तथा तां रुक्मिणीं श्रियम् इत्यादौ, या लीलया धृततनोर् अनुरूपरूपा इति । स्पष्टम् । अतः स्वयं भगवतोऽनुरूपत्वेन स्वयं लक्ष्मीत्वं सिद्धम् एव । अत एव वैदर्भीं भीष्मकसुतांश्रियो मात्रां स्वयंवरे इत्य् अत्र माति अन्तर्भवत्य् अस्याम् इति मात्रापदं बाहुल्याद् अधिकरण एवौणादिकं ज्ञेयम् । कार्त्स्न्ये अवधारणे मात्रम् इतिवत् । ततश् च वैकुण्ठप्रसिद्धाया लक्ष्म्या अन्तर्भावास्पदत्वाद् एषैव लक्ष्मीः सर्वतः परिपूर्णेत्य् अर्थः । यत् तु— नन्व् एवम् एतद् अरविन्दविलोचनाह यद् वै भवान् भगवतोऽसदृशी विभूम्नः । क्व स्वे महिम्न्य् अभिरतो भगवांस् त्र्यधीशः क्वाहं गुणप्रकृतिर् अज्ञगृहीतपादा ॥ इति तस्या एवोक्तिस् तत्र निजांशाभासम् एव दैन्येन स्वं मत्वोक्तम् इति मन्तव्यम् । यद् वा, गुणा गौणी प्रकृतिः स्वभावो यस्याः सा अपकृष्टरूपेत्य् अर्थः । यथा तत्रैव, स्यान् मे तवाङ्घ्रिर् अरणं सृतिभिर् भ्रमन्त्याः इति मनुष्यावतारताभिनिवेशात् तस्या एव दैन्योक्तिः । अत्र दैवप्रेरितो वास्तवोऽर्थस् त्व् एवं—हेऽरविन्दलोचन! भगवतस् तव असदृश्य् अहम् इत्य् एतद्यद् भवान् आह ननु निश्चितं तत् त्व् एवं वक्ष्यमाणप्रकारकं, न त्व् अन्यप्रकारकम् । तथैवाह—स्वे स्वरूपभूते महिम्नि ऐश्वर्यादाव् अभिरतो भगवान्, क्व कुत्रान्यत्र? तथाहं ता ते गुणा ऐश्वर्यादय एव प्रकृतिः स्वरूपं यस्यास् तथाभूता क्व कुत्रान्यत्र? किन्तु न कुत्रचिद् अन्यत्रेति । द्वयोर् एकत्रैव स्वरूपे स्थितिर् इत्य् अर्थः । अत एव न विद्यते ज्ञो विज्ञो येभ्यस् तैर्गृहीतौ सेवितौ पादौ यस्यास् तथाभूताहम् । तस्माच् छक्तिशक्तिमतोर् अत्यन्तभेदाभावाद् एवोपमानोपमेयत्वाभावेन सादृश्याभाव इति भावः । एवं सृतिभिर् भ्रमन्त्या इत्य् अत्रापि हि त्वदीयपदवीभिर् इत्य् एव वास्तवोऽर्थः । तद् उक्तम्—देवत्वे देवदेहेयं मनुष्यत्वे च मानुषी इति । एवम् एव— अस्त्व् अम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टेः । यर्ह्य् अस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो माम् ईक्षसे तद् उ ह नः परमानुकम्पा ॥ इत्य् अत्रापि तस्याः प्रकृतित्वं दैन्यजेनाभेदोपचारेणैव व्याख्येयम् । यद् वा, यस्य गार्हस्थस्य उपात्ता अङ्गीकृता रजोऽतिमात्रो सर्वभूतानुरञ्जनातिशयो येन सः । वास्तवार्थस् त्व् एवं यद् उक्तं—उदासीना वयम् इत्यादि श्रीभगवता, तत्राह—अस्त्व् इति । हे अम्बुजाक्ष! आत्मन् आत्मनि मयि च रतस्य ते चरणानुरागो ममास्तु । मयि रतत्वं चोक्तं—तथाहम् अपि तच्चित्तो निद्रां च न लभे निशि इति स्वयम् एवेति भावः । नन्व् आत्मरतस्य मम कथं त्वयि रतिः? तत्राह—अनतिरिक्तदृष्टेः । शक्तिमत्य् आत्मनि शक्तौ च मय्य् अनतिरिक्ता पृथग्भावशून्या दृष्टिर् यस्य, शक्तिशक्तिमतोर् अपृथग्वस्तुत्वात्, द्वयोर् अपि मिथो विशिष्टतयैवावगमाद् वा युज्यत एव, मय्य् अपि रतिर् इति भावः । तद् एवं सत्याम् अपि स्वाभाविक्यां रतौ, विशेषतस् तु, यर्ह्य् अस्य रत्याख्यस्य भावस्य वृद्धये उपात्ता रजोऽतिमात्रा रागातिशयो येन तथाभूतस् त्वं माम् ईक्षसे सभावम् आलोकयसि, तदासौ नोऽस्मान् प्रति परमैवानुकम्पेति । एवम् उदासीनत्वं तव साक्षान् मत्सम्बन्धाद् अन्यत्रैवेति मम सुदृढ एव विश्वास इति भावः । तस्मात् साधूक्तं या लीलया धृततनोः इत्यादिना श्रीरुक्मिणीदेव्याः स्वयं लक्ष्मीत्वम् ॥ ॥
tathā tāṁ rukmiṇīṁ śriyam ity-ādau, yā līlayā dhṛta-tanor anurūpa-rūpā iti | spaṣṭam | ataḥ svayaṁ bhagavato'nurūpatvena svayaṁ lakṣmītvaṁ siddham eva | ata eva vaidarbhīṁ bhīṣmaka-sutāṁśriyo mātrāṁ svayaṁ-vare ity atra māti antarbhavaty asyām iti mātrā-padaṁ bāhulyād adhikaraṇa evauṇādikaṁ jñeyam | kārtsnye avadhāraṇe mātram itivat | tataś ca vaikuṇṭha-prasiddhāyā lakṣmyā antar-bhāvāspadatvād eṣaiva lakṣmīḥ sarvataḥ paripūrṇety arthaḥ | yat tu— nanv evam etad aravinda-vilocanāha yad vai bhavān bhagavato'sadṛśī vibhūmnaḥ | kva sve mahimny abhirato bhagavāṁs try-adhīśaḥ kvāhaṁ guṇa-prakṛtir ajña-gṛhīta-pādā || iti tasyā evoktis tatra nijāṁśābhāsam eva dainyena svaṁ matvoktam iti mantavyam | yad vā, guṇā gauṇī prakṛtiḥ svabhāvo yasyāḥ sā apakṛṣṭa-rūpety arthaḥ | yathā tatraiva, syān me tavāṅghrir araṇaṁ sṛtibhir bhramantyāḥ iti manuṣyāvatāratābhiniveśāt tasyā eva dainyoktiḥ | atra daiva-prerito vāstavo'rthas tv evaṁ—he'ravinda-locana! bhagavatas tava asadṛśy aham ity etadyad bhavān āha nanu niścitaṁ tat tv evaṁ vakṣyamāṇa-prakārakaṁ, na tv anya-prakārakam | tathaivāha—sve svarūpa-bhūte mahimni aiśvaryādāv abhirato bhagavān, kva kutrānyatra? tathāhaṁ tā te guṇā aiśvaryādaya eva prakṛtiḥ svarūpaṁ yasyās tathābhūtā kva kutrānyatra? kintu na kutracid anyatreti | dvayor ekatraiva svarūpe sthitir ity arthaḥ | ata eva na vidyate jño vijño yebhyas tairgṛhītau sevitau pādau yasyās tathābhūtāham | tasmāc chakti-śaktimator atyanta-bhedābhāvād evopamānopameyatvābhāvena sādṛśyābhāva iti bhāvaḥ | evaṁ sṛtibhir bhramantyā ity atrāpi hi tvadīya-padavībhir ity eva vāstavo'rthaḥ | tad uktam—devatve deva-deheyaṁ manuṣyatve ca mānuṣī iti | evam eva— astv ambujākṣa mama te caraṇānurāga ātman ratasya mayi cānatirikta-dṛṣṭeḥ | yarhy asya vṛddhaya upātta-rajo-'timātro mām īkṣase tad u ha naḥ paramānukampā || ity atrāpi tasyāḥ prakṛtitvaṁ dainyajenābhedopacāreṇaiva vyākhyeyam | yad vā, yasya gārhasthasya upāttā aṅgīkṛtā rajo'timātro sarva-bhūtānurañjanātiśayo yena saḥ | vāstavārthas tv evaṁ yad uktaṁ—udāsīnā vayam ity-ādi śrī-bhagavatā, tatrāha—astv iti | he ambujākṣa! ātman ātmani mayi ca ratasya te caraṇānurāgo mamāstu | mayi ratatvaṁ coktaṁ—tathāham api tac-citto nidrāṁ ca na labhe niśi iti svayam eveti bhāvaḥ | nanv ātma-ratasya mama kathaṁ tvayi ratiḥ? tatrāha—anatirikta-dṛṣṭeḥ | śaktimaty ātmani śaktau ca mayy anatiriktā pṛthag-bhāva-śūnyā dṛṣṭir yasya, śakti-śaktimator apṛthag-vastutvāt, dvayor api mitho viśiṣṭatayaivāvagamād vā yujyata eva, mayy api ratir iti bhāvaḥ | tad evaṁ satyām api svābhāvikyāṁ ratau, viśeṣatas tu, yarhy asya raty-ākhyasya bhāvasya vṛddhaye upāttā rajo'timātrā rāgātiśayo yena tathābhūtas tvaṁ mām īkṣase sa-bhāvam ālokayasi, tadāsau no'smān prati paramaivānukampeti | evam udāsīnatvaṁ tava sākṣān mat-sambandhād anyatraiveti mama sudṛḍha eva viśvāsa iti bhāvaḥ | tasmāt sādhūktaṁ yā līlayā dhṛta-tanoḥ ity-ādinā śrī-rukmiṇī-devyāḥ svayaṁ lakṣmītvam || ||
Так же в «Ту Рукмини, Шри» и далее: «Та, чей облик соответствует телу, принятому им игрою». Ясно. Значит, соответствием самому Бхагавану установлено, что она — сама Лакшми. Оттого и в «Вайдарбхи, дочь Бхишмаки, меру Шри, на сваямваре» слово «матра» следует понимать как унадику в местном значении, по обилию: «в ней вмещается, входит внутрь». Не как «матрам» в значении полноты или ограничения. И значит, раз известная на Вайкунтхе Лакшми имеет в ней место вмещения, эта Лакшми и есть совершенно полная во всём.
А её собственное речение — «Но верно то, о лотосоокий, что ты сказал: я неподобна Бхагавану, всеобъемлющему; где Бхагаван, владыка трёх, услаждающийся в своём величии, и где я, чья природа — качества, чьи стопы приняты незнающими» — следует мыслить так: там она из смирения сочла себя лишь отблеском собственной своей части. Или же: та, чья природа, чей нрав — качества вторичные, то есть низкого облика. Как там же — «Да будет мне прибежищем твоя стопа, блуждающей по путям», — её же речение смирения, от привязанности к его человеческому нисхождению.
А действительный смысл, ею движимый по воле судьбы, таков. О лотосоокий! Что ты говоришь — «я тебе, Бхагавану, неподобна», — то конечно, определённо; но именно так, как будет сказано, а не иначе. Так она и говорит: «в своём» — то есть в величии, ставшем его своеобразием, в господстве и прочем услаждающийся Бхагаван — где ещё, в каком ином месте? И я, чья природа, чьё своеобразие — те самые твои качества, господство и прочее, — где ещё, в каком ином месте? Нигде: оба пребывают в одном и том же своеобразии. Оттого и: у кого нет знающего и ведающего, — теми взяты, теми почитаемы мои стопы, такова я. Значит, раз между силою и её обладателем нет совершенного различия, нет и сравнивающего с сравниваемым, а потому нет и подобия. Так и в «Блуждающей по путям» действительный смысл — «твоими путями». О том сказано: «При божественности она — божественное тело, при человечности — человеческое».
Так же и в «Да будет, о лотосоокий, моё влечение к твоим стопам, — тебя, услаждающегося в себе и во мне, чей взгляд не различает; а когда, ради возрастания его, ты принимаешь чрезмерную страсть и взираешь на меня, — то и есть нам высшее сострадание»: и здесь её «природность» следует истолковать как перенос неразличия, рождённый смирением. Или же: тот, кем ради домохозяйства принята чрезмерная страсть — преизбыток услаждения всех существ.
Действительный же смысл таков. На сказанное шри Бхагаваном — «Мы безучастны» и далее — она отвечает: «Да будет». О лотосоокий! Да будет моим влечение к стопам тебя, услаждающегося в себе и во мне. А что он услаждается в ней, сказано им же самим: «Так и я, чьё сознание — она, не обретаю сна ночью». — «Но как у меня, услаждающегося в себе, услада к тебе?» — на это: «чей взгляд не различает»: у кого взгляд на себя, обладателя силы, и на меня, силу, не разделён, лишён отдельного бытия, — ибо сила и её обладатель не суть отдельные вещи, или ибо оба постигаются только во взаимной определённости; и потому услада ко мне вполне уместна.
Итак, при всей естественной усладе — особенно же когда ты, ради возрастания этого чувства, зовомого «рати», приняв чрезмерную страсть, преизбыток влечения, взираешь на меня, озираешь с чувством, — то и есть к нам высшее сострадание. И я твёрдо верю, что твоя безучастность — всюду, кроме прямой связи со мною. Потому хорошо сказана словами «Та, чей облик соответствует телу, принятому игрою» и далее Лакшмиевость самой шри Рукмини-деви.
efcb18de1cb1 · publicado 20 sept 2026, 19:59:50 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Смирение царицы прочитано как богословие: «я тебе неподобна» верно не потому, что она ниже, а потому, что подобие требует двух — а их двое только на вид.