एवम् अनिरुद्धस्यापि साक्षाच् चतुर्व्यूहत्वे लिङ्गम् आह— अपि स्विद् आस्ते भगवान् सुखं वो यः सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्धः । यम् आमनन्ति स्म हि शब्दयोनिं मनोमयं सत्त्वतुरीयतत्त्वम् ॥ शब्दयोनिं निश्वासव्यञ्जितवेदवृन्दम्, एवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य निश्वसितम् एतद् यद् ऋग्वेदः इत्य् आदिश्रुतेः । मनोमयं चित्ते वासुदेववन् मनस्य् उपास्यम् । सत्त्वं शुद्धसत्त्वात्मकः श्रीवासुदेवादिरूपो भगवान् तत्र तुरीयं रूपम् । अतो बाणयुद्धादौ बन्धनानुकरणादिकम् आत्मेच्छामयी लीलैव श्रीरामचन्द्रादिवत् । अस्य पाद्मबृहत्सहस्रनाम्नि माहात्म्यनामानि चैतानि— अनिरुद्धो बृहद्ब्रह्म प्राद्युम्निर् विश्वमोहनः । चतुरात्मा चतुर्वर्णश् चतुर्युगविधायकः ॥ चतुर्भेदैकविश्वात्मा सर्वोत्कृष्टांशकोटिसूः । आश्रयात्मा ॥ इति । अतः श्रीकृष्णव्यूहत्वेन महानिरुद्धत्वाद् अस्यैवाविर्भावविशेषः प्रलयार्णवादिधामा पुरुष इति ज्ञेयम् । अत एवाभेदेन जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् इत्याद्युक्तं मूलसङ्कर्षणाद्यंशैर् एव हीतरसङ्कर्षणाद्यवस्थात्रयं पुरुषं प्रकाशयतीति । तथैवाभेदेन विष्णुधर्मोत्तरेऽपीदम् उक्तम् । तत्र श्रीवज्रप्रश्नः— कस् त्व् असौ बालरूपेण कल्पान्तेषु पुनः पुनः । दृष्टो यो न त्वया ज्ञातस् तत्र कौतूहलं मम ॥ श्रीमार्कण्डेयोत्तरं च— भूयो भूयस् त्व् असौ दृष्टो मया देवो जगत्पतिः । कल्पक्षयेण विज्ञातः स मायामोहितेन वै ॥ कल्पक्षये व्यतीते तु तं देवं प्रपितामहात् । अनिरुद्धं विजानामि पितरं ते जगत्पतिम् ॥ इति । भीष्मपर्वणि दुर्योधनं प्रति भीष्मशिक्षायां श्रीकृष्णस्यावतारारम्भे गन्धमादनम् आगतस्य ब्रह्मणस् तदाविर्भावं मनसि पश्यतस् स्तुतस्यतद् इदं वचनम्— सृष्ट्वा सङ्कर्षणं देवं स्वयम् आत्मानम् आत्मना । कृष्ण त्वम् आत्मनास्राक्षीः प्रद्युम्नं चात्मसंभवम् ॥ प्रद्युम्नाच् चानिरुद्धं त्वं यं विदुर् विष्णुम् अव्ययम् । अनिरुद्धोऽसृजन् मां वै ब्रह्माणं लोकधारिणम् ॥ वासुदेवमयः सोऽहं त्वयैवास्मि विनिर्मितः ॥ अत एव च पूर्वम् अपि च जगृहे पौरुषं रूपम् इत्य् अत्र श्रीकृष्णस्य अनिरुद्धावतारान्तःपातित्वं न व्याख्यातम् ॥ ॥
evam aniruddhasyāpi sākṣāc caturvyūhatve liṅgam āha— api svid āste bhagavān sukhaṁ vo yaḥ sātvatāṁ kāma-dugho'niruddhaḥ | yam āmananti sma hi śabda-yoniṁ mano-mayaṁ sattva-turīya-tattvam || śabda-yoniṁ niśvāsa-vyañjita-veda-vṛndam, evaṁ vā are asya mahato bhūtasya niśvasitam etad yad ṛg-vedaḥ ity ādi-śruteḥ | manomayaṁ citte vāsudevavan manasy upāsyam | sattvaṁ śuddha-sattvātmakaḥ śrī-vāsudevādi-rūpo bhagavān tatra turīyaṁ rūpam | ato bāṇa-yuddhādau bandhanānukaraṇādikam ātmecchāmayī līlaiva śrī-rāmacandrādivat | asya pādma-bṛhat-sahasra-nāmni māhātmya-nāmāni caitāni— aniruddho bṛhad-brahma prādyumnir viśva-mohanaḥ | catur-ātmā catur-varṇaś catur-yuga-vidhāyakaḥ || catur-bhedaika-viśvātmā sarvotkṛṣṭāṁśa-koṭi-sūḥ | āśrayātmā || iti | ataḥ śrī-kṛṣṇa-vyūhatvena mahāniruddhatvād asyaivāvirbhāva-viśeṣaḥ pralayārṇavādi-dhāmā puruṣa iti jñeyam | ata evābhedena jagṛhe pauruṣaṁ rūpaṁ bhagavān ity-ādy-uktaṁ mūla-saṅkarṣaṇādy-aṁśair eva hītara-saṅkarṣaṇādy-avasthā-trayaṁ puruṣaṁ prakāśayatīti | tathaivābhedena viṣṇu-dharmottare'pīdam uktam | tatra śrī-vajra-praśnaḥ— kas tv asau bāla-rūpeṇa kalpānteṣu punaḥ punaḥ | dṛṣṭo yo na tvayā jñātas tatra kautūhalaṁ mama || śrī-mārkaṇḍeyottaraṁ ca— bhūyo bhūyas tv asau dṛṣṭo mayā devo jagat-patiḥ | kalpa-kṣayeṇa vijñātaḥ sa māyā-mohitena vai || kalpa-kṣaye vyatīte tu taṁ devaṁ prapitāmahāt | aniruddhaṁ vijānāmi pitaraṁ te jagat-patim || iti | bhīṣma-parvaṇi duryodhanaṁ prati bhīṣma-śikṣāyāṁ śrī-kṛṣṇasyāvatārārambhe gandha-mādanam āgatasya brahmaṇas tad-āvirbhāvaṁ manasi paśyatas stutasyatad idaṁ vacanam— sṛṣṭvā saṅkarṣaṇaṁ devaṁ svayam ātmānam ātmanā | kṛṣṇa tvam ātmanāsrākṣīḥ pradyumnaṁ cātma-saṁbhavam || pradyumnāc cāniruddhaṁ tvaṁ yaṁ vidur viṣṇum avyayam | aniruddho'sṛjan māṁ vai brahmāṇaṁ loka-dhāriṇam || vāsudeva-mayaḥ so'haṁ tvayaivāsmi vinirmitaḥ || ata eva ca pūrvam api ca jagṛhe pauruṣaṁ rūpam ity atra śrī-kṛṣṇasya aniruddhāvatārāntaḥ-pātitvaṁ na vyākhyātam || ||
Так и о том, что Анируддха воочию входит в четверицу, он даёт признак: «Да пребывает ли у вас счастливо Бхагаван, Анируддха, что доит сатватам их желания, — тот, кого называют лоном звука, состоящим из ума, четвёртою сутью саттвы?»
«Лоно звука» — сонм Вед, явленный Его дыханием, по шрути «Так, эй, выдох этого великого существа — вот Риг-веда» и далее. «Состоящий из ума» — почитаемый в уме, в сердце, как Васудева. «Саттва» — Бхагаван, чья природа — чистая саттва, чей облик — шри Васудева и прочие; «четвёртый» среди них — Его образ. Потому и в битве с Баною подражание связанности и прочее есть игра, полная собственной Его воли, как у шри Рамачандры и прочих.
В «Падме», в великой тысяче имён, имена Его величия такие: «Анируддха, великий Брахман, Прадьюмни, обольщающий вселенную, четверояко себя имеющий, четырёхцветный, устроитель четырёх юг, душа вселенной, единой в четырёх различиях, родитель мириадов превосходящих всё долей, чья природа — прибежище». Потому и надо понимать, что Пуруша, чья обитель — океан растворения и прочее, есть особое явление именно Его, как расположения шри Кришны и великого Анируддхи.
Потому же, не различая, сказано «принял Бхагаван облик Пуруши» и далее: долями коренного Санкаршаны и прочих Он и являет три состояния иных Санкаршан и прочих, то есть Пурушу. Так же, не различая, сказано это и в «Вишну-дхармоттаре». Там вопрос шри Ваджры: «Кто же тот, кого в концах кальп ты снова и снова видел в облике ребёнка и не познал? О том у меня любопытство». И ответ шри Маркандеи: «Снова и снова видел я того бога, господина мира; познан он был мною лишь при гибели кальпы, обольщённым майей. А когда гибель кальпы миновала, того бога я знаю от прадеда как Анируддху, твоего отца, господина мира».
В «Бхишма-парве», в наставлении Бхишмы Дурьодхане, при начале нисшествия шри Кришны, Брахма, пришедший на Гандхамадану, видя Его явление в уме и восхваляя Его, сказал вот что: «Сотворив Санкаршану, бога, сам себя собою, — Кришна, ты собою сотворил и Прадьюмну, от себя рождённого; от Прадьюмны — Анируддху, которого знают как неиссякающего Вишну; а Анируддха сотворил меня, Брахму, держащего мир. Тот я, полный Васудевы, сотворён именно тобою». Потому и прежде, в «принял облик Пуруши», не истолковано, будто шри Кришна входит в нисшествие Анируддхи.
d495696b604d · publicado 20 sept 2026, 19:59:50 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Связанность Анируддхи верёвками Баны стоит тут рядом с Его же ролью источника Брахмы — и первое объясняется вторым, а не наоборот.