अत एव—न ह्य् अस्यास्ति प्रियः कश्चिद् इत्यादिप्रकरणे— युवयोर् एव नैवायम् आत्मजो भगवान् हरिः । सर्वेषाम् आत्मजो ह्य् आत्मा पिता माता स ईश्वरः ॥ इत्य् एतत् श्रीव्रजेश्वरौ प्रति श्रीमदुद्धववाक्यम् । तदौदासीन्यप्रकटनेनापातसान्त्वनमात्रतात्पर्यकबाह्यार्थम् अपि वास्तवम् अर्थं त्व् एवं वहति । पूर्वोक्तप्रकारेणायं प्रियाप्रियादिमातापित्रादिरहितोऽपि भगवान् हरिः यः सोऽयं कृष्णरूपत्वेन विशेषाकारः सन् युवयोर् एवात्मजो नैव सर्वेषाम् । स एवेश्वररूपत्वेन सामान्याकारस् तु सर्वेषाम् आत्मजादिसर्वरूपः स्यात् । किन्तु परत्र मायामयत्वात् नास्माकम् आदरः । पूर्वत्र तु मुमुक्षुमुक्तभक्तश्लाघ्यप्रेममयत्वाद् अत्यादर इति भावः । तथोक्तं प्राग् एव— तयोर् इत्थं भगवति कृष्णे नन्दयशोदयोः । वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दम् आहोद्धवो मुदा ॥ युवां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनाम् इह मानद । नारायणेऽखिलगुरौ यत् कृता मतिर् ईदृशी ॥ इति । तथा— स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् । शिशून् बन्धुभिर् उत्सृष्टान् अकल्पैः पोषरक्षणे ॥ इति श्रीव्रजेश्वरं प्रति श्रीकृष्णरामाभ्यां सान्त्वनं च । श्रीरामस्यैव परपुत्रम् अपेक्ष्येति ज्ञेयम् । यथोक्तं तत्रैव तेन— यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदुःखितान् । ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥ इति । द्रष्टुम् एष्यामः । मम तत्रागमनस्य भवद्दर्शनम् एव पुरुषार्थ इत्य् अनेन युष्मान् अपश्यन्त एव स्थास्याम इत्य् अर्थः । तस्माद् अनयोर् एव मुख्यं पुत्रत्वं श्रीकृष्णे विराजते इति सिद्धम् । प्रकृतम् अनुसरामः—गोपगोपीनाम् अपि तस्मिन् प्रेमासीद् एव । दम्पत्योस् तयोस् तु तास्व् अपि नितराम् आसीद् इति । उपसंहरति— कृष्णो ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तुं व्रजे विभुः । सहरामो वसंश् चक्रे तेषां प्रीतिं स्वलीलया ॥ स्वेषु भक्तजनविशेषेषु या लीला तद्भक्तिविशेषवशलीलाविशेषस् तयैव तेषां सर्वेषाम् अपि प्रीतिं चक्रे । द्वाव् अपि तौ प्रति तेन वरदानाद् इति भावः । यद्यप्य् एवं तथापि ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तृ महदाशीर् अन्यथा न स्याद् इति दर्शयितुम् अपीत्य् अर्थः । यद् वा स्वलीलया तेषां प्रीतिं कर्तुं व्रजे वसन् ब्रह्मण आदेशं सत्यं चक्रे । तद् अनुषङ्गतः स्वयम् आदृत्य सर्वत्राव्यभिचारिणं चकारेति । ॥
ata eva—na hy asyāsti priyaḥ kaścid ity-ādi-prakaraṇe— yuvayor eva naivāyam ātmajo bhagavān hariḥ | sarveṣām ātmajo hy ātmā pitā mātā sa īśvaraḥ || ity etat śrī-vrajeśvarau prati śrīmad-uddhava-vākyam | tad-audāsīnya-prakaṭanenāpāta-sāntvana-mātra-tātparyaka-bāhyārtham api vāstavam arthaṁ tv evaṁ vahati | pūrvokta-prakāreṇāyaṁ priyāpriyādi-mātāpitrādi-rahito'pi bhagavān hariḥ yaḥ so'yaṁ kṛṣṇa-rūpatvena viśeṣākāraḥ san yuvayor evātmajo naiva sarveṣām | sa eveśvara-rūpatvena sāmānyākāras tu sarveṣām ātmajādi-sarva-rūpaḥ syāt | kintu paratra māyāmayatvāt nāsmākam ādaraḥ | pūrvatra tu mumukṣu-mukta-bhakta-ślāghya-premamayatvād atyādara iti bhāvaḥ | tathoktaṁ prāg eva— tayor itthaṁ bhagavati kṛṣṇe nanda-yaśodayoḥ | vīkṣyānurāgaṁ paramaṁ nandam āhoddhavo mudā || yuvāṁ ślāghyatamau nūnaṁ dehinām iha māna-da | nārāyaṇe'khila-gurau yat kṛtā matir īdṛśī || iti | tathā— sa pitā sā ca jananī yau puṣṇītāṁ sva-putra-vat | śiśūn bandhubhir utsṛṣṭān akalpaiḥ poṣa-rakṣaṇe || iti śrī-vrajeśvaraṁ prati śrī-kṛṣṇa-rāmābhyāṁ sāntvanaṁ ca | śrī-rāmasyaiva para-putram apekṣyeti jñeyam | yathoktaṁ tatraiva tena— yāta yūyaṁ vrajaṁ tāta vayaṁ ca sneha-duḥkhitān | jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṁ sukham || iti | draṣṭum eṣyāmaḥ | mama tatrāgamanasya bhavad-darśanam eva puruṣārtha ity anena yuṣmān apaśyanta eva sthāsyāma ity arthaḥ | tasmād anayor eva mukhyaṁ putratvaṁ śrī-kṛṣṇe virājate iti siddham | prakṛtam anusarāmaḥ—gopa-gopīnām api tasmin premāsīd eva | dampatyos tayos tu tāsv api nitarām āsīd iti | upasaṁharati— kṛṣṇo brahmaṇa ādeśaṁ satyaṁ kartuṁ vraje vibhuḥ | saha-rāmo vasaṁś cakre teṣāṁ prītiṁ sva-līlayā || sveṣu bhakta-jana-viśeṣeṣu yā līlā tad-bhakti-viśeṣa-vaśa-līlā-viśeṣas tayaiva teṣāṁ sarveṣām api prītiṁ cakre | dvāv api tau prati tena vara-dānād iti bhāvaḥ | yadyapy evaṁ tathāpi brahmaṇa ādeśaṁ satyaṁ kartṛ mahad-āśīr anyathā na syād iti darśayitum apīty arthaḥ | yad vā sva-līlayā teṣāṁ prītiṁ kartuṁ vraje vasan brahmaṇa ādeśaṁ satyaṁ cakre | tad anuṣaṅgataḥ svayam ādṛtya sarvatrāvyabhicāriṇaṁ cakāreti | ||
Потому же — в связи речи «Ведь нет у него никого милого» и далее — обращённое к двоим владыкам шри Враджа речение шримад Уддхавы: «Не у вас двоих только этот сын — Бхагаван Хари; он у всех и сын, и душа, и отец, и мать, он — Владыка». Этот внешний смысл, на первый взгляд лишь утешающий через явление Его безучастности, несёт и подлинный смысл: Бхагаван Хари, который, как сказано прежде, лишён милого и немилого, матери и отца, — Он же, приняв особый вид обликом Кришны, есть сын именно «у вас двоих», а вовсе не «у всех»; а Он же, в общем виде, обликом Владыки, был бы «у всех» и сыном, и прочим, обликом всего. Но там, будучи полно майей, оно не в чести у нас; а в первом — крайняя честь, ибо оно полно любовью, хвалимой жаждущими свободы, освобождёнными и преданными; таково разумение.
Так и сказано прежде: «Увидев такую высшую влюблённость Нанды и Яшоды в Бхагавана Кришну, Уддхава с радостью сказал Нанде: „Вы двое поистине наихвальнейшие среди телесных здесь, дающий почёт, — раз у вас такое разумение о Нараяне, наставнике всех“».
И так: «Тот отец и та родительница, что питают, как своего сына, детей, брошенных роднёю, неспособною кормить и хранить», — утешение шри Кришны и Рамы, обращённое к владыке шри Враджа; надо понимать, что это сказано шри Рамою о чужом сыне. Как там же им сказано: «Идите вы во Врадж, милый; и мы придём увидеть ваших родичей, опечаленных нежностью, устроив счастье друзьям». «Придём увидеть» — этим сказано: цель моего прихода туда — именно виденье вас; то есть не бывать нам там, не видя вас; таков смысл. Потому доказано: главное сыновство сияет в шри Кришне именно у этих двоих.
Вернёмся к предмету: любовь к Нему была и у пастухов, и у пастушек; а у тех супругов она была весьма велика и к ним. Он заключает: «Кришна, всеобъемлющий, живя во Врадже с Рамою, чтобы сделать истинным повеление Брахмы, сотворил у них радость своею игрою». То есть особою игрою, которая бывает в своих, особых преданных, по силе их особой преданности, — ею Он и «сотворил радость» у них у всех; ведь дар был дан Им обоим. И хотя так, всё же «сделать истинным повеление Брахмы» сказано и чтобы показать: благословение великих иначе не бывает. Или же: живя во Врадже, чтобы сотворить у них радость своею игрою, Он тем самым сделал истинным повеление Брахмы, а попутно, сам почтив его, сделал его неотступным повсюду.
9f7a9dde135e · опубликовано 20 сент. 2026 г., 19:59:50 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Уддхав утешает, говоря, что Он у всех, — и тут же показано, что именно поэтому Он у этих двоих.