तथापि सर्वत्र पर्यवसाने निरुपद्रवेष्टप्राप्तिर् एव खलु सिद्धान्तरसशास्त्रयोः सम्मता । प्राचीनैर् आधुनिकैश् च लौकिकालौकिकवर्णकैः कविभिस् तथैवोपाख्यायते । श्रीमदस्मदुपजीव्यचरणैर् अपि ललितमाधवेपूर्णमनोरथनामन्य् अङ्के तथैव समापितम् । तद् एवोज्ज्वलनीलमणौ प्रमाणीकृत्य सर्वरसपूरकः समृद्धिमयः सम्भोग उदाहृतः । श्रीभगवता च यत् त्व् अहं भवतीनां वै इत्यादिना, या मया क्रीडता रात्र्याम् इत्याद्यन्तेन तथैवाभिप्रेतम् । जारभावमयः सङ्गमश् च सदैव सोपद्रवः । सोपद्रवतम् एव हि जारवादिनां रसहेतुर् इति गत्यन्तरं च न शक्यम् इति पर्यवसानपुरुषार्थत्वे तत्तच्छास्त्रसम्मतो न स्यात् । तथा परकोटिसङ्ख्यानां निजपदाब्जदलैः इत्यादियुगले, कुजगतिं गमिता न विदामः कश्मलेन कवरं वसनं वा इत्यादिरीतीनाम् उद्भटमहाभावानां तासां व्रजे भावसंगोपनं पूर्वम् अपि दुष्करम् आसीत् । महाविरहे तु जाते, निवारयामः समुपेत्य माधवं किं नोऽकरिष्यन् कुलवृद्धबान्धवाः इति, विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सुस्वरं गोविन्द दामोदर माधवेति चेति, ता मन्मनस्का मत्प्राणा मदर्थे त्यक्तदैहिकाः इति, कृष्णदूते व्रजायाते उद्धवे त्यक्तलौकिकाः इति, गतह्रियः इति, काचिन् मधुकरं दृष्ट्वा इति, या दुस्त्यजं स्वजनम् आर्यपथं च हित्वा इति, गोप्यो हसन्त्यः पप्रच्छू रामदर्शनादृताः इति, मातरं पितरं भ्रातॄन् पतीन् पुत्रान् स्वसॄन् अपि । यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ इति च श्रूयते । अत्र निवारयाम इत्यादिकं यथा सङ्कॢप्तं, तथैव विसृज्य लज्जाम् इत्यादिनाचरितम् । तासां लज्जात्यागः खलु भावव्यक्त्यैव स्यात्, सर्वेषां गोकुलवासिनां रोदनादिसाम्यात् । ततस् तद्व्यक्तिपूर्वकरोदनद्वारेण ताभिर् निवारणम् अपि योग्यम् इति । एवं त्यक्तलौकिका इत्यादिषु च सुष्ठ्व् एव भावव्यक्तिर् गम्यते । किं बहुना, मातरम् इत्यादौ “मात्रादीन् जहिम” इत्य् उक्तं, न तु पूर्वरागवत् पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवान् अतिविलङ्घ्य इति मात्रम् उक्तम् । गोप्यो हसन्त्यः इति तून्मादलक्षणम् । तदानीं हासायोग्यत्वात्, यथैव काचिन् मधुकरं दृष्ट्वा इत्यादाव् उन्माद एव दृश्यते । तद् एवं तदानीं तु दुर्धरमहाभावेनोन्मत्तचेष्टानां निरपत्रपव्यञ्जितभावानां त्यक्तमात्रादीनां तासाम् असङ्ख्यानां भावस्य संगोपनं नोपपद्यत एव । किन्तु ज्ञातोऽप्य् असौ महाविरहपीडया सर्वैरज्ञात इव आसीत् । अनन्तरं त्व् अनुसन्दध एव । स तु भावसङ्गोपनयैव कालकतिपयं स्वस्य रसताम् आवहति, व्यक्तत्वे तु स्वस्य परेषाम् अपि सर्वत्र वस्तुतो धर्ममयत्वप्रतीतौ जातायाम् एवेति रसविदां मतम् । अधर्ममयत्वप्रतीतौ त्व् अश्लीलतया व्याहन्यत एव रसः । अधर्ममयत्वं च द्विधा—परकीयात्वेन परस्पृष्टत्वेन च । तस्माद् यथैश्वर्यज्ञानमय्यां श्रीपरीक्षित्सभायाम् ऐश्वर्यज्ञानरीत्यैव तत् परिहृत्य रसावहत्वं समाहितम् । तथा लोकवल्लीलाकैवल्यावलम्बने प्रेममय्यां श्रीगोकुलसभायां लोकरीत्यैव समाधेयम् । तथा हि—
tathāpi sarvatra paryavasāne nirupadraveṣṭa-prāptir eva khalu siddhānta-rasa-śāstrayoḥ sammatā | prācīnair ādhunikaiś ca laukikālaukika-varṇakaiḥ kavibhis tathaivopākhyāyate | śrīmad-asmad-upajīvya-caraṇair api lalita-mādhavepūrṇa-manoratha-nāmany aṅke tathaiva samāpitam | tad evojjvala-nīlamaṇau pramāṇīkṛtya sarva-rasa-pūrakaḥ samṛddhimayaḥ sambhoga udāhṛtaḥ | śrī-bhagavatā ca yat tv ahaṁ bhavatīnāṁ vai ity-ādinā, yā mayā krīḍatā rātryām ity-ādy-antena tathaivābhipretam | jāra-bhāva-mayaḥ saṅgamaś ca sadaiva sopadravaḥ | sopadravatam eva hi jāra-vādināṁ rasa-hetur iti gaty-antaraṁ ca na śakyam iti paryavasāna-puruṣārthatve tat-tac-chāstra-sammato na syāt | tathā para-koṭi-saṅkhyānāṁ nija-padābja-dalaiḥ ity-ādi-yugale, kuja-gatiṁ gamitā na vidāmaḥ kaśmalena kavaraṁ vasanaṁ vā ity-ādi-rītīnām udbhaṭa-mahā-bhāvānāṁ tāsāṁ vraje bhāva-saṁgopanaṁ pūrvam api duṣkaram āsīt | mahā-virahe tu jāte, nivārayāmaḥ samupetya mādhavaṁ kiṁ no'kariṣyan kula-vṛddha-bāndhavāḥ iti, visṛjya lajjāṁ ruruduḥ sma susvaraṁ govinda dāmodara mādhaveti ceti, tā man-manaskā mat-prāṇā mad-arthe tyakta-daihikāḥ iti, kṛṣṇa-dūte vrajāyāte uddhave tyakta-laukikāḥ iti, gata-hriyaḥ iti, kācin madhukaraṁ dṛṣṭvā iti, yā dustyajaṁ svajanam ārya-pathaṁ ca hitvā iti, gopyo hasantyaḥ papracchū rāma-darśanādṛtāḥ iti, mātaraṁ pitaraṁ bhrātṝn patīn putrān svasṝn api | yad-arthe jahima dāśārha dustyajān sva-janān prabho || iti ca śrūyate | atra nivārayāma ity-ādikaṁ yathā saṅkḷptaṁ, tathaiva visṛjya lajjām ity-ādinācaritam | tāsāṁ lajjā-tyāgaḥ khalu bhāva-vyaktyaiva syāt, sarveṣāṁ gokula-vāsināṁ rodanādi-sāmyāt | tatas tad-vyakti-pūrvaka-rodana-dvāreṇa tābhir nivāraṇam api yogyam iti | evaṁ tyakta-laukikā ity-ādiṣu ca suṣṭhv eva bhāva-vyaktir gamyate | kiṁ bahunā, mātaram ity-ādau “mātr-ādīn jahima” ity uktaṁ, na tu pūrva-rāgavat pati-sutānvaya-bhrātṛ-bāndhavān ativilaṅghya iti mātram uktam | gopyo hasantyaḥ iti tūnmāda-lakṣaṇam | tadānīṁ hāsāyogyatvāt, yathaiva kācin madhukaraṁ dṛṣṭvā ity-ādāv unmāda eva dṛśyate | tad evaṁ tadānīṁ tu durdhara-mahā-bhāvenonmatta-ceṣṭānāṁ nirapatrapa-vyañjita-bhāvānāṁ tyakta-mātrādīnāṁ tāsām asaṅkhyānāṁ bhāvasya saṁgopanaṁ nopapadyata eva | kintu jñāto'py asau mahā-viraha-pīḍayā sarvairajñāta iva āsīt | anantaraṁ tv anusandadha eva | sa tu bhāva-saṅgopanayaiva kāla-katipayaṁ svasya rasatām āvahati, vyaktatve tu svasya pareṣām api sarvatra vastuto dharma-mayatva-pratītau jātāyām eveti rasa-vidāṁ matam | adharma-mayatva-pratītau tv aślīlatayā vyāhanyata eva rasaḥ | adharma-mayatvaṁ ca dvidhā—parakīyātvena para-spṛṣṭatvena ca | tasmād yathaiśvarya-jñāna-mayyāṁ śrī-parīkṣit-sabhāyām aiśvarya-jñāna-rītyaiva tat parihṛtya rasāvahatvaṁ samāhitam | tathā lokaval-līlā-kaivalyāvalambane prema-mayyāṁ śrī-gokula-sabhāyāṁ loka-rītyaiva samādheyam | tathā hi—
И всё же шастры вывода и шастры расы одобряют, чтобы при завершении повсюду было именно беспрепятственное обретение желанного. Так же повествуют и поэты, древние и новые, описывающие мирское и немирское. Так же завершили и шримад стопы, которыми мы живём, — в «Лалита-мадхаве», в акте, именуемом «Пурна-маноратха». И в «Уджджвала-ниламани», взяв то за свидетельство, приведено соединение, полное изобилия, наполняющее все расы. И шри Бхагаваном подразумевается то же — от «Что же я вам, поистине» и далее до «Те, что со мною, играющим ночью» и далее.
А схождение, полное чувства любовника, всегда сопряжено с бедами; для тех, кто стоит за джару, причина расы — именно наибольшая бедственность, и иного исхода тут быть не может. Значит, будь оно конечной целью человека, оно не было бы одобрено теми шастрами.
К тому же сокрытие чувства во Врадже было трудно им и прежде — при явном великом чувстве, какое видно в двустишии «Иных, числом в мириады, лепестками своего лотоса-стопы» и далее и в «Обретшая кривую походку, от смятения не знаем — косу или одежду» и далее. А когда родилась великая разлука, слышится: «Удержим Мадхаву, подойдя к нему; что нам сделали бы старшие рода и родичи?»; «Отбросив стыд, рыдали они громким голосом: „Говинда, Дамодара, Мадхава“»; «Те, чей ум — я, чьи жизни — я, ради меня оставившие телесное»; «Когда Уддхава, посланник Кришны, пришёл во Врадж, — оставившие мирское»; «Утратившие стыд»; «Некая, увидев пчелу»; «Которые, оставив трудноотставляемых своих людей и путь благородных»; «Пастушки смеющиеся спросили, почтённые видением Рамы»; и «Мать, отца, братьев, мужей, сыновей и сестёр — ради кого оставили мы, о Дашарха, трудноотставляемых своих, о Владыка».
Здесь, как замышлено в «Удержим» и далее, так и исполнено в «Отбросив стыд» и далее. А оставление ими стыда возможно было только через явление чувства: ведь рыдали одинаково все жители Гокулы. Значит, и удержание его ими через рыдание, которому предшествовало такое явление, уместно. И в «Оставившие мирское» и прочих явление чувства постигается очень хорошо. Да что много говорить: в «Мать» и далее сказано «мы оставили мать и прочих», а не просто «переступив через мужей, сыновей, род, братьев и родичей», как при прежней страсти. «Пастушки смеющиеся» — признак безумия, ибо смеху тогда не было места, как и в «Некая, увидев пчелу» и далее видится именно безумие.
Итак, сокрытие чувства у них, бесчисленных, тогда просто необъяснимо: они действовали как обезумевшие от неудержимого великого чувства, выражали чувство без стыда, оставили мать и прочих. Но, хотя и познан, он от муки великой разлуки был как бы всеми не познан; а после они всё связали воедино.
По мнению же знатоков расы, сокрытие чувства несёт расу лишь некоторое время, а при явности — только тогда, когда и у своих, и у чужих повсюду родилось представление, что по сути это полно закона. При представлении же, что оно полно беззакония, раса разрушается неблагозвучием. А беззаконие тут двояко: чужесть и тронутость другим. Потому: как в собрании шри Парикшита, полном знания о величии, это отстранено способом знания о величии и устроено так, чтобы несло расу, — так и в собрании шри Гокулы, полном любви, опирающемся на «Игра единственно — как в миру», это должно быть устроено способом мирским. А именно:
abaccc39b0b9 · publicado 20 sept 2026, 19:59:50 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Довод от расы прост: то, чего стыдятся, нельзя вечно хранить в тайне — и раз чувство во Врадже давно перестало быть тайной, оно не может быть беззаконным.