तद् एवं परमात्मानं साङ्गम् एव निर्धार्य प्रोक्तानुवादपूर्वकं श्रीभगवन्तम् अप्य् आकारेण निर्धारयति— एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् । इति एते पूर्वोक्ताः, चशब्दाद् अनुक्ताश् च । प्रथमम् उद्दिष्टस्य पुंसः पुरुषस्यांशकलाः । केचिद् अंशाः स्वयम् एवांशाः, साक्षादंशत्वेनांशांशत्वेन च द्विविधाः । केचिद् अंशाविष्टत्वाद् अंशाः, केचित् तु कलाविभूतयः । इह यो विंशतितमावतारत्वेन कथितः स कृष्णस् तु भगवान् । पुरुषस्याप्य् अवतारी यो भगवान् स एष एवेत्य् अर्थः । अत्र अनुवादम् अनुक्त्वैव न विधेयम् उदीरयेत् इति वचनात् कृष्णस्यैव भगवत्त्वलक्षणधर्मित्वे सिद्धे मूलावतारित्वम् एव सिध्यति, न तु ततः प्रादुर्भूतत्वम् । एतद् एव व्यनक्ति स्वयम् इति । तत्र च स्वयम् एव भगवान्, न तु भगवतः प्रादुर्भूततया, न तु वा भगवत्त्वाध्यासेनेत्य् अर्थः । न चावतारप्रकरणेऽपि पठित इति संशयः, पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवद् इति न्यायात् । यथाग्निष्टोमे यद्य् उद्गाता विच्छिद्याद् अदक्षिणेन यजेत, यदि प्रतिहर्ता सर्वस्वदक्षिणेन इति श्रुतेस् तयोश् च कदाचिद् द्वयोर् अपि विच्छेदे प्राप्ते विरुद्धयोः प्रायश्चित्तयोः समुच्चयासम्भवे च परम् एव प्रायश्चित्तं सिद्धान्तितं, तद्वद् इहापीति । अथवा, कृष्णस् त्व् इति श्रुत्या प्रकरणस्य बाधात् । यथा शङ्करशारीरिके भाष्ये श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच् च न बाधः इति सूत्रे, ते हैते विद्याचित एव इति श्रुतिर् मनश्चिदादीनाम् अग्नीनां प्रकरणप्राप्तं क्रियानुप्रवेशलक्षणम् अस्वातन्त्र्यं बाधित्वा विद्याचित्त्वेनैव स्वातन्त्र्यं स्थापयति, तद्वद् इहापीति । अत एतत्प्रकरणेऽप्य् अन्यत्र क्वचिद् अपि भगवच्छब्दम् अकृत्वा, तत्रैव भगवान् अहरद् भरम् इत्य् अनेन कृतवान् । ततश् चास्यावतारेषु गणना तु स्वयं भगवान् अप्य् असौ स्वरूपस्थ एव निजपरिजनवृन्दानाम् आनन्दविशेषचमत्काराय किम् अपि माधुर्यं निजजन्मादिलीलया पुष्णन्, कदाचित् सकललोकदृश्यो भवतीत्य् अपेक्षयैवेत्य् आयातम् । यथोक्तं ब्रह्मसंहितायाम्— रामादिमूर्तिषु कलानियमेन तिष्ठन् नानावतारम् अकरोद् भुवनेषु किन्तु । कृष्णः स्वयं समभवत् परमः पुमान् यो गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ अवताराश् च प्राकृतवैभवेऽवतरणम् इति । श्रीकृष्णसाहचर्येण श्रीरामस्यापि पुरुषांशत्वात्ययो ज्ञेयः । अत्र तुशब्दोऽंशकलाभ्यः पुंसश् च सकाशाद् भगवतो वैलक्षण्यं बोधयति । यद् वा, अनेन तुशब्देन सावधारणा श्रुतिर् इयं प्रतीयते । ततश् च सावधारणा श्रुतिर् बलवतीइति न्यायेन श्रुत्यैव श्रुतम् अप्य् अन्येषां महानारायणादीनां स्वयं भगवत्त्वं गुणीभूतम् आपद्यते । एवं पुंस इति भगवान् इति च प्रथमम् उपक्रमोद्दिष्टस्य तस्य शब्दद्वयस्य, तत्सहोदरेण तेनैवशब्देन च प्रतिनिर्देशात्, ताव् एव खल्व् एताव् इति स्मारयति । उद्देशप्रतिनिर्देशयोः प्रतीतिस्थगिततानिरसनाय विद्वद्भिर् एक एव शब्दः प्रयुज्यते, तत्समवर्णो वा । यथा ज्योतिष्टोमाधिकरणे वसन्ते वसन्ते च ज्योतिषा यजेत इत्य् अत्र ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्टोमविषयो भवतीति । अत्र तत्त्ववादगुरवस् तु चशब्दस्थाने स्वशब्दं पठित्वैवम् आचक्षते—एते प्रोक्ता अवताराः । मूलरूपी स्वयम् एव । किंस्वरूपाः? स्वांशकला न तु जीववद् भिन्नांशाः । यथा वाराहे— स्वांशश् चाथ विभिन्नांश इति द्वेधांश इष्यते । अंशिनो यत् तु सामर्थ्यं यत् स्वरूपं यथा स्थितिः ॥ तद् एव नाणुमात्रोऽपि भेदः स्वांशांशिनोः क्वचित् । विभिन्नांशोऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित् सामर्थ्यमात्रयुक् ॥ इति । अत्रोच्यते—अंशानाम् अंशिसामर्थ्यादिकं तदैक्येनैव मन्तव्यम् । तत्र यथाविदासिन इत्यादौ तस्याक्षयत्वेन तासाम् अक्षयत्वं यथा तद्वद् अंशांशित्वानुपपत्तेर् एव । तथा च श्रीवासुदेवानिरुद्धयोः सर्वथा साम्ये प्रसक्ते कदाचिद् अनिरुद्धेनापि श्रीवासुदेवस्याविर्भावना प्रसज्यते । तच् च श्रुतिविपरीतम् इत्य् असद् एव । तस्माद् अस्त्य् एवावतार्यवतारयोस् तारतम्यम् । अत एव तृतीयाष्टमे— आसीनम् उर्व्यां भगवन्तम् आद्यं सङ्कर्षणं देवम् अकुण्ठसत्त्वम् । विवित्सवस् तत्त्वम् अतः परस्य कुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन् ॥ स्वम् एव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं । यद् वासुदेवाभिधम् आमनन्ति । इत्यादौ वासुदेवस्य सङ्कर्षणाद् अपि परत्वं श्रूयते । यत् तु तेषां तथा व्याख्यानम् अत्र कृष्णस् त्व् इत्य् अनर्थकं स्यात् । भगवान् स्वयम् इत्य् अनेनैवाभिप्रेतसिद्धेः । किं च, तैः स्वयम् एव प्रकाशादिवन् नैवं परः इति सूत्रे स्फुटम् अंशांशिभेदो दर्शितः—अंशत्वेऽपि न मत्स्यादिरूपी पर एवंविधो जीवसदृशः । यथा तेजोऽंशस्यैव सूर्यस्य खद्योतस्य च नैकप्रकारता इत्य् आदिना । तस्मात् स्थिते भेदे साध्व् एव व्याख्यातं कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इति । इन्द्रारीति पद्यार्धं तत्र नान्वेति । तुशब्देन वाक्यस्य भेदनात् । तच् च तावतैवाकाङ्क्षापरिपूर्तेः । एकवाक्यत्वे तु चशब्द एवाकरिष्यत् । ततश् चेन्द्रारीत्य् अत्रार्थात् त एव पूर्वोक्ता एव मृडयन्तीत्य् आयाति । ॥
tad evaṁ paramātmānaṁ sāṅgam eva nirdhārya proktānuvāda-pūrvakaṁ śrī-bhagavantam apy ākāreṇa nirdhārayati— ete cāṁśa-kalāḥ puṁsaḥ kṛṣṇas tu bhagavān svayam | iti ete pūrvoktāḥ, ca-śabdād anuktāś ca | prathamam uddiṣṭasya puṁsaḥ puruṣasyāṁśa-kalāḥ | kecid aṁśāḥ svayam evāṁśāḥ, sākṣād-aṁśatvenāṁśāṁśatvena ca dvividhāḥ | kecid aṁśāviṣṭatvād aṁśāḥ, kecit tu kalāvibhūtayaḥ | iha yo viṁśatitamāvatāratvena kathitaḥ sa kṛṣṇas tu bhagavān | puruṣasyāpy avatārī yo bhagavān sa eṣa evety arthaḥ | atra anuvādam anuktvaiva na vidheyam udīrayet iti vacanāt kṛṣṇasyaiva bhagavattva-lakṣaṇa-dharmitve siddhe mūlāvatāritvam eva sidhyati, na tu tataḥ prādurbhūtatvam | etad eva vyanakti svayam iti | tatra ca svayam eva bhagavān, na tu bhagavataḥ prādurbhūtatayā, na tu vā bhagavattvādhyāsenety arthaḥ | na cāvatāra-prakaraṇe'pi paṭhita iti saṁśayaḥ, paurvāparye pūrva-daurbalyaṁ prakṛtivad iti nyāyāt | yathāgniṣṭome yady udgātā vicchidyād adakṣiṇena yajeta, yadi pratihartā sarvasva-dakṣiṇena iti śrutes tayoś ca kadācid dvayor api vicchede prāpte viruddhayoḥ prāyaścittayoḥ samuccayāsambhave ca param eva prāyaścittaṁ siddhāntitaṁ, tadvad ihāpīti | athavā, kṛṣṇas tv iti śrutyā prakaraṇasya bādhāt | yathā śaṅkara-śārīrike bhāṣye śruty-ādi-balīyastvāc ca na bādhaḥ iti sūtre, te haite vidyācita eva iti śrutir manaścid-ādīnām agnīnāṁ prakaraṇa-prāptaṁ kriyānupraveśa-lakṣaṇam asvātantryaṁ bādhitvā vidyācittvenaiva svātantryaṁ sthāpayati, tadvad ihāpīti | ata etat-prakaraṇe'py anyatra kvacid api bhagavac-chabdam akṛtvā, tatraiva bhagavān aharad bharam ity anena kṛtavān | tataś cāsyāvatāreṣu gaṇanā tu svayaṁ bhagavān apy asau svarūpa-stha eva nija-parijana-vṛndānām ānanda-viśeṣa-camatkārāya kim api mādhuryaṁ nija-janmādi-līlayā puṣṇan, kadācit sakala-loka-dṛśyo bhavatīty apekṣayaivety āyātam | yathoktaṁ brahma-saṁhitāyām— rāmādi-mūrtiṣu kalā-niyamena tiṣṭhan nānāvatāram akarod bhuvaneṣu kintu | kṛṣṇaḥ svayaṁ samabhavat paramaḥ pumān yo govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || avatārāś ca prākṛta-vaibhave'vataraṇam iti | śrī-kṛṣṇa-sāhacaryeṇa śrī-rāmasyāpi puruṣāṁśatvātyayo jñeyaḥ | atra tu-śabdo'ṁśa-kalābhyaḥ puṁsaś ca sakāśād bhagavato vailakṣaṇyaṁ bodhayati | yad vā, anena tu-śabdena sāvadhāraṇā śrutir iyaṁ pratīyate | tataś ca sāvadhāraṇā śrutir balavatīiti nyāyena śrutyaiva śrutam apy anyeṣāṁ mahā-nārāyaṇādīnāṁ svayaṁ bhagavattvaṁ guṇībhūtam āpadyate | evaṁ puṁsa iti bhagavān iti ca prathamam upakramoddiṣṭasya tasya śabda-dvayasya, tat-sahodareṇa tenaivaśabdena ca pratinirdeśāt, tāv eva khalv etāv iti smārayati | uddeśa-pratinirdeśayoḥ pratīti-sthagitatā-nirasanāya vidvadbhir eka eva śabdaḥ prayujyate, tat-sama-varṇo vā | yathā jyotiṣṭomādhikaraṇe vasante vasante ca jyotiṣā yajeta ity atra jyotiḥ-śabdo jyotiṣṭoma-viṣayo bhavatīti | atra tattva-vāda-guravas tu ca-śabda-sthāne sva-śabdaṁ paṭhitvaivam ācakṣate—ete proktā avatārāḥ | mūla-rūpī svayam eva | kiṁ-svarūpāḥ? svāṁśa-kalā na tu jīvavad bhinnāṁśāḥ | yathā vārāhe— svāṁśaś cātha vibhinnāṁśa iti dvedhāṁśa iṣyate | aṁśino yat tu sāmarthyaṁ yat svarūpaṁ yathā sthitiḥ || tad eva nāṇu-mātro'pi bhedaḥ svāṁśāṁśinoḥ kvacit | vibhinnāṁśo'lpa-śaktiḥ syāt kiñcit sāmarthya-mātra-yuk || iti | atrocyate—aṁśānām aṁśi-sāmarthyādikaṁ tad-aikyenaiva mantavyam | tatra yathāvidāsina ity-ādau tasyākṣayatvena tāsām akṣayatvaṁ yathā tadvad aṁśāṁśitvānupapatter eva | tathā ca śrī-vāsudevāniruddhayoḥ sarvathā sāmye prasakte kadācid aniruddhenāpi śrī-vāsudevasyāvirbhāvanā prasajyate | tac ca śruti-viparītam ity asad eva | tasmād asty evāvatāry-avatārayos tāratamyam | ata eva tṛtīyāṣṭame— āsīnam urvyāṁ bhagavantam ādyaṁ saṅkarṣaṇaṁ devam akuṇṭha-sattvam | vivitsavas tattvam ataḥ parasya kumāra-mukhyā munayo'nvapṛcchan || svam eva dhiṣṇyaṁ bahu mānayantaṁ | yad vāsudevābhidham āmananti | ity-ādau vāsudevasya saṅkarṣaṇād api paratvaṁ śrūyate | yat tu teṣāṁ tathā vyākhyānam atra kṛṣṇas tv ity anarthakaṁ syāt | bhagavān svayam ity anenaivābhipreta-siddheḥ | kiṁ ca, taiḥ svayam eva prakāśādivan naivaṁ paraḥ iti sūtre sphuṭam aṁśāṁśi-bhedo darśitaḥ—aṁśatve'pi na matsyādi-rūpī para evaṁ-vidho jīva-sadṛśaḥ | yathā tejo'ṁśasyaiva sūryasya khadyotasya ca naika-prakāratā ity ādinā | tasmāt sthite bhede sādhv eva vyākhyātaṁ kṛṣṇas tu bhagavān svayam iti | indrārīti padyārdhaṁ tatra nānveti | tu-śabdena vākyasya bhedanāt | tac ca tāvataivākāṅkṣā-paripūrteḥ | eka-vākyatve tu ca-śabda evākariṣyat | tataś cendrārīty atrārthāt ta eva pūrvoktā eva mṛḍayantīty āyāti | ||
Итак, установив Параматму со всеми Его членами, он, предварив это пересказом сказанного, устанавливает по очертанию и шри Бхагавана: «Эти — доли и части Пуруши; Кришна же — Бхагаван сам».
«Эти» — прежде названные, а словом «и» — и не названные. «Пуруши» — доли и части того Пуруши, что указан первым. Одни доли — доли сами по себе, и они двояки: доли воочию и доли долей; другие — доли по вхождению доли; иные же — части-величия. А кто назван здесь двадцатым нисшествием, тот — «Кришна же — Бхагаван»: то есть Он и есть тот Бхагаван, который — источник нисхождения и для самого Пуруши.
По правилу «не сказав пересказа, да не произносит предписываемого», раз установлено, что носитель свойства «быть Бхагаваном» — именно Кришна, достигается, что Он и есть коренной источник нисшествий, а не явившийся оттуда. Это и выражает слово «сам»: именно сам Бхагаван, а не по явлении от Бхагавана и не по наложению на Него бытия Бхагаваном.
И нет сомнения из-за того, что Он прочитан и в разделе о нисшествиях: по правилу «при прежде-и-после слабее прежнее, как в пракрити». Как в агништоме, по шрути «если прервался удгатар — да приносит жертву без дакшины; если пратихартар — с дакшиною из всего достояния», когда случится перерыв у обоих, а совместить два противоречащих искупления нельзя, выведено, что берётся последующее, — так и здесь.
Или же: слова «Кришна же» как шрути отменяют раздел. Как в толковании «Шарираки» Шанкары, в сутре «и не отмена — ибо шрути и прочее сильнее», шрути «те вот эти сложены знанием» отменяет несамостоятельность огней, сложенных умом и прочим, — несамостоятельность, полученную из раздела и состоящую в их вхождении в действие, — и устанавливает их самостоятельность как сложенных знанием; так и здесь.
Потому в этом разделе он нигде больше не поставил слова «Бхагаван», а поставил его именно там: «Бхагаван унёс бремя». И потому вышло, что перечисление Его среди нисшествий сделано лишь по соотнесению: хотя Он и сам Бхагаван, стоящий в Своём облике, Он, питая Своею игрою рождения и прочего некую сладость ради особого блаженного изумления сонмов Своих приближённых, иногда становится видим всему миру.
Как сказано в «Брахма-самхите»: «Стоя в образах Рамы и прочих с ограничением частей, Он совершил в мирах разные нисшествия; но Кришна — явился сам, высший человек: Его, Говинду, изначального Пурушу, я почитаю». И «нисшествия» — это нисхождение в величие от пракрити. А по соседству с шри Кришною надо понимать, что и у шри Рамы отпадает бытие долею Пуруши.
Слово «же» здесь даёт понять, что Бхагаван противоположен и долям, и частям, и самому Пуруше. Или же: этим словом «же» речение это постигается как ограничительное; и тогда, по правилу «ограничительное речение сильнее», самим же шрути бытие Бхагаваном самим у других — у маха-Нараяны и прочих, — хотя о нём и слышно, оказывается второстепенным.
И, повторив те два слова, указанные сперва в зачине, — «Пуруши» и «Бхагаван», — да ещё и единоутробным им словом «этот», он напоминает: «те самые вот эти». Чтобы устранить застланность постижения между указанием и обратным указанием, учёные употребляют одно и то же слово или созвучное ему; как в адхикаране о джьотиштоме, где в «весной, весной да приносит жертву джьотишем» слово «джьотих» имеет предметом джьотиштому.
А наставники учения об истине, читая на месте слова «и» слово «сва», говорят так: «Эти — названные нисшествия; коренной облик — сам. Каков их облик? — Свои доли и части, а не отдельные доли, как существо». Как в «Варахе»: «Доля признаётся двоякой: своя доля и отдельная доля. Какова способность у того, кому принадлежит доля, каков его облик, каково пребывание, — то же и у своей доли; нигде нет между ними различия и на величину атома. А отдельная доля мала силою и обладает лишь некоторой способностью».
На это говорится: способность долею обладающего и прочее у долей надо мыслить лишь в смысле единства с ним. Там, как в «как у неиссякающего» и далее, неубывание у ручьёв — от его неубывания; иначе не вышло бы и самого различия доли и того, кому она принадлежит. Да и при полном равенстве шри Васудевы и Анируддхи вышло бы, что иногда и Анируддха являет шри Васудеву, — а это противно шрути и потому неверно. Значит, между источником нисхождения и нисшествием есть степень.
Потому и в восьмой главе третьей песни: «Желая узнать сущность высшего, отшельники во главе с Кумарами спросили сидящего на земле первого Бхагавана Санкаршану, бога незатупленной сущности», «много чтящего своё место, которое передают как именуемое Васудевою» и далее, — здесь слышно, что Васудева выше и Санкаршаны. А при их истолковании слова «Кришна же» здесь были бы бессмысленны: подразумеваемое достигалось бы уже словами «Бхагаван сам».
И ещё: они же в сутре «сам, как свет и прочее, — не таков высший» явно показали различие доли и того, кому она принадлежит: хотя Матсья и прочие суть доли, высший не таков, не подобен существу. Как в «у доли сияния — у солнца и у светляка — не одна образность» и далее.
Потому, раз различие установлено, хорошо истолковано «Кришна же — Бхагаван сам». Полустишие «Индры врагов» с этим не сопрягается: словом «же» речение разделено, и этим ожидание уже восполнено; будь это одно речение, он поставил бы слово «и». А значит, в «Индры врагов» по смыслу выходит, что милуют именно они, прежде названные.
1a5c308792a9 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 19:59:50 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Вся книга держится на одном слове «же»: оно ставит Кришну не в конец списка, а вне его.
Доводы взяты по правилам разыскания и у чужих школ: позднее отменяет раннее, прямое речение — вывод из раздела.
И спор с мадхвами ведётся их же сутрой: различие доли и целого признают и они, а значит, признать придётся и степень.