ अंशौ कर्तृभूतौ कृष्णौ कृष्णार्जुनौ कर्मभूताव् आगतवन्तौ तयोः प्रविष्टवन्ताव् इत्य् अर्थः । कीदृशौ कृष्णौ? भुवो भारस्य व्ययाय, चकाराद् भक्तसुखदनानालीलान्तराय च । यदुकुरूद्वहौ यदुकुरुवंशयोर् अवतीर्णाव् इत्य् अर्थः । अर्जुने तु नरावेशः कृष्णो नारायणः स्वयम् इत्य् आगमवाक्यं श्रीमदर्जुने नरप्रवेशापेक्षया । यस् तु स्वयम् अनन्यसिद्धो नारायणो नारायणस् त्वं न हि सर्वदेहिनाम् इत्यादिना दर्शितः । स पुनः कृष्ण इत्य् अर्थान्तरापेक्षया मन्तव्यम्, ययोर् एव समं वित्तम् इत्यादिन्यायात् । तथा विष्णुधर्मे—
tad evaṁ śrī-kṛṣṇo bhagavān, puruṣas tu sarvāntaryāmitvāt paramātmeti nirdhāritam | tatrāśaṅkyate—nanv idam ekam aṁśitva-pratipādakaṁ vākyam aṁśatva-pratipādaka-bahu-vākya-virodhe guṇa-vādaḥ syāt? atrocyate—tāni kiṁ śrī-bhāgavatīyāni parakīyāṇi vā? ādye janma-guhyādhyāyo hy ayaṁ sarva-bhagavad-avatāra-vākyānāṁ sūtraṁ sūcakatvāt prāthamika-pāṭhāt tair uttaratra tasyaiva vivaraṇāc ca | tatra caite cāṁśa-kalāḥ puṁsa iti paribhāṣā-sūtram iti | avatāra-vākyeṣu anyān puruṣāṁśatvena jānīyāt, kṛṣṇas tu svayaṁ bhagavattveneti pratijñākāreṇa granthārtha-nirṇāyakatvāt | tad uktaṁ—aniyame niyama-kāriṇī paribhāṣā iti | atha paribhāṣā ca sakṛd eva paṭhyate śāstre, na tv abhyāsena | yathā vipratiṣedhe paraṁ kāryam iti | tataś ca vākyānāṁ koṭir apy ekenaivāmunā śāsanīyā bhaved iti nāsya guṇavādatvaṁ, pratyutaitad viruddhāyamānānām etad-anuguṇārtham eva vaiduṣī | na ca paribhāṣikatvāt tac-chāstra eva sa vyavahāro jñeyaḥ | na sarvatreti gauṇatvam āśaṅkyam | paramārtha-vastu-paratvāc chrī-bhāgavatasya tatrāpy ārthikatvāc ca tasyāḥ paribhāṣāyāḥ | kiṁ ca—pratijñā-vākya-mātrasya ca dṛśyate paratrāpi nānā-vākyāntaropamardakatvam | yathākāśasyānutpatti-śrutiḥ prāṇānāṁ ca tac-chrutiḥ sva-virodhinī nānyā śrutiś ca, ātmani vijñāte sarvam idaṁ vijñātaṁ bhavati idaṁ sarvaṁ yad ayam ātmā ity-ādinopamardyate | ata eva svāmi-prabhṛtibhir apy etad eva vākyaṁ tat-tad-virodha-nirāsāya bhūyo bhūya eva darśitam | tad evaṁ śrī-bhāgavata-mate siddhe ca tasya vākyasya balavattamatve śrī-bhāgavatasya sarva-śāstropamardakatvena prathame sandarbhe pratipannatvād asminn eva pratipatsyamānatvāc ca parakīyāṇām apy etad ānuguṇyam eva vidvaj-jana-dṛṣṭam | yathā rājñaḥ śāsanaṁ tathaiva hi tad-anucarāṇām apīti | tatra śrī-bhāgavatīyāni vākyāni tad-anugatārthatayā darśyante | tatrāṁśenāvatīrṇasya ity aṁśena baladevena saha ity arthaḥ | kalābhyāṁ nitarāṁ hareḥ iti hareḥ kalā pṛthvī, ābhyāṁ rāma-kṛṣṇābhyām iti | diṣṭyāmba te kukṣi-gataḥ paraḥ pumān aṁśena sākṣād bhagavān bhavāya naḥ || ity atra yo matsyādi-rūpeṇāṁśenaiva pūrvaṁ no'smākaṁ bhavāyābhūt, he amba sa tu sākṣāt svayam eva tava kukṣi-gato'stīti | tato jagan-maṅgalam acyutāṁśam iti tu saptamy-anya-padārtho bahuvrīhiḥ | tasminn aṁśiny avatarati, teṣām aṁśānām apy atra praveśasya vyākhyāsyamānatvāt | pūrṇatvenaiva tatra sarvātmakam ātma-bhūtam ity uktam | tathā ca nātividvaj-jana-vākye— etau bhagavataḥ sākṣād dharer nārāyaṇasya hi | avatīrṇāv ihāṁśena vasudevasya veśmani || ity atrāpi sarasvatī-preritatayā aṁśena sarvāṁśena sahaivety arthaḥ | evam eva— tāv imau vai bhagavato harer aṁśāv ihāgatau | bhāra-vyayāya ca bhuvaḥ kṛṣṇau yadu-kurūdvahau || ity atra āgatāv iti kartari niṣṭhā | kṛṣṇāv iti karmaṇi dvitīyā | tataś ca bhagavato nānāvatāra-bījasya hareḥ puruṣasya tāv imau nara-nārāyaṇākhyau aṁśau kartṛ-bhūtau kṛṣṇau kṛṣṇārjunau karma-bhūtāv āgatavantau tayoḥ praviṣṭavantāv ity arthaḥ | kīdṛśau kṛṣṇau? bhuvo bhārasya vyayāya, ca-kārād bhakta-sukhada-nānā-līlāntarāya ca | yadu-kurūdvahau yadu-kuru-vaṁśayor avatīrṇāv ity arthaḥ | arjune tu narāveśaḥ kṛṣṇo nārāyaṇaḥ svayam ity āgama-vākyaṁ śrīmad-arjune nara-praveśāpekṣayā | yas tu svayam ananya-siddho nārāyaṇo nārāyaṇas tvaṁ na hi sarva-dehinām ity-ādinā darśitaḥ | sa punaḥ kṛṣṇa ity arthāntarāpekṣayā mantavyam, yayor eva samaṁ vittam ity-ādi-nyāyāt | tathā viṣṇu-dharme—
Итак, установлено: шри Кришна — Бхагаван, а Пуруша, будучи внутренним правителем всего, — Параматма. Здесь возникает сомнение: «Но ведь это одно речение, утверждающее, что Он источник долей, при противоречии со многими речениями, утверждающими, что Он доля, окажется высказыванием второстепенным?»
На это говорится: те речения — из шри «Бхагаватам» или чужие? При первом: эта глава о тайне рождения есть сутра для всех речений о нисшествиях Бхагавана — ибо она указует на них, читается первою, и далее ими же раскрывается. А в ней «эти — доли и части Пуруши» есть сутра определительная: в речениях о нисшествиях иных да знает Пуруши долями, а Кришну — самим Бхагаваном; она в виде обещания и решает смысл книги. О том сказано: «Определение — то, что творит правило там, где правила нет». А определение читается в писании лишь однажды, не повторением, — как «при взаимозапрете исполняется последующее». И потому одним этим должны управляться хоть десять миллионов речений: значит, оно не второстепенно; напротив, учёность в том и состоит, чтобы и противоречащим ему дать смысл, ему сообразный.
И нельзя сомневаться, будто, раз оно определительное, действие его надо знать лишь в том писании, а не везде, — и потому оно переносное: ведь шри «Бхагаватам» имеет предметом вещь высшего смысла, да и определение это дано там по смыслу.
И ещё: видно и в других местах, что одно лишь речение-обещание подавляет многие иные речения. Как шрути о невозникновении простора и такое же шрути о дыханиях, себе противоречащие, да и иное шрути, подавляются словами «когда познан Атман, познано всё это» и «всё это — то, что есть этот Атман» и далее. Потому и Свами с прочими снова и снова указывали именно на это речение, устраняя те и эти противоречия.
Итак, при установленном мнении шри «Бхагаватам» и при том, что речение это сильнее всех, — а в первой сандарбхе утверждено, и в этой будет утверждаться, что шри «Бхагаватам» подавляет все писания, — учёные люди усмотрели, что и чужие речения ему сообразны: каково повеление царя, таково же и у его спутников.
Итак, речения из шри «Бхагаватам» показываются с согласным ему смыслом. «Нисшедшего долею» значит: вместе с долею, с Баладевою. «Частями двумя весьма у Хари» — часть Хари есть земля, а «ими двумя» — Рамою и Кришною. В «По счастью, мать, в чреве твоём пребывает высший человек, долею, воочию Бхагаван, ради нашего бытия» — то есть: кто прежде был ради нашего бытия обликом Матсьи и прочих, долею, тот, о мать, теперь в чреве твоём воочию, сам.
А «благо мира, имеющее долею непадающего» — бахуврихи, где смысл другого слова стоит в седьмом падеже: «в том, кто долею обладает, нисходящем», — ибо вхождение и тех долей будет здесь истолковано; там же сказано о Нём как о полном: «всё собою имеющий, ставший себе».
Так и в речении не слишком учёных людей: «Эти двое, воочию у Бхагавана Хари, Нараяны, нисшедшие сюда долею, в доме Васудевы», — и здесь, по побуждению Сарасвати, «долею» значит: вместе со всею Его долею.
Так же и в «Те вот эти — две доли Бхагавана Хари, пришедшие сюда ради изжития бремени земли, — два Кришны, возвышающие Яду и Куру». Здесь «пришедшие» — причастие в деятеле, а «двух Кришн» — второй падеж, в действии. Значит: те две доли Бхагавана Хари, Пуруши, семени многих нисшествий, именуемые Нарою и Нараяною, — они деятели, — пришли к двум Кришнам, то есть к Кришне и Арджуне, которые здесь действие, и вошли в них. Каковы эти «два Кришны»? «Ради изжития бремени земли», а по слогу «и» — и ради разных иных игр, дающих счастье преданным. «Возвышающие Яду и Куру» — нисшедшие в роды Яду и Куру.
А речение предания «В Арджуне — вхождение Нары; Кришна — Нараяна сам» сказано по соотнесению с вхождением Нары в шримад Арджуну. А тот, кто сам, не достигаемый ничем иным, Нараяна, показанный в «Нараяна Ты, а не всех телесных» и далее, — он же снова Кришна: это надо мыслить по соотнесению с иным смыслом, по правилу «у которых двоих достояние равно» и далее. Так и в «Вишну-дхарме»:
dad435395308 · publicado 20 sept 2026, 19:59:50 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Возражение сильное и честное: одно место против многих. Ответ переводит спор с числа на вид речения.
Определительная сутра и правда читается один раз — и управляет всем сводом; на этом стоит вся грамматика.
И разбор чужих мест не насилует их: «долею» толкуется как «вместе с долею», что язык допускает без натяжки.