तत्र द्वारकायास् तत्तद् विष्णुपुराणादिवचनैर् उदाहरिष्यते । इयं च श्रुतिर् उदाहरणीया— अन्तःसमुद्रे मनसा चरन्तं ब्राह्मान्वविन्दन् दशहोतारम् अर्णे । समुद्रेऽन्तः कवयो विचक्षते मरीचीनां पदम् अन्विच्छन्ति वेधसः ॥ इत्य् आद्या । श्रीमथुरायाः प्रपञ्चातीतत्वं, यथा वाराहे—अन्यैव काचित् सा सृष्टिर् विधातुर् व्यतिरेकिणीइति । न् इत्यत्वम् अपि, यथा पाद्मे पातालखण्डे—ऋषिर् माथुरनामात्र तपः कुर्वति शाश्वतेइति । अत्र मथुरामण्डले शाश्वते न् इत्ये कुर्वति करोति । अलौकिकरूपत्वं, यथा आदिवाराहे— भूर् भुवः स्वस् तलेनापि न पातालतलेऽमलम् । नोर्ध्वलोके मया दृष्टं तादृक् क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ इति । श्रीभगवन्न् इत्यास्पदत्वं, यथा — अहोऽतिधन्या मथुरा यत्र सन्निहितो हरिः ॥ इति । न च वक्तव्यम् उपासनास्थानम् एवेदम्, यतो आदिवाराहे— मथुरायाः परं क्षेत्रं त्रैलोक्ये न हि विद्यते । तस्यां वसाम्य् अहं देवि मथुरायां तु सर्वदा ॥ इति । तत्र वासस्यैव कण्ठोक्तिः । अत्रेदृशं श्रीवराहदेववाक्यम् अंशांशिनोर् ऐक्यविवक्षयैव, न तु तस्यैवासौ निवासः श्रीकृष्णक्षेत्रत्वेनैव प्रसिद्धेः । तथैव पातालखण्डे—अहो मधुपुरी धन्या यत्र तिष्ठति कंसहा इति । वायुपुराणे तु स्वयं साक्षाद् एवेत्य् उक्तम्— चत्वारिंशद् योजनानां ततस् तु मथुरा स्मृता । यत्र देवो हरिः साक्षात् स्वयं तिष्ठति सर्वदा ॥ इति । अत्र साक्षाच्छब्देन सूक्ष्मरूपता । स्वयंशब्देन श्रीमत्प्रतिमारूपता च निषिद्धा । तत इति पूर्वोक्तात् पुष्कराख्यतीर्थात् इत्य् अर्थः । मथुरायाः परं क्षेत्रम् इत्य् अनेन वराहवचनेन पूर्याम् एव तिष्ठतीति निरस्तम् । अत्र श्रीगोपालतापनीश्रुतिश् च—स होवाच तं हि नारायणो देवः सकाम्या मेरोः शृङ्गे यथा सप्तपूर्यो भवन्ति, तथा सकाम्या निष्काम्याश् च भूगोलचक्रे सप्तपूर्यो भवन्ति । तासां मध्ये साक्षाद् ब्रह्म गोपालपुरी हीति ॥ सकाम्या निष्काम्या देवानां सर्वेषां भूतानां भवन्ति, यथा हि वै सरसि पद्मं तिष्ठति, तथा भूम्यां तिष्ठतीति चक्रेण रक्षिता हि मथुरा हि वै तस्मात् गोपालपुरी भवति । बृहद् बृहद्वनं मधोर् मधुवनम् इत्य् आदिका । पुनश् च एतैर् आवृता पुरी भवति तत्र तेष्व् एव गहनेष्व् एवम् इत्य् आदिका । तथा—द्वे वने स्तः कृष्णवनं भद्रवनं, तयोर् अन्तर् द्वादशवनानि पुण्यानि पुण्यतमानि, तेष्व् एव देवास् तिष्ठन्ति, सिद्धाः सिद्धिं प्राप्ताः । तत्र हि रामस्य राममूर्तिः इत्य् आदिका । तद् अप्य् एते श्लोका भवन्ति । प्राप्य मथुरां पुरीं रम्यां सदा ब्रह्मादिसेवितम् । शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गरक्षितां मुषलादिभिः ॥ यत्रासौ संस्थितः कृष्णस् त्रिभिः शक्त्या समाहितः । रामानिरुद्धप्रद्युम्नै रुक्मिण्या सहितो विभुः ॥ इति । किं तस्य स्थानम् इति श्रीगान्धर्व्याः प्रश्नस्योत्तरम् इदम् । एवम् एव श्रीरघुनाथस्याप्य् अयोध्यायां श्रूयते, यथा स्कान्दायोध्यामाहात्म्ये स्वर्गद्वारम् उद्दिश्य— चतुर्धा च तनुं कृत्वा देवदेवो हरिः स्वयम् ।
tatra dvārakāyās tattad viṣṇu-purāṇādi-vacanair udāhariṣyate | iyaṁ ca śrutir udāharaṇīyā— antaḥ-samudre manasā carantaṁ brāhmānvavindan daśa-hotāram arṇe | samudre'ntaḥ kavayo vicakṣate marīcīnāṁ padam anvicchanti vedhasaḥ || ity ādyā | śrī-mathurāyāḥ prapañcātītatvaṁ, yathā vārāhe—anyaiva kācit sā sṛṣṭir vidhātur vyatirekiṇīiti | n ityatvam api, yathā pādme pātāla-khaṇḍe—ṛṣir māthura-nāmātra tapaḥ kurvati śāśvateiti | atra mathurā-maṇḍale śāśvate n itye kurvati karoti | alaukika-rūpatvaṁ, yathā ādivārāhe— bhūr bhuvaḥ svas talenāpi na pātāla-tale'malam | nordhva-loke mayā dṛṣṭaṁ tādṛk kṣetraṁ vasundhare || iti | śrī-bhagavan-n ityāspadatvaṁ, yathā — aho'tidhanyā mathurā yatra sannihito hariḥ || iti | na ca vaktavyam upāsanā-sthānam evedam, yato ādivārāhe— mathurāyāḥ paraṁ kṣetraṁ trailokye na hi vidyate | tasyāṁ vasāmy ahaṁ devi mathurāyāṁ tu sarvadā || iti | tatra vāsasyaiva kaṇṭhoktiḥ | atredṛśaṁ śrī-varāha-deva-vākyam aṁśāṁśinor aikya-vivakṣayaiva, na tu tasyaivāsau nivāsaḥ śrī-kṛṣṇa-kṣetratvenaiva prasiddheḥ | tathaiva pātāla-khaṇḍe—aho madhu-purī dhanyā yatra tiṣṭhati kaṁsahā iti | vāyu-purāṇe tu svayaṁ sākṣād evety uktam— catvāriṁśad yojanānāṁ tatas tu mathurā smṛtā | yatra devo hariḥ sākṣāt svayaṁ tiṣṭhati sarvadā || iti | atra sākṣāc-chabdena sūkṣma-rūpatā | svayaṁ-śabdena śrīmat-pratimā-rūpatā ca niṣiddhā | tata iti pūrvoktāt puṣkarākhya-tīrthāt ity arthaḥ | mathurāyāḥ paraṁ kṣetram ity anena varāha-vacanena pūryām eva tiṣṭhatīti nirastam | atra śrī-gopāla-tāpanī-śrutiś ca—sa hovāca taṁ hi nārāyaṇo devaḥ sakāmyā meroḥ śṛṅge yathā sapta-pūryo bhavanti, tathā sakāmyā niṣkāmyāś ca bhūgola-cakre sapta-pūryo bhavanti | tāsāṁ madhye sākṣād brahma gopāla-purī hīti || sakāmyā niṣkāmyā devānāṁ sarveṣāṁ bhūtānāṁ bhavanti, yathā hi vai sarasi padmaṁ tiṣṭhati, tathā bhūmyāṁ tiṣṭhatīti cakreṇa rakṣitā hi mathurā hi vai tasmāt gopāla-purī bhavati | bṛhad bṛhad-vanaṁ madhor madhu-vanam ity ādikā | punaś ca etair āvṛtā purī bhavati tatra teṣv eva gahaneṣv evam ity ādikā | tathā—dve vane staḥ kṛṣṇa-vanaṁ bhadra-vanaṁ, tayor antar dvādaśa-vanāni puṇyāni puṇyatamāni, teṣv eva devās tiṣṭhanti, siddhāḥ siddhiṁ prāptāḥ | tatra hi rāmasya rāma-mūrtiḥ ity ādikā | tad apy ete ślokā bhavanti | prāpya mathurāṁ purīṁ ramyāṁ sadā brahmādi-sevitam | śaṅkha-cakra-gadā-śārṅga-rakṣitāṁ muṣalādibhiḥ || yatrāsau saṁsthitaḥ kṛṣṇas tribhiḥ śaktyā samāhitaḥ | rāmāniruddha-pradyumnai rukmiṇyā sahito vibhuḥ || iti | kiṁ tasya sthānam iti śrī-gāndharvyāḥ praśnasyottaram idam | evam eva śrī-raghunāthasyāpy ayodhyāyāṁ śrūyate, yathā skāndāyodhyā-māhātmye svarga-dvāram uddiśya— caturdhā ca tanuṁ kṛtvā devadevo hariḥ svayam |
О Двараке будет приведено то и это речениями «Вишну-пураны» и прочих. И надо привести вот это шрути: «Ходящего умом внутри океана обрели брахманы — десятижреца в потоке; внутри океана прозревают поэты, ищут творцы след лучей» и далее.
Что шри Матхура превосходит мир — как в «Варахе»: «то некое иное творение, отличное от творца». И вечность её — как в «Падме», в «Патала-кханде»: «риши по имени Матхура совершает здесь подвиг, в вечной», то есть в округе Матхуры, «в вечной», и «совершает» значит делает. Неземной её облик — как в «Ади-варахе»: «Ни на уровне Бхур, Бхувах и Свах, ни на дне Паталы, ни в верхнем мире не видано мною такого безупречного поля, Васундхара». Что она вечная обитель шри Бхагавана — как: «О, преблаженна Матхура, где близко пребывает Хари».
И нельзя сказать, что это лишь место почитания, ибо в «Ади-варахе»: «Выше поля Матхуры нет ничего в трёх мирах; в ней я обитаю, Деви, в Матхуре всегда». Тут прямо сказано именно об обитании. А что такое речение здесь принадлежит шри Варахадеве — это с желанием сказать о единстве доли и источника долей, а не о том, что она — его обитель: известно, что она именно поле шри Кришны. Так и в «Патала-кханде»: «О, блаженна Мадху-пури, где пребывает убийца Камсы». А в «Ваю-пуране» сказано, что Он там воочию и Сам: «В сорока йоджанах оттуда помнится Матхура, где бог Хари воочию, Сам, пребывает всегда». Словом «воочию» здесь отвергнут тонкий облик, а словом «Сам» — облик шримат изваяния. «Оттуда» — от прежде названной переправы, именуемой Пушкарою. А речением Варахи «выше поля Матхуры» отвергнуто, будто Он пребывает только в городе.
И здесь — шрути шри «Гопала-тапани»: «Так сказал ему бог Нараяна: как на вершине Меру бывают семь желанных городов, так и на круге земном бывают семь городов, желанных и бесстрастных; и среди них воочию Брахман — город Гопалы». «Желанные и бесстрастные бывают у богов, у всех существ; как лотос стоит в озере, так стоит он на земле. Матхура ведь хранима диском, потому она и бывает городом Гопалы. „Бриход“ — Бриход-вана, „мадхох“ — Мадху-вана» и далее. И снова: «Ими окружён бывает город; там, в них же, в чащах, так» и далее. И так: «Есть два леса — Кришна-вана и Бхадра-вана; внутри них — двенадцать лесов благих и наиблагих; в них пребывают боги, совершенные, обретшие совершенство; там ведь у Рамы образ Рамы» и далее. И есть ещё эти стихи: «Достигнув отрадного города Матхуры, всегда посещаемого Брахмою и прочими, хранимого раковиной, диском, палицей, Шарнгою и булавой, — где пребывает этот Кришна, всеобъемлющий, соединённый с силою, с тремя: с Рамою, Анируддхой, Прадьюмной, и с Рукмини». Это — ответ на вопрос шри Гандхарви: «Какова Его обитель?»
Так же слышится и о шри Рагхунатхе в Айодхье, как в величии Айодхьи в «Сканде», где говорится о вратах неба: «И, сотворив тело четверояко, бог богов Хари сам…»
18923a77dfca · publicado 20 sept 2026, 19:59:50 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Город назван не местом памяти о Нём, а местом, где Он живёт, — и разница эта оговорена нарочно.