अत इदम् अप्य् एवम् एव व्याख्येयम्— वासुदेवकलानन्तः सहस्रवदनः स्वराट् । अग्रतो भविता देवो हरेः प्रियचिकीर्षया ॥ श्रीवसुदेवनन्दनस्य वासुदेवस्य कला प्रथमोऽंशः श्रीसङ्कर्षणः । तस्य श्रीसङ्कर्षणत्वं स्वयम् एव, न तु सङ्कर्षणावतारत्वेनेत्य् आह—स्वराट् स्वेनैव राजते इति । अतएव अनन्तः कालदेशपरिच्छेदरहितः । अत एव मायया तस्य गर्भसमय आकर्षणं च युक्तम् । पूर्णस्य वास्तवाकर्षणासम्भवाद् इति केचित् । एतद्विधकार्ये च तदकुण्ठेच्छात्मकचिच्छक्त्याविष्टैव सा प्रभवेत् । उक्तं च तदानीं तदाविष्टत्वं तस्याः—आदिष्टा प्रभुनांशेन कार्यार्थे सम्भविष्यति इति । मिलिष्यतीति तत्र ह्य् अर्थः । अत एव एकानंशेति तस्या नाम, एकोऽनंशो यत्रेति निरुक्तिर् इति केचित् । य एव शेषाख्यः सहस्रवदनोऽपि भवति । यतो देवो नानाकारतया दीव्यतीति । तद् उक्तं श्रीयमुनादेव्या— राम राम महाबाहो न जाने तव विक्रमम् । यस्यैकांशेन विधृता जगती जगतः पते ॥ इति । एकांशेन शेषाख्येन इति टीका च । अन्यथा तदेकावयवैकदेशरूपार्थत्वेनैकांशेनेति यच्छब्दस्य कर्तृत्वनिर्देश एव युक्तः स्यात्, तदंशावतारलक्षणार्थान्तरप्रतीतिनिरसनाय महाविद्वद्वाक्यत्वात् । सम्बन्धिनिर्देशेन तु टीकाव्याख्यैव स्फुटतरा । एकांशे मुख्यस्यैव कर्तृत्वस्य निर्व्याजप्रतीतिर् न त्व् औपचारिकस्येति । एवं श्रीलक्ष्मणस्याप्य् अन्तिमदशानुकरणलीलायां श्रूयते स्कान्दे अयोध्यामाहात्म्ये— ततः शेषात्मतां यातं लक्ष्मणं सत्यसङ्गरम् । उवाच मधुरं शक्रः सर्वस्य च स पश्यतः ॥ इन्द्र उवाच— लक्ष्मणोत्तिष्ठ शीघ्रं त्वम् आरोहस्व पदं स्वकम् । देवकार्यं कृतं वीर त्वया रिपुनिसूदन ॥ वैष्णवं परमं स्थानं प्राप्नुहि स्वं सनातनम् । भवन्मूर्तिः समायाता शेषोऽपि बिलसत्फणः ॥ इत्य् आदि । ततश् च— इत्य् उक्त्वा सुरराजेन्द्रो लक्ष्मणं सुरसङ्गतः । शेषं प्रस्थाप्य पाताले भूभारधरणक्षमम् ॥ लक्ष्मणं यानम् आरोप्य प्रतस्थे दिवम् आदरात् ॥ इति । अतो नारायणवर्मण्य् अपि—यज्ञश् च लोकाद् अवतात् कृतान्ताद् बलो गणात् क्रोधवशाद् अहीन्द्रः इति बलदेवस्य शेषाद् अन्यत्वं शक्त्यतिशयश् च दर्शितः । जनान्ताद् इति पाठेऽपि जनानां नाशाद् इति स एवार्थः । अतः शेषाख्यं धाम मामकम् इति इत्य् अत्रापि शिष्यते शेषसंज्ञ इतिवत् अव्यभिचार्यांश एवोच्यते । सेषस्याख्या ख्यातिर् यस्माद् इति वा । श्रीमदानकदुन्दुभिना च श्रीकृष्णसाम्येनैव निर्दिष्टम्—युवां न नः सुतौ साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरौ इति । अत्र साक्षाद् एवेति त्व् अधिकम् उपजीव्यम् । अथ यदि प्रायो मायास्तु मे भर्तुर् नान्या मेऽपि विमोहिनी तद्वाक्यानुसारेणावेशावतारत्वं मन्तव्यं, तदा पूर्वग्रन्थबलात् श्रीबलदेवे स्वांशत्वम् एवेति, किन्तु शेषाख्यतदाविष्टपार्षदविशेषस्य तदन्तःपातात् तदंशेनैव तद्व्यवहार इति मन्तव्यम् ॥ तद् एवम् एकरूपत्वेऽपि, प्रायो मायास्तु मे भर्तुर् नान्या मेऽपि विमोहिनी इत्यादौ यत् तस्मिंस् तस्य भक्तिः श्रूयते, तत् तु लक्ष्म्या इव द्रष्टव्यम् । ॥
ata idam apy evam eva vyākhyeyam— vāsudeva-kalānantaḥ sahasra-vadanaḥ svarāṭ | agrato bhavitā devo hareḥ priya-cikīrṣayā || śrī-vasudeva-nandanasya vāsudevasya kalā prathamo'ṁśaḥ śrī-saṅkarṣaṇaḥ | tasya śrī-saṅkarṣaṇatvaṁ svayam eva, na tu saṅkarṣaṇāvatāratvenety āha—svarāṭ svenaiva rājate iti | ataeva anantaḥ kāla-deśa-pariccheda-rahitaḥ | ata eva māyayā tasya garbha-samaya ākarṣaṇaṁ ca yuktam | pūrṇasya vāstavākarṣaṇāsambhavād iti kecit | etad-vidha-kārye ca tad-akuṇṭhecchātmaka-cic-chakty-āviṣṭaiva sā prabhavet | uktaṁ ca tadānīṁ tad-āviṣṭatvaṁ tasyāḥ—ādiṣṭā prabhunāṁśena kāryārthe sambhaviṣyati iti | miliṣyatīti tatra hy arthaḥ | ata eva ekānaṁśeti tasyā nāma, eko'naṁśo yatreti niruktir iti kecit | ya eva śeṣākhyaḥ sahasra-vadano'pi bhavati | yato devo nānākāratayā dīvyatīti | tad uktaṁ śrī-yamunā-devyā— rāma rāma mahā-bāho na jāne tava vikramam | yasyaikāṁśena vidhṛtā jagatī jagataḥ pate || iti | ekāṁśena śeṣākhyena iti ṭīkā ca | anyathā tad-ekāvayavaika-deśa-rūpārthatvenaikāṁśeneti yac-chabdasya kartṛtva-nirdeśa eva yuktaḥ syāt, tad-aṁśāvatāra-lakṣaṇārthāntara-pratīti-nirasanāya mahā-vidvad-vākyatvāt | sambandhi-nirdeśena tu ṭīkā-vyākhyaiva sphuṭatarā | ekāṁśe mukhyasyaiva kartṛtvasya nirvyāja-pratītir na tv aupacārikasyeti | evaṁ śrī-lakṣmaṇasyāpy antima-daśānukaraṇa-līlāyāṁ śrūyate skānde ayodhyā-māhātmye— tataḥ śeṣātmatāṁ yātaṁ lakṣmaṇaṁ satya-saṅgaram | uvāca madhuraṁ śakraḥ sarvasya ca sa paśyataḥ || indra uvāca— lakṣmaṇottiṣṭha śīghraṁ tvam ārohasva padaṁ svakam | deva-kāryaṁ kṛtaṁ vīra tvayā ripu-nisūdana || vaiṣṇavaṁ paramaṁ sthānaṁ prāpnuhi svaṁ sanātanam | bhavan-mūrtiḥ samāyātā śeṣo'pi bila-sat-phaṇaḥ || ity ādi | tataś ca— ity uktvā sura-rājendro lakṣmaṇaṁ sura-saṅgataḥ | śeṣaṁ prasthāpya pātāle bhū-bhāra-dharaṇa-kṣamam || lakṣmaṇaṁ yānam āropya pratasthe divam ādarāt || iti | ato nārāyaṇa-varmaṇy api—yajñaś ca lokād avatāt kṛtāntād balo gaṇāt krodha-vaśād ahīndraḥ iti baladevasya śeṣād anyatvaṁ śakty-atiśayaś ca darśitaḥ | janāntād iti pāṭhe'pi janānāṁ nāśād iti sa evārthaḥ | ataḥ śeṣākhyaṁ dhāma māmakam iti ity atrāpi śiṣyate śeṣa-saṁjña itivat avyabhicāryāṁśa evocyate | seṣasyākhyā khyātir yasmād iti vā | śrīmad-ānakadundubhinā ca śrī-kṛṣṇa-sāmyenaiva nirdiṣṭam—yuvāṁ na naḥ sutau sākṣāt pradhāna-puruṣeśvarau iti | atra sākṣād eveti tv adhikam upajīvyam | atha yadi prāyo māyāstu me bhartur nānyā me'pi vimohinī tad-vākyānusāreṇāveśāvatāratvaṁ mantavyaṁ, tadā pūrva-grantha-balāt śrī-baladeve svāṁśatvam eveti, kintu śeṣākhya-tad-āviṣṭa-pārṣada-viśeṣasya tad-antaḥ-pātāt tad-aṁśenaiva tad-vyavahāra iti mantavyam || tad evam eka-rūpatve'pi, prāyo māyāstu me bhartur nānyā me'pi vimohinī ity-ādau yat tasmiṁs tasya bhaktiḥ śrūyate, tat tu lakṣmyā iva draṣṭavyam | ||
Потому и это надо толковать так же: «Доля Васудевы, Ананта, тысячеустый, сам собою сияющий бог явится впереди, желая сделать милое Хари».
«Доля» Васудевы, сына шри Васудевы, — первая Его часть, шри Санкаршана. И что Он — шри Санкаршана Сам, а не нисшествие Санкаршаны, говорится словом «сам собою сияющий»: сияет Он именно Сам. Потому и «Ананта» — лишённый ограничения временем и местом. Потому уместно и то, что майя во время зачатия перенесла Его: у полного действительный перенос невозможен, — так говорят некоторые. А в таком деле она могла бы что-либо лишь войдя в силу сознания, чья природа — Его неукротимая воля. И сказано, что тогда она была ею объята: «повелённая господом, долею она явится ради дела»; смысл там — «соединится». Потому и имя её «Эканамша»: «та, в ком один безраздельный», — таково толкование, говорят некоторые.
Он же, именуемый Шешей, бывает и тысячеустым; и «бог» — ибо Он играет во множестве образов. О том сказала шри Ямуна-деви: «Рама, Рама, могучерукий, не знаю я твоей доблести, — чьею одной долею удержана земля, владыка мира». И тика: «„одною долею“ — именуемой Шешею». Иначе, если бы «одна доля» значила один член, одну часть Его, уместнее было бы указать деятелем само слово «который»; но здесь речение великого учёного — чтобы отвергнуть постижение иного смысла, где это было бы нисшествием Его доли. А при указании на связанного толкование тики яснее: в «одной доле» деятель постигается без натяжки как главный, а не как переносный.
Так и о шри Лакшмане в игре подражания последнему состоянию слышится в «Сканде», в величии Айодхьи: «Затем Лакшмане, верному истине, обретшему природу Шеши, сладко сказал Шакра — и он на виду у всех. Индра сказал: „Лакшмана, встань скорее, взойди на своё место; дело богов тобою сделано, герой, истребитель врагов. Обрети своё вечное, высшее вишнуитское место; твой образ уже пришёл — и Шеша, с благими капюшонами нор“» и далее. И затем: «Так сказав, царь богов, окружённый богами, отправил в Паталу Шешу, способного держать бремя земли, а Лакшману возвёл на колесницу и с почтением отбыл на небо».
Потому и в «Нараяна-вармане»: «Ягья да хранит от людей, от смерти — Бала, от сонма подвластных гневу — владыка змеев», — тем показано, что Баладева отличен от Шеши и превосходит его силою. И при чтении «от погибели людей» смысл тот же — от гибели людей. Потому и в «Шешею именуемую обитель мою» слово «остаётся», как и в «именуемый Шешею», называет именно неотлучную долю. Или же: «тот, от кого у Шеши имя, слава».
И шримад Анакадундубхи указал на Него как на равного шри Кришне: «Вы двое — не наши сыновья, а воочию владыки прадханы и пуруши»; и слово «воочию» здесь — добавочная опора.
Если же по речению «пожалуй, то майя моего супруга, и никакая другая меня не обольщает» считать это нисшествием вхождения, то и тогда по силе прежде сказанного в шри Баладеве — именно собственная Его доля; но так говорится потому, что особый спутник, именуемый Шешей и Им объятый, входит в Него, и оборот этот — о Его доле; так и надо мыслить. И хотя облик один, там, где в «пожалуй, то майя моего супруга» и далее слышится Его преданность Ему, это надо видеть так же, как у Лакшми.
0f411ad7b64a · 发布于 2026年9月20日 19:59:50 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Спор тут о слове «доля»: часть чего-то или самостоятельный, от кого часть берётся.
Преданность одного Бога другому не понижает первого — так же, как служение Лакшми не делает её меньшей.