तैस् तैः पदैस् तत्पदवीम् अन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबलाः । वध्वाः पदैः सुपृक्तानि विलोक्यार्ताः समब्रुवन् ॥ इत्यादिना तस्या लीलावर्णनलेशेऽपि साहससिद्धिर् असौ नाभविष्यद् एवेति भावः । तयोर् आश्चर्यरूपत्वम् एव व्यनक्ति—तेजोवारिमृदां अचैतन्यानाम् अपि यथा येन प्रकारेण विनिमयः परस्परं स्वभावविपर्ययोर् भवति, तथा यो विभ्राजत इति शेषः । वाक्यशेषं च भावाभिभूतत्वेन न वक्तुं शक्तवान् इति गम्यते । तत्र तेजसश् चन्द्रादेस् तत्पदनखकान्तिविस्फारतादिना वारिमृद्वन् निस्तेजस्त्वधर्मावाप्तिः । वारिणो नद्यादेश् च वंशीवाद्यादिना वह्न्यादितेजोवद् उच्छूनताप्राप्तिः, पाषाणादिमृद्वच् च स्तम्भप्राप्तिः । मृदश् च पाषाणादेस् तत्कान्तिकन्दलीच्छुरितत्वेन तेजोवद् उज्ज्वलताप्राप्तिः, वंशीवाद्यादिना वारिवच् च द्रवताप्राप्तिर् इति । तद् एतत् सर्वं तस्य लीलावर्णने प्रसिद्धम् एव । यत्र यस्यां च विद्यमानायां त्रिधासर्गः श्रीभूलीलेतिशक्तित्रयीप्रादुर्भावो वा, द्वारकामथुरावृन्दावनानीति स्थानत्रयगतशक्तिवर्गत्रयप्रादुर्भावो वा, वृन्दावन एव रसव्यवहारेण सुहृदुदासीनप्रतिपक्षनायिकारूपत्रिभेदानां सर्वासाम् अपि व्रजदेवीनाम् एव प्रादुर्भावो वा, मृषा मिथ्यैव । यस्याः सौन्दर्यादिगुणसम्पदा तास् ताः कृष्णस्य न किञ्चिद् इव प्रयोजनम् अर्हन्तीत्य् अर्थः । तद् धीमहीति यच्छब्दलब्धेन तच्छब्देनान्वयः । परमशक्तिशक्तिमत्त्वेनातिशायितमहाभावरसेन वा परस्परम् अभिन्नतां गतयोर् ऐक्येनैव विवक्षितं तद् इति । अत एव सामान्यतया परामर्शान् नपुंसकत्वं च । कथम्भूतम्? स्वेन धाम्ना स्वप्रभावेन सदा निरस्तं स्वलीलाप्रतिबन्धकानां जरतीप्रभृतीनां प्रतिपक्षनायिकानां च कुहकं माया येन तत् । तथा सत्यं तादृशत्वेन न् इत्यसिद्धम् । यद् वा, परस्परं विलासादिभिर् अनवरतम् आनन्दसन्दोहदाने कृतसत्यम् इव जातम्, तत्र निश्चलम् इत्य् अर्थः । अत एव परम्, अन्यत्र कुत्राप्य् अदृष्टगुणलीलादिभिर् विश्वविस्मापकत्वात् सर्वतोऽप्य् उत्कृष्टम् । अत्रैकोऽपि धर्मो भिन्नवाचकतया वाक्ययोर् निर्दिष्ट इत्य् उभयसादृश्यावगमात् प्रतिवस्तूपमानामालङ्कारोऽयम् । इयं च मुहुर् उपमितम् इतिमालाप्रतिवस्तूपमा । तेन तैस् तैर् गुणैर् मिथो योग्यतया निबद्धत्वात् समनामापि । एतदलङ्कारेण च—अहो परस्परं परस्मात् परम् अपि तन्मिथुनभूतं किम् अपि तत्त्वं मिथो गुणगणमाधुरीभिः समताम् एव समवाप्तम् इति सकलजीवजीवातुतामरसपीयूषधाराधाराधरतासम्पदा कस्मै वा निजचरणकमलविलासं न रोचयतीति स्वतःसम्भवि वस्तु व्यज्यते । तद् आहुः—
tais taiḥ padais tat-padavīm anvicchantyo'grato'balāḥ | vadhvāḥ padaiḥ supṛktāni vilokyārtāḥ samabruvan || ity-ādinā tasyā līlā-varṇana-leśe'pi sāhasa-siddhir asau nābhaviṣyad eveti bhāvaḥ | tayor āścarya-rūpatvam eva vyanakti—tejo-vāri-mṛdāṁ acaitanyānām api yathā yena prakāreṇa vinimayaḥ parasparaṁ svabhāva-viparyayor bhavati, tathā yo vibhrājata iti śeṣaḥ | vākya-śeṣaṁ ca bhāvābhibhūtatvena na vaktuṁ śaktavān iti gamyate | tatra tejasaś candrādes tat-pada-nakha-kānti-visphāratādinā vāri-mṛdvan nistejastva-dharmāvāptiḥ | vāriṇo nady-ādeś ca vaṁśī-vādyādinā vahny-ādi-tejovad ucchūnatā-prāptiḥ, pāṣāṇādi-mṛdvac ca stambha-prāptiḥ | mṛdaś ca pāṣāṇādes tat-kānti-kandalī-cchuritatvena tejovad ujjvalatā-prāptiḥ, vaṁśī-vādyādinā vārivac ca dravatā-prāptir iti | tad etat sarvaṁ tasya līlā-varṇane prasiddham eva | yatra yasyāṁ ca vidyamānāyāṁ tridhā-sargaḥ śrī-bhū-līleti-śakti-trayī-prādurbhāvo vā, dvārakā-mathurā-vṛndāvanānīti sthāna-traya-gata-śakti-varga-traya-prādurbhāvo vā, vṛndāvana eva rasa-vyavahāreṇa suhṛd-udāsīna-pratipakṣa-nāyikā-rūpa-tri-bhedānāṁ sarvāsām api vraja-devīnām eva prādurbhāvo vā, mṛṣā mithyaiva | yasyāḥ saundaryādi-guṇa-sampadā tās tāḥ kṛṣṇasya na kiñcid iva prayojanam arhantīty arthaḥ | tad dhīmahīti yac-chabda-labdhena tac-chabdenānvayaḥ | parama-śakti-śaktimattvenātiśāyita-mahābhāva-rasena vā parasparam abhinnatāṁ gatayor aikyenaiva vivakṣitaṁ tad iti | ata eva sāmānyatayā parāmarśān napuṁsakatvaṁ ca | kathambhūtam? svena dhāmnā sva-prabhāvena sadā nirastaṁ sva-līlā-pratibandhakānāṁ jaratī-prabhṛtīnāṁ pratipakṣa-nāyikānāṁ ca kuhakaṁ māyā yena tat | tathā satyaṁ tādṛśatvena n itya-siddham | yad vā, parasparaṁ vilāsādibhir anavaratam ānanda-sandoha-dāne kṛta-satyam iva jātam, tatra niścalam ity arthaḥ | ata eva param, anyatra kutrāpy adṛṣṭa-guṇa-līlādibhir viśva-vismāpakatvāt sarvato'py utkṛṣṭam | atraiko'pi dharmo bhinna-vācakatayā vākyayor nirdiṣṭa ity ubhaya-sādṛśyāvagamāt prativastūpamā-nāmālaṅkāro'yam | iyaṁ ca muhur upamitam itimālā-prativastūpamā | tena tais tair guṇair mitho yogyatayā nibaddhatvāt sama-nāmāpi | etad-alaṅkāreṇa ca—aho parasparaṁ parasmāt param api tan-mithuna-bhūtaṁ kim api tattvaṁ mitho guṇa-gaṇa-mādhurībhiḥ samatām eva samavāptam iti sakala-jīva-jīvātu-tāmarasa-pīyūṣa-dhārādhārādharatā-sampadā kasmai vā nija-caraṇa-kamala-vilāsaṁ na rocayatīti svataḥ-sambhavi vastu vyajyate | tad āhuḥ—
«Теми и теми знаками ищущие его след, слабые, впереди; увидев их хорошо смешанными со следами жены, они, страдая, заговорили» и далее. Смысл тот, что без её милости не удалась бы мне дерзость даже на крупицу описания её игры.
Что облик их двоих дивен, он выражает так: «огня, воды, земли» — как, каким образом, у бессознательных бывает обмен, то есть взаимное превращение природы, — так сияет и он (дополняем); а остатка речения он, одолённый чувством, и сказать не смог. Так огонь — луна и прочее — от разлитого сияния ногтей его стоп обретает свойство бессветности, как вода и земля. Вода — река и прочее — от игры на свирели и прочего обретает вздымание, как свет огня, и оцепенение, как камень и земля. А земля — камень и прочее, — покрываясь ростками его сияния, обретает яркость, как свет, и от игры на свирели и прочего — текучесть, как вода. Всё это в описании его игр хорошо известно.
«Где», то есть у которой, при её бытии, «троякое творение» — то ли явление троицы сил: Шри, Бху и Лила; то ли явление трёх разрядов сил, принадлежащих трём местам: Двараке, Матхуре и Вриндавану; то ли, в самом Вриндаване, по обиходу расы, явление всех деви Враджа трёх родов героинь: подруги, безучастной и соперницы, — «не ложно», то есть именно ложно: смысл тот, что перед богатством её красоты и прочих качеств те и эти для Кришны как бы ни на что не годны.
«То» в «да помыслим» связано со словом «тот», полученным от слова «который». «То» сказано в единстве — как о высшей силе и обладателе силы, или как о тех, кто взаимно стал неразличим в превосходящей всё расе махабхавы; оттого и средний род, ибо указание общее. Каково же? «Своим сиянием» — то, чьей собственной мощью всегда отвергнут «обман», майя тех, кто препятствует его играм, — старух и прочих, а равно и соперниц. «Истина» — то есть вечно совершенное в этом своём качестве; или: как бы ставшее истиной, утверждённое в непрестанном даянии обилия блаженства друг другу забавами и прочим, — то есть там недвижно. И «высшая» — превосходнее всего, ибо изумляет вселенную качествами, играми и прочим, нигде более не виданными.
Здесь один и тот же признак назван в двух речениях разными выражениями, и оба постигаются как подобные, — это украшение по имени «пративастӯпама»; а поскольку сравнение повторяется снова и снова, — «мала-пративастӯпама». И оттого, что те и эти качества связаны взаимною пригодностью, ему имя ещё и «сама». А этим украшением выражается содержание, возникающее само собою: о! эта чета, эта некая истина, выше высшего, — взаимно достигла равенства сладостями сонма качеств; и кому же не сделает желанной забаву своих лотосов-стоп то богатство, что стало опорою и устами для потока нектара из лотоса, живительного для всех живых? О том говорят:
54ea8bf52610 · publicado 20 sept 2026, 19:59:50 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Толкование оборачивает «не ложно» в «именно ложно» не ради парадокса: рядом с Нею всё прочее теряет надобность, а не бытие.