तद् एवं श्रीमद्भागवते पुनर्व्रजागमनादिरूपोऽयम् अर्थो बहुधा लब्धोऽपि पाद्मोत्तरखण्डवद् यन् न स्पष्टतया वर्णितस् तत् खलु निजेष्टदेवत्वस्य बहिर्मुखान् प्रत्याच्छादनेच्छया अन्तर्मुखान् प्रत्युत्कण्ठावर्धनेच्छयेति गम्यते । अतएवोक्तम्—परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं च मम प्रियम् इति । यद् एतत् तु मया क्षुद्रतरेण तरलायितं । क्षमतां तत् क्षमाशीलः श्रीमान् गोकुलवल्लभः ॥ तद् एतत् श्रीलवृन्दावने लीलाद्वयस्य मिलनं सावसरम् एव प्रस्तुतम् । द्वारकायां तु प्रसिद्धम् एव । तत्र मौषलादिलीला मायिक्य् एवेति पूर्वम् एव दर्शितम् । वस्तुतस् तु द्वारकायाम् एव सपरिकरस्य श्रीभगवतो निगूढतया स्थितिः, यादवानां च न् इत्यपरिकरत्वात् । तत्त्यागेन स्वयं भगवत एवान्तर्धाने, तैर् अतिक्षोभेणोन्मत्तचेष्टैर् उपमर्दिता पृथिव्य् एव नश्येद् इति प्रथमं तेषाम् अन्तर्धापनम् । अतएवोक्तम्— भूभारराजपृतना यदुभिर् निरस्य गुप्तैः स्वबाहुभिर् अचिन्तयद् अप्रमेयः । मन्येऽवनेर् ननु गतोऽप्य् अगतं हि भारं यद् यादवं कुलम् अहो अविषह्यम् आस्ते ॥ इति । अत्र तेषाम् अधार्मिकतया तु पृथिवीभारत्वं न मन्तव्यम् । ब्रह्मण्यानां वदान्यानां न् इत्यं वृद्धोपसेविनाम् । विप्रशापः कथम् अभूद् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ॥ इत्यादौ, शय्यासनाटनालापक्रीडास्नानादिकर्मसु । न विदुः सन्तम् आत्मानं वृष्णयः कृष्णचेतसः ॥ इत्यादौ च परमसाधुत्वप्रसिद्धेः । पृथिवीभारश् च व्यक्तिबाहुल्यमात्रेण नेष्यते, पर्वतसमुद्रादीनाम् अनन्तानां विद्यमानत्वात् । तथा न वस्तव्यम् इत्यादि भगवद्वाक्यस्य तात्पर्यम् इदम्—माययापि यदूनां तादृशत्वदर्शनं ममानन्दवैभवधाम्नि मदीयजनसुखदमद्विलासैकनिधौ द्वारकायां नोचितं, प्रभासे तु तत्तदयोगाद् उचितम् इति । अथ च जिजीविषुभिः इत्य् उक्त्वा, वृजिनानि तरिष्यामः इति चोक्त्वा वस्तुतस् तु तेषां तादृशत्वं न भविष्यतीत्य् एवोक्तम् । तत्र चास्माभिः इति वयम् इति चोक्त्वा स्वेनैक्यसूचनया स्वात्मवद् अन्यथाभावत्वम् एकगतित्वं व्यञ्जितम् इति । तद् एवं स्थिते तैः साकं श्रीभगवतो द्वारकायाम् एव न् इत्यां स्थितिम् आह— द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम् ॥ न् इत्यं सन्निहितस् तत्र भगवान् मधुसूदनः । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ लोकदृष्ट्यैव हरिणा त्यक्ताम्, अत्यक्ताम् इति वा, न् इत्यं सन्निहित इति वक्ष्यमाणत्वात् । ततश् चोभयथाप्य् आप्लावनं परितो जलेन परिखावद् आवरणं, तज्जलमज्जनं च समुद्रेणैव श्रीभगवदाज्ञया त्यक्तभूमिलक्षणस्य हस्तिनापुरप्रस्थापितबहिर्जनगृहाद्यधिष्ठानबहिरावरणस्यैव । तथा रचनं विश्वकर्मणा, तस्यैव प्रकटलीलायाः प्रापञ्चिकमिश्रत्वात् । अतः सुधर्मादीनां स्वर्गाद् आगमनं च युज्यते । अप्रकटलीलायां ततोऽपि दिव्यतरं सभान्तरादिकम् अपि स्यात् । श्रीमान् यादवादिगृहवृन्दलक्षणशोभोपशोभावान् यो भगवदालयस् तं वर्जयित्वा । तद् एवम् अद्यापि समुद्रमध्ये कदाचिद् असौ दूरतः किञ्चिद् दृश्यते इति तत्रत्यानां महती प्रसिद्धिः । अत्र महाराजेति सम्बोधनं दृष्टान्तगर्भम् । यद् वा, महान्तो राजानो यादवलक्षणा यत्र तथाभूतं तदालयं श्रीकृष्णन् इत्यधामस्वरूपं द्वारकापुरम् । न केवलं पुरमात्रास्तित्वं, तत्र च श्रीमति भगवदालये मधुसूदनः श्रीकृष्णो न् इत्यम् एव सन्निहितः, अर्थात् तु तत्रत्यानाम्। किंवान्तत्र सन्निहितः?भगवान् यादवादिलक्षणाखिलनिजैश्वर्यवान् एव । तदालयम् एव विशिनष्टि—स्मृत्या इति । साक्षाद् अधुना व्यक्ततद्दर्शनाभावात् स्मृत्येत्य् उक्तम् । यः स्वयम् एवम्भूतस् तस्य त्व् अन्यथा सम्भावितत्वम् अपि नास्तीति । एवम् एव विष्णुपुराणे— प्लावयामास तां शून्यां द्वारकां च महोदधिः । वसुदेवगृहंत्व् एकं नाप्लावयत सागरः ॥ नात्याक्रमत् ततो ब्रह्मंस् तद् अद्यापि महोदधिः । न् इत्यं सन्निहितस् तत्र भगवान् केशवो यतः ॥ तद् अतीव महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् । विष्णुक्रीडान्वितं स्थानं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते ॥ इति । अथैव श्रीहरिवंशे यादवान् प्रतीन्द्रप्रेषितस्य नारदस्य वाक्यम्— कृष्णो भोगवतीं रम्याम् ऋषिकान्तां महायशाः । द्वारकाम् आत्मसात् कृत्वा समुद्रं गमयिष्यति ॥ इत्य् अत्र आत्मसात् कृत्वा इति, न तु त्यक्त्वेति ॥ ॥
tad evaṁ śrīmad-bhāgavate punar-vrajāgamanādi-rūpo'yam artho bahudhā labdho'pi pādmottara-khaṇḍavad yan na spaṣṭatayā varṇitas tat khalu nijeṣṭa-devatvasya bahir-mukhān pratyācchādanecchayā antar-mukhān pratyutkaṇṭhā-vardhanecchayeti gamyate | ataevoktam—parokṣa-vādā ṛṣayaḥ parokṣaṁ ca mama priyam iti | yad etat tu mayā kṣudratareṇa taralāyitaṁ | kṣamatāṁ tat kṣamā-śīlaḥ śrīmān gokula-vallabhaḥ || tad etat śrīla-vṛndāvane līlā-dvayasya milanaṁ sāvasaram eva prastutam | dvārakāyāṁ tu prasiddham eva | tatra mauṣalādi-līlā māyiky eveti pūrvam eva darśitam | vastutas tu dvārakāyām eva sa-parikarasya śrī-bhagavato nigūḍhatayā sthitiḥ, yādavānāṁ ca n itya-parikaratvāt | tat-tyāgena svayaṁ bhagavata evāntardhāne, tair atikṣobheṇonmatta-ceṣṭair upamarditā pṛthivy eva naśyed iti prathamaṁ teṣām antardhāpanam | ataevoktam— bhū-bhāra-rāja-pṛtanā yadubhir nirasya guptaiḥ sva-bāhubhir acintayad aprameyaḥ | manye'vaner nanu gato'py agataṁ hi bhāraṁ yad yādavaṁ kulam aho aviṣahyam āste || iti | atra teṣām adhārmikatayā tu pṛthivī-bhāratvaṁ na mantavyam | brahmaṇyānāṁ vadānyānāṁ n ityaṁ vṛddhopasevinām | vipra-śāpaḥ katham abhūd vṛṣṇīnāṁ kṛṣṇa-cetasām || ity-ādau, śayyāsanāṭanālāpa-krīḍā-snānādi-karmasu | na viduḥ santam ātmānaṁ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-cetasaḥ || ity-ādau ca parama-sādhutva-prasiddheḥ | pṛthivī-bhāraś ca vyakti-bāhulya-mātreṇa neṣyate, parvata-samudrādīnām anantānāṁ vidyamānatvāt | tathā na vastavyam ity-ādi bhagavad-vākyasya tātparyam idam—māyayāpi yadūnāṁ tādṛśatva-darśanaṁ mamānanda-vaibhava-dhāmni madīya-jana-sukhada-mad-vilāsaika-nidhau dvārakāyāṁ nocitaṁ, prabhāse tu tat-tad-ayogād ucitam iti | atha ca jijīviṣubhiḥ ity uktvā, vṛjināni tariṣyāmaḥ iti coktvā vastutas tu teṣāṁ tādṛśatvaṁ na bhaviṣyatīty evoktam | tatra cāsmābhiḥ iti vayam iti coktvā svenaikya-sūcanayā svātmavad anyathā-bhāvatvam eka-gatitvaṁ vyañjitam iti | tad evaṁ sthite taiḥ sākaṁ śrī-bhagavato dvārakāyām eva n ityāṁ sthitim āha— dvārakāṁ hariṇā tyaktāṁ samudro'plāvayat kṣaṇāt | varjayitvā mahārāja śrīmad-bhagavad-ālayam || n ityaṁ sannihitas tatra bhagavān madhusūdanaḥ | smṛtyāśeṣāśubha-haraṁ sarva-maṅgala-maṅgalam || loka-dṛṣṭyaiva hariṇā tyaktām, atyaktām iti vā, n ityaṁ sannihita iti vakṣyamāṇatvāt | tataś cobhayathāpy āplāvanaṁ parito jalena parikhāvad āvaraṇaṁ, taj-jala-majjanaṁ ca samudreṇaiva śrī-bhagavad-ājñayā tyakta-bhūmi-lakṣaṇasya hastināpura-prasthāpita-bahir-jana-gṛhādy-adhiṣṭhāna-bahir-āvaraṇasyaiva | tathā racanaṁ viśvakarmaṇā, tasyaiva prakaṭa-līlāyāḥ prāpañcika-miśratvāt | ataḥ sudharmādīnāṁ svargād āgamanaṁ ca yujyate | aprakaṭa-līlāyāṁ tato'pi divyataraṁ sabhāntarādikam api syāt | śrīmān yādavādi-gṛha-vṛnda-lakṣaṇa-śobhopaśobhāvān yo bhagavad-ālayas taṁ varjayitvā | tad evam adyāpi samudra-madhye kadācid asau dūrataḥ kiñcid dṛśyate iti tatratyānāṁ mahatī prasiddhiḥ | atra mahārājeti sambodhanaṁ dṛṣṭānta-garbham | yad vā, mahānto rājāno yādava-lakṣaṇā yatra tathā-bhūtaṁ tad-ālayaṁ śrī-kṛṣṇa-n itya-dhāma-svarūpaṁ dvārakā-puram | na kevalaṁ pura-mātrāstitvaṁ, tatra ca śrīmati bhagavad-ālaye madhusūdanaḥ śrī-kṛṣṇo n ityam eva sannihitaḥ, arthāt tu tatratyānām| kiṁ-vāntatra sannihitaḥ?bhagavān yādavādi-lakṣaṇākhila-nijaiśvaryavān eva | tad-ālayam eva viśinaṣṭi—smṛtyā iti | sākṣād adhunā vyakta-tad-darśanābhāvāt smṛtyety uktam | yaḥ svayam evam-bhūtas tasya tv anyathā sambhāvitatvam api nāstīti | evam eva viṣṇu-purāṇe— plāvayāmāsa tāṁ śūnyāṁ dvārakāṁ ca mahodadhiḥ | vasudeva-gṛhaṁtv ekaṁ nāplāvayata sāgaraḥ || nātyākramat tato brahmaṁs tad adyāpi mahodadhiḥ | n ityaṁ sannihitas tatra bhagavān keśavo yataḥ || tad atīva mahā-puṇyaṁ sarva-pāpa-praṇāśanam | viṣṇu-krīḍānvitaṁ sthānaṁ dṛṣṭvā pāpāt pramucyate || iti | athaiva śrī-hari-vaṁśe yādavān pratīndra-preṣitasya nāradasya vākyam— kṛṣṇo bhogavatīṁ ramyām ṛṣi-kāntāṁ mahā-yaśāḥ | dvārakām ātmasāt kṛtvā samudraṁ gamayiṣyati || ity atra ātmasāt kṛtvā iti, na tu tyaktveti || ||
Итак, хотя этот смысл — новый приход во Врадж и прочее — многократно получается и в шримад «Бхагавате», он не описан там ясно, как в последнем разделе «Падмы»; и понятно, что это — от желания прикрыть божественность своего желанного от обращённых вовне и умножить тоску у обращённых внутрь. Оттого и сказано: «Риши говорят косвенно, и косвенное мне мило». А что я, ничтожнейший, дерзнул на это, — да простит прекрасный возлюбленный Гокулы, чей нрав — прощение.
Соединение двух игр в шрила Вриндаване изложено выше, при случае; а в Двараке оно и так известно. Что игра с палицами и прочее там создана майею, показано раньше. По сути же шри Бхагаван со спутниками пребывает в Двараке сокровенно, ибо Ядавы — его вечные спутники. А сокрытие их было первым потому, что, оставь он их и исчезни сам, земля погибла бы, растоптанная ими, обезумевшими от крайнего смятения. Оттого и сказано: «Отринув бремя земли — войска царей — Ядавами, сокрытыми руками своими, помыслил неизмеримый: „Мню: бремя земли хотя и ушло, да не ушло, ибо остаётся, о, невыносимый род Ядавов“».
Здесь не следует мыслить, будто они были бременем земли по своей беззаконности: их высшая благость известна по «Как пало проклятие брахмана на Вришни, преданных брахманам, щедрых, всегда почитающих старших, чьё сердце — Кришна?» и далее, и по «На ложе, на сиденье, в хождении, беседе, игре, омовении и прочих делах не знали себя сущими Вришни, чьё сердце — Кришна» и далее. Да и бременем земли не считается просто множество особей, ибо существуют бесконечные горы, океаны и прочее.
И смысл речения Бхагавана «Не должно жить» и далее таков: показывать Ядавов такими, хотя бы и майею, не подобает в Двараке — в обители величия моего блаженства, дающей счастье моим людям, единственном вместилище моих забав; а в Прабхасе подобает, ибо там того нет. Притом, сказав «желающими жить» и «превозможем беды», он именно и сказал, что по сути такими они не станут. И, сказав там «нами» и «мы», указанием на единство с собою он выразил, что перемена их — как и его собственная, и участь у них с ним одна.
А раз так, о вечном пребывании шри Бхагавана с ними именно в Двараке сказано: «Двараку, оставленную Хари, океан затопил вмиг, исключив, о великий царь, прекрасную обитель Бхагавана. Постоянно присутствует там Бхагаван Мадхусудана, памятованием уносящий всё неблагое, благо всего благого».
«Оставленную Хари» — лишь по взгляду мира; или же «неоставленную», ибо далее сказано «постоянно присутствует». И так и так затопление есть окружение водою кругом, как рвом, и погружение в ту воду — совершённое самим океаном по повелению шри Бхагавана — лишь внешней ограды, имеющей признак оставленной земли, места домов и прочего у внешних людей, отправленных в Хастинапур. И устроение её Вишвакарманом — потому же, что явленная игра смешана с мирским; оттого уместен и приход Судхармы и прочего с неба. А в неявленной игре есть и другое собрание и прочее, ещё божественнее того. Исключив ту прекрасную обитель Бхагавана, украшенную красою сонма домов Ядавов и прочих.
И поныне у тамошних людей велика молва, что посреди океана порою издали видится нечто. Обращение «о великий царь» здесь содержит в себе пример. Или же: та обитель, где великие цари, отличаемые как Ядавы, — град Двараки, само своеобразие вечной обители шри Кришны. И не просто град существует: там, в прекрасной обители Бхагавана, постоянно присутствует Мадхусудана, шри Кришна, — по смыслу, для тамошних. А как именно присутствует? Со всем своим величием, отличаемым Ядавами и прочим. Ту обитель он и определяет словом «памятованием»: сказано «памятованием» оттого, что ныне нет явного его видения воочию. А у того, кто сам таков, и предположить иначе невозможно.
Так же и в «Вишну-пуране»: «Ту пустую Двараку затопил великий океан; но один дом Васудевы океан не затопил. Оттого и поныне, о брахман, великий океан его не переступает, ибо постоянно присутствует там Бхагаван Кешава. То место, весьма великое, святое, уничтожающее все грехи, сопряжённое с игрою Вишну, увидев, освобождаются от греха». И так же в шри «Хари-вамше» — речение Нарады, посланного Индрою к Ядавам: «Кришна, великой славы, сделав своею Двараку, Бхогавати, прекрасную, милую риши, предаст её океану». Здесь — «сделав своею», а не «оставив».
9714a8bfc057 · 发布于 2026年9月20日 19:59:50 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Разбор держится на одном слове: океан не взял город, он его окружил. Оставленным Двараку называет взгляд со стороны, а не текст.