अतस् तदीयतात्पर्यशब्दोत्थाव् अर्थाव् एवम् एव दृश्येते । तत्तात्पर्योत्थो यथासौ श्रीकृष्णः स्वयं भगवान् अपि यथा गोवर्धनमखलीलायां श्रीगोपगणविस्मापनकौतुकाय काञ्चिन् निजां दिव्यमूर्तिं प्रदर्शयन् तैः समम् आत्मनैवात्मानं नमश्चक्रे । तथैवार्जुनविस्मापनकौतुकाय महाकालरूपेणैवात्मना द्विजबालकान् हारयित्वा, पथि च तं तं चमत्कारम् अनुभाव्य, महाकालपुरे च तां काम् अपि निजां महाकालाख्यां दिव्यमूर्तिं दर्शयित्वा, तेन समं तद्रूपम् आत्मानं नमश्चक्रे । तद्रूपेणैव सार्जुनम् आत्मानं तथा बभाषे च । तद् उक्तं—तस्मै नमो व्रजजनैः सहचक्रेऽत्मनात्मने इतिवत् । अत्रापि ववन्द आत्मानम् अनन्तम् अच्युतः इति । अत एव हरिवंशे तत्समीपज्योतिर् उद्दिश्य चार्जुनं प्रति श्रीकृष्णेनोक्तं मत्तेजस् तत् सनातनम् इति । अथ शब्दोत्थोऽप्य् अर्थो यथा तत्र श्रीमहाकालम् उद्दिश्य पुरुषोत्तमोत्तमम् इति विशेषणस्यार्थः । पुरुषो जीवः, तस्माद् उत्तमस् तदन्तर्यामी, तस्माद् उत्तमं भगवत्प्रभावरूपमहाकालशक्तिमयं, तम् इति । अथ श्रीमहाकालवाक्यस्य— द्विजात्मजा मे युवयोर् दिदृक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये । कलावतीर्णाव् अवनेर् भरासुरान् हत्वेह भूयस् त्वरयेतम् अन्ति मे ॥ इत्य् अस्य युवयोर् युवां दिदृक्षुणा मया द्विजपुत्रा मे मम भुवि धाम्नि उपनीता आनीता इत्य् एकं वाक्यम् । वाक्यान्तरम् आह—हे धर्मगुप्तये कलावतीर्णौ कला अंशास् तद्युक्ताव् अवतीर्णौ मध्यमपदलोपी समासः । कलायाम् अंशलक्षणे मायिकप्रपञ्चेऽवतीर्णौ वा पादोऽस्य विश्वा भूतानि इति श्रुतेः । भूयः पुनर् अपि अवशिष्टान् अवनेर् भरासुरान् हत्वा मे मम अन्ति समीपाय समीपम् आगमयितुं युवां त्वरयेतं त्वरतम् । अत्र प्रस्थाप्य तान् मोचयतम् इत्य् अर्थः । तद्धतानां मुक्तिप्रसिद्धेः । महाकालज्योतिर् एव मुक्ताः प्रविशन्तीति ब्रह्मतेजोमयं दिव्यं महद् यद् दृष्टवान् असि इति श्रीहरिवंशोक्तेश् च । त्वरयेतम् इति प्रार्थनायां हेतुणिजन्तस्य लिङि रूपं अन्तीत्यव्ययाच् चतुर्थ्यां लुक्, चतुर्थी च एधोभ्यो व्रजतीतिवत् क्रियार्थोपपस्य च कर्मणि स्थानिनः इति स्मरणात् । कटं कृत्वा प्रस्थापयतीतिवद् उभयोर् एकेनैव कर्मणान्वयः । तस्माद् एक एवार्थः स्पष्टम् अकष्टो भवति । अर्थान्तरे तु सम्भवत्य् एकपदत्वे पदच्छेदः कष्टाय कल्प्यते । तथा— पूर्णकामाव् अपि युवां नरनारायणाव् ऋषी । धर्मम् आचरतां स्थ् इत्यै ऋषभौ लोकसङ्ग्रहम् ॥ इत्य् अस्य न केवलम् एतद्रूपेणैव युवां लोकहिताय प्रवृत्तौ । अपि वैभवान्तरेणापीति स्तौति पूर्णेति । स्वयं भगवत्त्वेन तत्सखत्वेन च ऋषभौ सर्वावतारावतारिश्रेष्ठाव् अपि पूर्णकामाव् अपि स्थ् इत्यै लोकरक्षणाय लोकसङ्ग्रहं लोकेषु तत्तद्धर्मप्रचारहेतुकं धर्मम् आचरतां कुर्वतां मध्ये युवां नरनारायणाव् ऋषी इत्य् अनयोर् अल्पांशत्वेन विभूतिवन् निर्देशः । उक्तं चैकादशे श्रीभगवता विभूतिकथन एव नारायणो मुनीनां च इति । धार्मिकमौलित्वाद् द्विजपुत्रार्थम् अवश्यम् एष्यथ इत्य् अत एव मया तथा व्यवसितम् इति भावः । तथा च हरिवंशे श्रीकृष्णवाक्यम्—
atas tadīya-tātparya-śabdotthāv arthāv evam eva dṛśyete | tat-tātparyottho yathāsau śrī-kṛṣṇaḥ svayaṁ bhagavān api yathā govardhana-makha-līlāyāṁ śrī-gopa-gaṇa-vismāpana-kautukāya kāñcin nijāṁ divya-mūrtiṁ pradarśayan taiḥ samam ātmanaivātmānaṁ namaścakre | tathaivārjuna-vismāpana-kautukāya mahākāla-rūpeṇaivātmanā dvija-bālakān hārayitvā, pathi ca taṁ taṁ camatkāram anubhāvya, mahākāla-pure ca tāṁ kām api nijāṁ mahākālākhyāṁ divya-mūrtiṁ darśayitvā, tena samaṁ tad-rūpam ātmānaṁ namaścakre | tad-rūpeṇaiva sārjunam ātmānaṁ tathā babhāṣe ca | tad uktaṁ—tasmai namo vraja-janaiḥ saha-cakre'tmanātmane itivat | atrāpi vavanda ātmānam anantam acyutaḥ iti | ata eva harivaṁśe tat-samīpa-jyotir uddiśya cārjunaṁ prati śrī-kṛṣṇenoktaṁ mat-tejas tat sanātanam iti | atha śabdottho'py artho yathā tatra śrī-mahākālam uddiśya puruṣottamottamam iti viśeṣaṇasyārthaḥ | puruṣo jīvaḥ, tasmād uttamas tad-antaryāmī, tasmād uttamaṁ bhagavat-prabhāva-rūpa-mahākāla-śakti-mayaṁ, tam iti | atha śrī-mahākāla-vākyasya— dvijātmajā me yuvayor didṛkṣuṇā mayopanītā bhuvi dharma-guptaye | kalāvatīrṇāv avaner bharāsurān hatveha bhūyas tvarayetam anti me || ity asya yuvayor yuvāṁ didṛkṣuṇā mayā dvija-putrā me mama bhuvi dhāmni upanītā ānītā ity ekaṁ vākyam | vākyāntaram āha—he dharma-guptaye kalāvatīrṇau kalā aṁśās tad-yuktāv avatīrṇau madhyama-pada-lopī samāsaḥ | kalāyām aṁśa-lakṣaṇe māyika-prapañce'vatīrṇau vā pādo'sya viśvā bhūtāni iti śruteḥ | bhūyaḥ punar api avaśiṣṭān avaner bharāsurān hatvā me mama anti samīpāya samīpam āgamayituṁ yuvāṁ tvarayetaṁ tvaratam | atra prasthāpya tān mocayatam ity arthaḥ | tad-dhatānāṁ mukti-prasiddheḥ | mahākāla-jyotir eva muktāḥ praviśantīti brahma-tejomayaṁ divyaṁ mahad yad dṛṣṭavān asi iti śrī-harivaṁśokteś ca | tvarayetam iti prārthanāyāṁ hetu-ṇij-antasya liṅi rūpaṁ antīty-avyayāc caturthyāṁ luk, caturthī ca edhobhyo vrajatītivat kriyārthopapasya ca karmaṇi sthāninaḥ iti smaraṇāt | kaṭaṁ kṛtvā prasthāpayatītivad ubhayor ekenaiva karmaṇānvayaḥ | tasmād eka evārthaḥ spaṣṭam akaṣṭo bhavati | arthāntare tu sambhavaty eka-padatve pada-cchedaḥ kaṣṭāya kalpyate | tathā— pūrṇa-kāmāv api yuvāṁ nara-nārāyaṇāv ṛṣī | dharmam ācaratāṁ sth ityai ṛṣabhau loka-saṅgraham || ity asya na kevalam etad-rūpeṇaiva yuvāṁ loka-hitāya pravṛttau | api vaibhavāntareṇāpīti stauti pūrṇeti | svayaṁ bhagavattvena tat-sakhatvena ca ṛṣabhau sarvāvatārāvatāri-śreṣṭhāv api pūrṇa-kāmāv api sth ityai loka-rakṣaṇāya loka-saṅgrahaṁ lokeṣu tat-tad-dharma-pracāra-hetukaṁ dharmam ācaratāṁ kurvatāṁ madhye yuvāṁ nara-nārāyaṇāv ṛṣī ity anayor alpāṁśatvena vibhūtivan nirdeśaḥ | uktaṁ caikādaśe śrī-bhagavatā vibhūti-kathana eva nārāyaṇo munīnāṁ ca iti | dhārmika-maulitvād dvija-putrārtham avaśyam eṣyatha ity ata eva mayā tathā vyavasitam iti bhāvaḥ | tathā ca harivaṁśe śrī-kṛṣṇa-vākyam—
Потому и оба смысла — тот, что поднимается из его направленности, и тот, что из самого слова, — видятся именно так.
Первый: этот шри Кришна, хотя Он и сам Бхагаван, — как в игре с жертвою Говардхану Он ради забавы, изумляющей сонм шри пастухов, показал некий Свой дивный образ и вместе с ними Сам Себе поклонился, — так же и ради забавы, изумляющей Арджуну, Он Сам, в облике маха-Калы, похитил детей дваждырождённого, дал пережить в пути то и это изумление, а в граде маха-Калы показал некий Свой дивный образ, именуемый маха-Калою, и вместе с ним поклонился Себе же в том облике; и в том же облике Сам говорил с Арджуною. О том сказано: «вместе с людьми Враджа он совершил ему поклон — собою себе»; и здесь: «непадающий поклонился себе, бесконечному». Потому и в «Хари-вамше» шри Кришна, обратясь к тому ближнему сиянию, сказал Арджуне: «То моё вечное сияние».
Теперь смысл, поднимающийся из слова: там, обозначая шри маха-Калу словом «высший из высших лиц», определение значит вот что. «Пуруша» — существо; высший его — его внутренний правитель; а высшее того — то, что имеет облик мощи Бхагавана и полно силою маха-Калы; его-то и разумеют.
Теперь речение шри маха-Калы: «Сыновья дваждырождённого у меня — их привёл я на землю, желая видеть вас двоих, ради охраны дхармы; нисшедшие частями, убив здесь асуров, что бременем земле, снова поторопитесь ко мне». Здесь одно речение: «вас двоих» — вас двоих «желая видеть» мною, сыновья дваждырождённого, «у меня», «на землю», то есть в обитель, «приведены», принесены.
Иное речение он говорит: «о вы, нисшедшие частями ради охраны дхармы» — то есть нисшедшие, обладая частями, долями: сложное слово с опущенным средним словом; или же нисшедшие в развёртывание от майи, которое есть «часть», имеющая признак доли, — по шрути «стопа его — все существа». «Снова», то есть ещё раз, «убив» оставшихся «асуров, что бременем земле», «поторопитесь», то есть торопитесь, «ко мне», то есть чтобы привести их ко мне, к моей близости. Смысл такой: отправив их, освободите, — ибо известно, что убитые Им освобождаются, и что освобождённые входят именно в сияние маха-Калы; и по слову шри «Хари-вамши»: «То дивное, великое, полное сиянием Брахмана, что ты видел».
«Поторопитесь» — форма желательного от каузатива на «нич», при просьбе; «анти» — неизменяемое, при котором четвёртый падеж выпадает, а самый четвёртый падеж — по памятованию «и при сопутствующем ради действия, когда действие на месте», как в «идёт за дровами». И, как в «сделав циновку, отправляет», оба глагола сопрягаются с одним действием. Потому смысл выходит один, явный и ненатужный; а при ином смысле, когда слово может быть одним, разрез слова измышляется ради натуги.
Так же и «Хотя желания ваши полны, вы двое, Нара и Нараяна, два риши, — да вершите дхарму ради стояния, быки, собирая миры». Здесь он славит: не только в этом облике вы двое начаты ради блага мира, но и иным величием. «Быки» — лучшие из всех нисшествий и их источников: один — сам Бхагаван, другой — Его друг; «хотя желания ваши полны»; «ради стояния» — ради охраны мира; «собирая миры» — то есть «да вершите», творите «дхарму», от которой в мирах распространяются те и эти дхармы. А среди этого слова «вы двое — Нара и Нараяна, два риши» указывают на них лишь как на малую долю, вроде величия. И в одиннадцатой шри Бхагаван сказал именно при рассказе о величиях: «И Нараяна — среди отшельников». Смысл же такой: раз вы венец праведных, вы непременно придёте ради сыновей дваждырождённого, — потому я так и решил. Так и в «Хари-вамше» речение шри Кришны:
44884b06aa13 · publicado 20 sept 2026, 19:59:50 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Разбор идёт двумя ходами сразу: что имел в виду говорящий и что говорит самое слово.
Поклон Самого Себе уже был во Врадже — и потому здесь он не новость, а знакомый ход игры.
И «поторопитесь ко мне» прочитано не как приказ вернуться, а как просьба прислать убитых: их освобождение и есть возвращение.