नन्व् इत्थं प्रकाशवैचित्री कथं स्यात्, यया विरहसंयोगयोर् युगपद् एव स्थितिः? इत्य् आशङ्क्याह— आत्मन्य् एवात्मनात्मानं सृजे हन्म्य् अनुपालये । आत्ममायानुभावेन भूतेन्द्रियगुणात्मना ॥ आत्मनि अनन्तप्रकाशमये श्रीविग्रहलक्षणे स्वस्मिन् आत्मना स्वयम् आत्मानं प्रकाशविशेषं सृजे अभिव्यञ्जयामि । केन? निमित्तभूतेन आत्मामायानुभावेन अचिन्त्यायाः स्वरूपशक्तेः प्रभावेन । स्वरूपभूतया न् इत्यशक्त्या मायाख्यया युतैति मध्वभाष्यधृतचतुर्वेदशिखातः । कीदृशेन? भूतेन्द्रियगुणात्मना, भूतानि परमार्थसत्यानि यानि ममेन्द्रियाणि, ये च गुणा रूपरसादयः, तेषाम् आत्मना प्रकाशकेनेत्य् अर्थः । बुद्धीन्द्रियेति पाठे आत्मनेत्य् अस्य विशेषणम् । बुद्धयोऽन्तःकरणानि, इन्द्रियाणि बहिःकरणानि, गुणा रूपादयः, तानि सर्वाण्य् अपि आत्मा स्वरूपं यत्र, तेनेति । तद् एवम् आविर्भूय अनु पश्चात् कदापि हन्मि, ततोऽन्यत्र गच्छामि । हन् हिंसागतयोः । कदाप्य् अनु पश्चात् पुनः पालये स्वयम् आगत्य पालयामि, निजविरहदूनान् इति शेषः । एतत्कारणं तु यत् त्व् अहं भवतीनां वै इत्यादौ वक्ष्यते । हन्तेर् अर्थान्तरे त्रयाणाम् एककर्मकर्तृत्वेऽपि तम् आत्मानं प्रकाशं कदाचित् तिरोधापयामि । तस्मात् तं प्रकाशम् आकृष्य प्रकाशवैविध्यम् एकीकरोमीत्य् अर्थः । एवम् एव दशमसप्ततिममाध्याये स्वामिभिर् अपि व्याख्यातम्—एवं सर्वगृहेभ्यः पृथक् पृथङ् निर्गत्यानन्तरम् एक एव सुधर्मां प्राविशत् इति । यथा च माध्वभाष्यधृतपाद्मवचनम्— स देवो बहुधा भूत्वा निर्गुणः पुरुषोत्तमः । एकीभूयः पुनः शेते निर्दोषो हरिर् आदिकृत् ॥ इति । श्रुतिश् च शङ्करभाष्यधृता—स एकधा भवति, द्विधा भवति, त्रिधा भवति इत्याद्या । तदनन्तरं पुनर् अपि तम् आत्मानं पालये पुनर् अभिव्यज्य निजप्रेष्ठजनैः सह क्रीडया सम्भूतानन्दं करोमीत्य् अर्थः । एवं हन्तिर् अश्लीलोऽपि स्ववियोगिजनविषयकारुण्यकृतभावान्तरेण स्वयम् एव प्रयुक्त इति न दोष आशङ्क्यः—छिन्द्यां स्वबाहुम् अपि वः प्रतिकूलवृत्तिम् इतिवत् ।
nanv itthaṁ prakāśa-vaicitrī kathaṁ syāt, yayā viraha-saṁyogayor yugapad eva sthitiḥ? ity āśaṅkyāha— ātmany evātmanātmānaṁ sṛje hanmy anupālaye | ātma-māyānubhāvena bhūtendriya-guṇātmanā || ātmani ananta-prakāśa-maye śrī-vigraha-lakṣaṇe svasmin ātmanā svayam ātmānaṁ prakāśa-viśeṣaṁ sṛje abhivyañjayāmi | kena? nimitta-bhūtena ātmā-māyānubhāvena acintyāyāḥ svarūpa-śakteḥ prabhāvena | svarūpa-bhūtayā n itya-śaktyā māyākhyayā yutaiti madhva-bhāṣya-dhṛta-caturveda-śikhātaḥ | kīdṛśena? bhūtendriya-guṇātmanā, bhūtāni paramārtha-satyāni yāni mamendriyāṇi, ye ca guṇā rūpa-rasādayaḥ, teṣām ātmanā prakāśakenety arthaḥ | buddhīndriyeti pāṭhe ātmanety asya viśeṣaṇam | buddhayo'ntaḥ-karaṇāni, indriyāṇi bahiḥ-karaṇāni, guṇā rūpādayaḥ, tāni sarvāṇy api ātmā svarūpaṁ yatra, teneti | tad evam āvirbhūya anu paścāt kadāpi hanmi, tato'nyatra gacchāmi | han hiṁsā-gatayoḥ | kadāpy anu paścāt punaḥ pālaye svayam āgatya pālayāmi, nija-viraha-dūnān iti śeṣaḥ | etat-kāraṇaṁ tu yat tv ahaṁ bhavatīnāṁ vai ity-ādau vakṣyate | hanter arthāntare trayāṇām eka-karma-kartṛtve'pi tam ātmānaṁ prakāśaṁ kadācit tirodhāpayāmi | tasmāt taṁ prakāśam ākṛṣya prakāśa-vaividhyam ekīkaromīty arthaḥ | evam eva daśama-saptatimamādhyāye svāmibhir api vyākhyātam—evaṁ sarva-gṛhebhyaḥ pṛthak pṛthaṅ nirgatyānantaram eka eva sudharmāṁ prāviśat iti | yathā ca mādhva-bhāṣya-dhṛta-pādma-vacanam— sa devo bahudhā bhūtvā nirguṇaḥ puruṣottamaḥ | ekībhūyaḥ punaḥ śete nirdoṣo harir ādi-kṛt || iti | śrutiś ca śaṅkara-bhāṣya-dhṛtā—sa ekadhā bhavati, dvidhā bhavati, tridhā bhavati ity-ādyā | tad-anantaraṁ punar api tam ātmānaṁ pālaye punar abhivyajya nija-preṣṭha-janaiḥ saha krīḍayā sambhūtānandaṁ karomīty arthaḥ | evaṁ hantir aślīlo'pi sva-viyogi-jana-viṣaya-kāruṇya-kṛta-bhāvāntareṇa svayam eva prayukta iti na doṣa āśaṅkyaḥ—chindyāṁ sva-bāhum api vaḥ pratikūla-vṛttim itivat |
«Но откуда же возьмётся такое многообразие проявлений, которым разлука и соединение стоят разом?» — на это сомнение он говорит: «В себе самом собою себя творю, убиваю, оберегаю — могуществом своей майи, естеством элементов, чувств и качеств».
В себе — в себе самом, полном бесконечных проявлений, отличаемом как шри образ, — собою, сам, себя, то есть особое проявление, «творю», то есть проявляю. Чем? Причиною тому — «могущество своей майи», мощь непостижимой силы своеобразия. «Снабжён вечною силою, ставшею его своеобразием, зовомою майей», — так в «Чатурведа-шикхе», приведённой бхашьей Мадхвы. Каким? «Естеством элементов, чувств и качеств»: элементы, сущие высшею истиною, — это мои чувства, а качества — образ, вкус и прочее; их естеством, то есть являющим их. При чтении «буддхи-индрия» это определение к слову «естеством»: буддхи — внутренние орудия, индрии — внешние, качества — образ и прочее; и всё это имеет своим естеством, своеобразием — его.
Итак, явившись, «ану», то есть после, когда-либо «убиваю» — то есть ухожу оттуда в другое место: корень «хан» значит и убивать, и ходить. И когда-либо, «ану», после, снова «оберегаю» — сам придя, оберегаю истомлённых разлукою со мною; это дополнение. А причина тому будет сказана далее, в «Что же я вам, поистине» и прочем.
При другом значении корня «хан», хотя у всех трёх действий один и тот же предмет, выходит: то себя, то проявление, иногда сокрываю; притянув то проявление, свожу разнообразие проявлений воедино. Так же истолковано и Свами в семидесятой главе десятой песни: «Так, выйдя порознь из всех домов, он затем один вошёл в Судхарму». И речение «Падмы», приведённое бхашьей Мадхвы: «Тот Бог, став многообразным, бескачественный Высший Человек, став снова единым, почиет — беспорочный Хари, изначальный творец». И шрути, приведённая бхашьей Шанкары: «Он бывает единым, бывает двояким, бывает троичным» и далее. А после того снова «оберегаю» — снова проявив себя, творю блаженство, рождённое игрою со своими дорогими.
И пусть корень «хан» неблагозвучен — употреблён он им самим, из иного чувства, рождённого состраданием к разлучённым с ним; порока тут подозревать не надо, как и в «Отсёк бы даже собственную руку, если бы она поступала с вами враждебно».
1826446967d9 · publicado 20 sept 2026, 19:59:50 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Резкое слово поставлено намеренно: уход назван убийством, потому что именно так он ощущается теми, кого оставляют.