तद् एवं साधूक्तं तत्तद्वचनम् अन्यार्थत्वेन दृश्यम् इति । तथा हि पूर्वरीत्या चतुर्भुजत्वद्विभुजत्वयोर् द्वयोर् अपि ध्यानधिष्ण्यत्वे सति, यत् पूर्वस्य जनन्या निगूहनप्रार्थनं, तत् तु तस्य प्रसिद्धतया सर्व एव ज्ञास्यतीति जन्म ते मय्य् असौ पापोमा विद्यान् मधुसूदन इत्याद्युक्तलक्षणया कंसभिया, विश्वं यदेतत् स्वतनौ निशान्ते इत्याद्युक्तलक्षणया मांसदृक्शब्दोक्तभगवत्स्वरूपशक्तिविलासतज्जन्मादिलीलातत्त्वानभिज्ञप्राकृतदृग्भ्यो लज्जया च । न पुनर् अपरस्य गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम् इत्यादौ गूढत्वेन कथितस्य ध्यानधिष्ण्यत्वाभावविवक्षया । श्रीगोपालतापनीश्रुताव् अप्य् उभयोर् अपि ध्यानधिष्ण्यत्वं श्रूयते— मथुरायां विशेषेण मां ध्यायन् मोक्षम् अश्नुते । अष्टपत्रं विकसितं हृत्पद्मं तत्र संस्थितम् ॥ इत्यादिषु मध्ये चतुर्भुजं शङ्खचक्रैत्यादिकम् उक्त्वा सर्वान्ते—शृङ्गवेणुधरं तु वा इत्य् अप्य् उक्तम् । एवम् आगमेऽपि द्विभुजध्यानं श्रूयते—तस्मान् निगूढत्वविवक्षयैव समीचीना । तथैव तद्विवक्षया, नान्यथा मद्भवं मर्त्यलिङ्गेन जायते इति श्रीभगवतोक्तम् । तथा च पाद्मनिर्माणखण्डे श्रीभगवद्वाक्यं व्यासवाक्ये— पश्य त्वं दर्शयिष्यामि स्वरूपं वेदगोपितम् । ततोऽपश्यम् अहं भूप बालं कालाम्बुदप्रभम् । गोपकन्यावृतं गोपं हसन्तं गोपबालकैः ॥ इति । एवम् इत्य् उक्त्वासीद् धरिस् तूष्णीम् इत्यादौ च व्याख्येयम् । आत्ममायया स्वेच्छया, आत्ममाया तदिच्छा स्यात् इति महासंहितोक्तेः । प्रकृत्या स्वरूपेणैव व्यक्तः प्राकृतः, न त्व् औपाधिकतया । शैषिकोऽण् । तत्र हि भगवद्विग्रहे शिशुत्वादयो विचित्रा एव धर्माः स्वाभाविकाः सन्तीति को वेत्ति भूमन् इत्य् अस्य व्याख्याने द्वितीयसन्दर्भे दर्शितम् एव । अत्र श्रीरामानुजाचार्यसम्मतिर् अपि । श्रीगीतासु प्रकृतिं स्वाम् अवष्टभ्य सम्भवाम्य् आत्ममायया इत्य् अत्र, स्वम् एव स्वभावम् आस्थाय… आत्ममायया स्वसङ्कल्परूपेण ज्ञानेनेत्य् अर्थः…माया वयुनं ज्ञानम् इति नैघण्टुकाः । महाभारते च अवताररूपस्याप्य् अप्राकृतत्वम् उच्यते—न भूतसङ्घसंस्थानो देहोऽस्य परमात्मनःइति । अथ बृहद्वैष्णवेऽपि— यो वेत्ति भौतिकं देहं कृष्णस्य परमात्मनः । स सर्वस्माद् बहिष्कार्यः श्रौतस्मार्तविधानतः । मुखं तस्यावलोक्यापि सचेलः स्नानम् आचरेत् । पश्येत् सूर्यं स्पृशेद् गां च घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति ॥ इति । अथ ययाहरद् भुवो भारम् इत्यादौ चैवं मन्तव्यम् । तनुरूपकलेवरशब्दैर् अत्र श्रीभगवतो भूभारजिहीर्षालक्षणो देवादिपिपालयिषालक्षणश् च भाव एवोच्यते । यथा तृतीये विंशतितमे तत्तच्छब्दैर् ब्रह्मणो भाव एवोक्तः । यदि तत्रैव तथा व्याख्येयं, तदा सुतराम् एव श्रीभगवतीति । ततश् च तस्य भावस्य भगवति तदाभासरूपत्वात् कण्टकदृष्टान्तः सुसङ्गत एव । तथा द्वयम् एवेशितुः साम्यम् अपि । तत् तु तृतीये सन्दर्भ एव विवृतं मत्स्यादिरूपाणि मत्स्याद्यवतारेषु तत्तद्भावान् ।
tad evaṁ sādhūktaṁ tattadvacanam anyārthatvena dṛśyam iti | tathā hi pūrva-rītyā caturbhujatva-dvibhujatvayor dvayor api dhyāna-dhiṣṇyatve sati, yat pūrvasya jananyā nigūhana-prārthanaṁ, tat tu tasya prasiddhatayā sarva eva jñāsyatīti janma te mayy asau pāpomā vidyān madhusūdana ity-ādy-ukta-lakṣaṇayā kaṁsa-bhiyā, viśvaṁ yadetat sva-tanau niśānte ity-ādy-ukta-lakṣaṇayā māṁsa-dṛk-śabdokta-bhagavat-svarūpa-śakti-vilāsa-taj-janmādi-līlā-tattvānabhijña-prākṛta-dṛgbhyo lajjayā ca | na punar aparasya gūḍhaṁ paraṁ brahma manuṣya-liṅgam ity-ādau gūḍhatvena kathitasya dhyāna-dhiṣṇyatvābhāva-vivakṣayā | śrī-gopāla-tāpanī-śrutāv apy ubhayor api dhyāna-dhiṣṇyatvaṁ śrūyate— mathurāyāṁ viśeṣeṇa māṁ dhyāyan mokṣam aśnute | aṣṭa-patraṁ vikasitaṁ hṛt-padmaṁ tatra saṁsthitam || ity-ādiṣu madhye catur-bhujaṁ śaṅkha-cakra-ity-ādikam uktvā sarvānte—śṛṅga-veṇu-dharaṁ tu vā ity apy uktam | evam āgame'pi dvibhuja-dhyānaṁ śrūyate—tasmān nigūḍhatva-vivakṣayaiva samīcīnā | tathaiva tad-vivakṣayā, nānyathā mad-bhavaṁ martya-liṅgena jāyate iti śrī-bhagavatoktam | tathā ca pādma-nirmāṇa-khaṇḍe śrī-bhagavad-vākyaṁ vyāsa-vākye— paśya tvaṁ darśayiṣyāmi svarūpaṁ veda-gopitam | tato'paśyam ahaṁ bhūpa bālaṁ kālāmbuda-prabham | gopa-kanyāvṛtaṁ gopaṁ hasantaṁ gopa-bālakaiḥ || iti | evam ity uktvāsīd dharis tūṣṇīm ity-ādau ca vyākhyeyam | ātma-māyayā svecchayā, ātma-māyā tad-icchā syāt iti mahā-saṁhitokteḥ | prakṛtyā svarūpeṇaiva vyaktaḥ prākṛtaḥ, na tv aupādhikatayā | śaiṣiko'ṇ | tatra hi bhagavad-vigrahe śiśutvādayo vicitrā eva dharmāḥ svābhāvikāḥ santīti ko vetti bhūman ity asya vyākhyāne dvitīya-sandarbhe darśitam eva | atra śrī-rāmānujācārya-sammatir api | śrī-gītāsu prakṛtiṁ svām avaṣṭabhya sambhavāmy ātma-māyayā ity atra, svam eva svabhāvam āsthāya… ātma-māyayā sva-saṅkalpa-rūpeṇa jñānenety arthaḥ…māyā vayunaṁ jñānam iti naighaṇṭukāḥ | mahābhārate ca avatāra-rūpasyāpy aprākṛtatvam ucyate—na bhūta-saṅgha-saṁsthāno deho'sya paramātmanaḥiti | atha bṛhad-vaiṣṇave'pi— yo vetti bhautikaṁ dehaṁ kṛṣṇasya paramātmanaḥ | sa sarvasmād bahiṣkāryaḥ śrauta-smārta-vidhānataḥ | mukhaṁ tasyāvalokyāpi sa-celaḥ snānam ācaret | paśyet sūryaṁ spṛśed gāṁ ca ghṛtaṁ prāśya viśuddhyati || iti | atha yayāharad bhuvo bhāram ity-ādau caivaṁ mantavyam | tanu-rūpa-kalevara-śabdair atra śrī-bhagavato bhū-bhāra-jihīrṣā-lakṣaṇo devādi-pipālayiṣā-lakṣaṇaś ca bhāva evocyate | yathā tṛtīye viṁśatitame tat-tac-chabdair brahmaṇo bhāva evoktaḥ | yadi tatraiva tathā vyākhyeyaṁ, tadā sutarām eva śrī-bhagavatīti | tataś ca tasya bhāvasya bhagavati tad-ābhāsa-rūpatvāt kaṇṭaka-dṛṣṭāntaḥ susaṅgata eva | tathā dvayam eveśituḥ sāmyam api | tat tu tṛtīye sandarbha eva vivṛtaṁ matsyādi-rūpāṇi matsyādy-avatāreṣu tat-tad-bhāvān |
Итак, хорошо сказано: те и эти речения надо понимать в ином смысле. Ибо по прежнему разбору и четырёхрукость, и двурукость — обе суть обитель созерцания; а что мать просила скрыть первую, то лишь потому, что она слишком известна: все узнают. И ещё — из страха перед Камсою, отличаемого словами «Рождение твоё во мне — как бы не узнал этот грешник, Мадхусудана» и далее; и из стыда перед теми, чьё зрение обычно, — перед «плотскими глазами», как сказано в «Вселенная, что эта, в твоём теле на исходе ночи» и далее, — перед теми, кто не знает сути игры своеобразной силы Бхагавана и игры Его рождения и прочего. А вовсе не потому, что другая, названная сокрытой в «сокрытый высший Брахман, имеющий признак человека» и далее, будто бы не есть обитель созерцания.
И в шрути шри «Гопала-тапани» слышится, что обе суть обитель созерцания: «Кто особо созерцает меня в Матхуре, вкушает освобождение; раскрытый восьмилепестковый лотос сердца, там пребывающего» и в прочих местах — в середине сказано «четырёхрукого, с раковиной и диском» и прочее, а в самом конце сказано и «или же носящего рог и флейту». Так и в агаме слышится созерцание двурукого. Потому верно, что речь шла именно о сокрытости. И с тем же намерением сказано шри Бхагаваном: «не иначе рождается знание, исходящее от меня, при смертном обличье».
Так и в «Нирмана-кханде» «Падмы» — речение шри Бхагавана внутри речения Вьясы: «Смотри, я покажу тебе свой образ, сокрытый Ведами. Тогда увидел я, царь, мальчика, сиявшего как грозовая туча, пастуха, окружённого дочерьми пастухов, смеявшегося с мальчиками-пастухами».
Так же надо толковать и «Так сказав, Хари умолк» и далее. «Своею майей» — своею волею, ибо «Маха-самхита» говорит: «своя майя да будет его воля». «Пракрита» — явленный природою, то есть самим своим образом, а не чем-то привходящим; суффикс здесь остаточный. Ведь в образе Бхагавана младенчество и прочее — свойства дивные, но природные; это показано во второй сандарбхе при толковании «Кто знает, о Полный».
Здесь с этим согласен и шри Рамануджачарья. В шри «Гитах», на «Оперев свою природу, я становлюсь своею майей», — «приняв именно свою природу… своею майей, то есть обликом своего намерения, знанием; таков смысл… „майя — вайюна, знание“, говорят словари». И в «Махабхарате» о невещественности облика нисшествия сказано: «Не собранием стихий составлено тело у Него, Параматмы».
И в великой вишнуитской: «Кто считает тело Кришны, Параматмы, стихийным, того по предписанию шрути и смрити надо отлучить от всего; кто хотя бы увидит его лицо, пусть совершит омовение в одежде, поглядит на солнце, коснётся коровы и, вкусив гхи, очистится».
Теперь и «которым унёс бремя земли» и далее надо понимать так: словами «тело», «облик», «остов» здесь названо настроение шри Бхагавана — желание унести бремя земли и желание хранить богов и прочих. Как в третьей песни, в двадцатой главе, теми же словами названо настроение Брахмы. А если уж там толковать так, то при шри Бхагаване — тем более. Потому и пример с шипом сходится хорошо: это настроение в Бхагаване есть лишь его отблеск. Так же и «двоякое у Владыки равно». А это разъяснено уже в третьей сандарбхе: «облики Матсьи и прочих» — те и эти настроения в нисшествиях Матсьи и прочих.
ce46ba781c26 · 发布于 2026年9月20日 19:59:50 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Просьба матери скрыть облик объяснена не стыдом за облик, а страхом и осторожностью: показывать было опасно.
«Оставил тело» сказано о настроении, а не о плоти — и тогда шип, вынутый шипом, становится точным.